प्रस्थाप्य तद्बलं सर्वं मासमात्रोषितः पथि । एक एवाशु शत्रुघ्नो जगाम त्वरितस्तदा ॥
prasthāpya tadbalaṃ sarvaṃ māsamātroṣitaḥ pathi | eka evāśu śatrughno jagāma tvaritastadā ||
English Translation
Having thus despatched his army and waited at Ayodhya for a month Śatrughna, the slayer of enemies, proceeded alone.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रस्थाप्य
प्रस्थापय् [10. P.]
तद्
तद् [pron]
बलं
बल [mn]
सर्वं
सर्व [pron]
मासमात्रोषितः
मास [mn]
मासमात्रोषितः
मात्र [n]
मासमात्रोषितः
वस् [2. P.]
पथि
पथिन् [m]
एक
एक [pron]
एवाशु
एव [ind]
एवाशु
आशु [ind]
शत्रुघ्नो
शत्रुघ्न [m]
जगाम
गम् [6. Ā.]
त्वरितस्तदा
त्वरित [adj]
त्वरितस्तदा
तदा [ind]
द्विरात्रमन्तरे शूर उष्य राघवनन्दनः । वाल्मीकेराश्रमं पुण्यमगच्छद्वासमुत्तमम् ॥
dvirātramantare śūra uṣya rāghavanandanaḥ | vālmīkerāśramaṃ puṇyamagacchadvāsamuttamam ||
English Translation
Having spent two nights on his way he arrived at the holy and picturesque hermitage of the great ascetic Vālmīki.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्विरात्रम्
द्वि [nr]
द्विरात्रम्
रात्र [mn]
अन्तरे
अन्तर [n]
शूर
शूर [m]
उष्य
वस् [2. P.]
राघवनन्दनः
राघव [m]
राघवनन्दनः
नन्दन [m]
वाल्मीकेर्
वाल्मीकि [m]
आश्रमं
आश्रम [mn]
पुण्यम्
पुण्य [adj]
अगच्छद्
गम् [6. Ā.]
वासम्
वास [m]
उत्तमम्
उत्तम [adj]
सोऽभिवाद्य महात्मानं वाल्मीकिं मुनिसत्तमम् । कृताञ्जलिरथो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥
so'bhivādya mahātmānaṃ vālmīkiṃ munisattamam | kṛtāñjaliratho bhūtvā vākyametaduvāca ha ||
English Translation
And having bowed to that high-souled Muni Vālmīki, he with folded palms, said thus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽभिवाद्य
अभिवादय् [10. Ā.]
महात्मानं
महात्मन् [adj]
वाल्मीकिं
वाल्मीकि [m]
मुनिसत्तमम्
मुनि [m]
मुनिसत्तमम्
सत्तम [adj]
कृताञ्जलिर्
कृताञ्जलि [adj]
अथो
अथो [ind]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
वाक्यम्
वाक्य [n]
एतद्
एतद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
भगवन्वस्तुमिच्छामि गुरोः कृत्यादिहागतः । श्वः प्रभाते गमिष्यामि प्रतीचीं वारुणीं दिशम् ॥
bhagavanvastumicchāmi guroḥ kṛtyādihāgataḥ | śvaḥ prabhāte gamiṣyāmi pratīcīṃ vāruṇīṃ diśam ||
English Translation
"O illustrious Sir, I wish to wait here this day; I have come here for some business of our master Rāma. To-morrow morning I shall proceed to the dreadful West.”
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भगवन्
भगवत् [adj]
वस्तुम्
वस् [2. P.]
इच्छामि
इष् [1. P.]
गुरोः
गुरु [m]
कृत्याद्
कृत्य [n]
इहागतः
इह [ind]
इहागतः
आगम् [6. P.]
श्वः
श्वस् [ind]
प्रभाते
प्रभात [n]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
प्रतीचीं
प्रत्यञ्च् [adj]
वारुणीं
वारुण [adj]
दिशम्
दिश् [f]
शत्रुघ्नस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुंगवः । प्रत्युवाच महात्मानं स्वागतं ते महायशः ॥
śatrughnasya vacaḥ śrutvā prahasya munipuṃgavaḥ | pratyuvāca mahātmānaṃ svāgataṃ te mahāyaśaḥ ||
English Translation
Hearing the words of the high-souled Śatrughna, Vālmīki, the foremost of ascetics, replied saying: “O you of great renown, do you wait here without any hesitation. O gentle one, this hermitage belongs to the descendants of the Raghu face. Do you fearlessly take your seat and water to wash your feet.”
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शत्रुघ्नस्य
शत्रुघ्न [m]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
प्रहस्य
प्रहस् [1. Ā.]
मुनिपुंगवः
मुनि [m]
मुनिपुंगवः
पुंगव [m]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
महात्मानं
महात्मन् [adj]
स्वागतं
स्वागत [n]
ते
त्वद् [pron]
महायशः
महत् [adj]
महायशः
यशस् [n]
स्वमाश्रममिदं सौम्य राघवाणां कुलस्य ह । आसनं पाद्यमर्घ्यं च निर्विशङ्कः प्रतीच्छ मे ॥
svamāśramamidaṃ saumya rāghavāṇāṃ kulasya ha | āsanaṃ pādyamarghyaṃ ca nirviśaṅkaḥ pratīccha me ||
English Translation
Hearing the words of the high-souled Śatrughna, Vālmīki, the foremost of ascetics, replied saying: “O you of great renown, do you wait here without any hesitation. O gentle one, this hermitage belongs to the descendants of the Raghu face. Do you fearlessly take your seat and water to wash your feet.”
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वम्
स्व [adj]
आश्रमम्
आश्रम [mn]
इदं
इदम् [pron]
सौम्य
सौम्य [adj]
राघवाणां
राघव [m]
कुलस्य
कुल [n]
ह
ह [ind]
आसनं
आसन [n]
पाद्यम्
पाद्य [n]
अर्घ्यं
अर्घ्य [n]
च
च [ind]
निर्विशङ्कः
निर्विशङ्क [adj]
प्रतीच्छ
प्रतीष् [6. Ā.]
मे
मद् [pron]
प्रतिगृह्य ततः पूजां फलमूलं च भोजनम् । भक्षयामास काकुत्स्थस्तृप्तिं च परमां गतः ॥
pratigṛhya tataḥ pūjāṃ phalamūlaṃ ca bhojanam | bhakṣayāmāsa kākutsthastṛptiṃ ca paramāṃ gataḥ ||
English Translation
Thereupon taking water to wash his feet and feeding upon fruits and roots Satrughna attained to great delight.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रतिगृह्य
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
ततः
ततस् [ind]
पूजां
पूजा [f]
फलमूलं
फल [n]
फलमूलं
मूल [mn]
च
च [ind]
भोजनम्
भोजन [n]
भक्षयामास
भक्षय् [10. Ā.]
काकुत्स्थस्तृप्तिं
काकुत्स्थ [m]
काकुत्स्थस्तृप्तिं
तृप्ति [f]
च
च [ind]
परमां
परम [adj]
गतः
गम् [6. Ā.]
स तु भुक्त्वा महाबाहुर्महर्षिं तमुवाच ह । पूर्वं यज्ञविभूतीयं कस्याश्रमसमीपतः ॥
sa tu bhuktvā mahābāhurmaharṣiṃ tamuvāca ha | pūrvaṃ yajñavibhūtīyaṃ kasyāśramasamīpataḥ ||
English Translation
After eating the fruits and roots he asked the great ascetic Vālmīki saying: “O great ascetic, to whom belong the articles of sacrifice in the east near this hermitage?”
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
भुक्त्वा
भुज् [6. P.]
महाबाहुर्
महत् [adj]
महाबाहुर्
बाहु [mf]
महर्षिं
महत् [adj]
महर्षिं
ऋषि [m]
तम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
यज्ञविभूतीयं
यज्ञविभूती [f]
यज्ञविभूतीयं
इदम् [pron]
कस्याश्रमसमीपतः
क [pron]
कस्याश्रमसमीपतः
आश्रम [mn]
कस्याश्रमसमीपतः
समीप [n]
तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा वाल्मीकिर्वाक्यमब्रवीत् । शत्रुघ्न शृणु यस्येदं बभूवायतनं पुरा ॥
tasya tadbhāṣitaṃ śrutvā vālmīkirvākyamabravīt | śatrughna śṛṇu yasyedaṃ babhūvāyatanaṃ purā ||
English Translation
Whereto Vālmīki replied “Satrughna, hear I shall tell you, whose sacrificial ground was this in the days of yore.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तद्भाषितं
तद् [pron]
तद्भाषितं
भाषित [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
वाल्मीकिर्
वाल्मीकि [m]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
शत्रुघ्न
शत्रुघ्न [m]
शृणु
श्रु [4. P.]
यस्येदं
यद् [pron]
यस्येदं
इदम् [pron]
बभूवायतनं
भू [1. Ā.]
बभूवायतनं
आयतन [n]
पुरा
पुरा [ind]
युष्माकं पूर्वको राजा सुदासस्य महात्मनः । पुत्रो मित्रसहो नाम वीर्यवानतिधार्मिकः ॥
yuṣmākaṃ pūrvako rājā sudāsasya mahātmanaḥ | putro mitrasaho nāma vīryavānatidhārmikaḥ ||
English Translation
There was a king by the name of Saudāsa, one of your ancestors. His son Vīryasaha was a highly powerful and pious king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
युष्माकं
त्वद् [pron]
पूर्वको
पूर्वक [adj]
राजा
राजन् [m]
सुदासस्य
सुदास [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
पुत्रो
पुत्र [m]
मित्रसहो
मित्रसह [m]
नाम
नाम [ind]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
अतिधार्मिकः
अति [ind]
अतिधार्मिकः
धार्मिक [adj]
स बाल एव सौदासो मृगयामुपचक्रमे । चञ्चूर्यमाणं ददृशे स शूरो राक्षसद्वयम् ॥
sa bāla eva saudāso mṛgayāmupacakrame | cañcūryamāṇaṃ dadṛśe sa śūro rākṣasadvayam ||
English Translation
The heroic Saudāsa was fond of hunting from his boyhood. Once on a time while a hunting, he espied two Rākṣasas in the forest. He had heard about them many times before: they were in the shape of tigers and of a dreadful figure and were not satisfied with devouring many thousand deer.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
बाल
बाल [m]
एव
एव [ind]
सौदासो
सौदास [m]
मृगयाम्
मृगया [f]
उपचक्रमे
उपक्रम् [1. Ā.]
चञ्चूर्यमाणं
चञ्चूर्य् [Int. Ā.]
ददृशे
दृश् [6. P.]
स
तद् [pron]
शूरो
शूर [m]
राक्षसद्वयम्
राक्षस [m]
राक्षसद्वयम्
द्वय [n]
शार्दूलरूपिणौ घोरौ मृगान्बहुसहस्रशः । भक्षयाणावसंतुष्टौ पर्याप्तिं च न जग्मतुः ॥
śārdūlarūpiṇau ghorau mṛgānbahusahasraśaḥ | bhakṣayāṇāvasaṃtuṣṭau paryāptiṃ ca na jagmatuḥ ||
English Translation
The heroic Saudāsa was fond of hunting from his boyhood. Once on a time while a hunting, he espied two Rākṣasas in the forest. He had heard about them many times before: they were in the shape of tigers and of a dreadful figure and were not satisfied with devouring many thousand deer.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शार्दूलरूपिणौ
शार्दूल [m]
शार्दूलरूपिणौ
रूपिन् [adj]
घोरौ
घोर [adj]
मृगान्
मृग [m]
बहुसहस्रशः
बहु [adj]
बहुसहस्रशः
सहस्रशस् [ind]
भक्षयाणावसंतुष्टौ
भक्षय् [10. Ā.]
भक्षयाणावसंतुष्टौ
असंतुष्ट [adj]
पर्याप्तिं
पर्याप्ति [f]
च
च [ind]
न
न [ind]
जग्मतुः
गम् [6. Ā.]
स तु तौ राक्षसौ दृष्ट्वा निर्मृगं च वनं कृतम् । क्रोधेन महताविष्टो जघानैकं महेषुणा ॥
sa tu tau rākṣasau dṛṣṭvā nirmṛgaṃ ca vanaṃ kṛtam | krodhena mahatāviṣṭo jaghānaikaṃ maheṣuṇā ||
English Translation
King Saudāsa saw those two Rākşasas and found the forest divested of all creatures. And enraged in consequence thereof he slew one of them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
तौ
तद् [pron]
राक्षसौ
राक्षस [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
निर्मृगं
निर्मृग [adj]
च
च [ind]
वनं
वन [n]
कृतम्
कृ [2. Ā.]
क्रोधेन
क्रोध [m]
महताविष्टो
महत् [adj]
महताविष्टो
आविश् [6. Ā.]
जघानैकं
हन् [6. P.]
जघानैकं
एक [pron]
महेषुणा
महत् [adj]
महेषुणा
इषु [mf]
विनिपात्य तमेकं तु सौदासः पुरुषर्षभः । विज्वरो विगतामर्षो हतं रक्षोऽभ्यवैक्षत ॥
vinipātya tamekaṃ tu saudāsaḥ puruṣarṣabhaḥ | vijvaro vigatāmarṣo hataṃ rakṣo'bhyavaikṣata ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विनिपात्य
विनिपातय् [10. P.]
तम्
तद् [pron]
एकं
एक [pron]
तु
तु [ind]
सौदासः
सौदास [m]
पुरुषर्षभः
पुरुष [m]
पुरुषर्षभः
ऋषभ [m]
विज्वरो
विज्वर [adj]
विगतामर्षो
विगम् [6. P.]
विगतामर्षो
अमर्ष [m]
हतं
हन् [6. P.]
रक्षो
रक्षस् [n]
ऽभ्यवैक्षत
अभ्यवेक्ष् [4. P.]
निरीक्षमाणं तं दृष्ट्वा सहायस्तस्य रक्षसः । संतापमकरोद्घोरं सौदासं चेदमब्रवीत् ॥
nirīkṣamāṇaṃ taṃ dṛṣṭvā sahāyastasya rakṣasaḥ | saṃtāpamakarodghoraṃ saudāsaṃ cedamabravīt ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निरीक्षमाणं
निरीक्ष् [1. P.]
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
सहायस्तस्य
सहाय [m]
सहायस्तस्य
तद् [pron]
रक्षसः
रक्षस् [n]
संतापम्
संताप [m]
अकरोद्
कृ [2. Ā.]
घोरं
घोर [adj]
सौदासं
सौदास [m]
चेदम्
च [ind]
चेदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
यस्मादनपराद्धं त्वं सहायं मम जघ्निवान् । तस्मात्तवापि पापिष्ठ प्रदास्यामि प्रतिक्रियाम् ॥
yasmādanaparāddhaṃ tvaṃ sahāyaṃ mama jaghnivān | tasmāttavāpi pāpiṣṭha pradāsyāmi pratikriyām ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्माद्
यस्मात् [ind]
अनपराद्धं
अनपराद्ध [adj]
त्वं
त्वद् [pron]
सहायं
सहाय [m]
मम
मद् [pron]
जघ्निवान्
हन् [6. P.]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
तवापि
त्वद् [pron]
तवापि
अपि [ind]
पापिष्ठ
पापिष्ठ [adj]
प्रदास्यामि
प्रदा [3. Ā.]
प्रतिक्रियाम्
प्रतिक्रिया [f]
एवमुक्त्वा तु तं रक्षस्तत्रैवान्तरधीयत । कालपर्याययोगेन राजा मित्रसहोऽभवत् ॥
evamuktvā tu taṃ rakṣastatraivāntaradhīyata | kālaparyāyayogena rājā mitrasaho'bhavat ||
English Translation
Having said this the Rākşasa vanished therefrom. Thereupon in time the prince Mitrasaha became king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
तं
तद् [pron]
रक्षस्तत्रैवान्तरधीयत
रक्षस् [n]
रक्षस्तत्रैवान्तरधीयत
तत्र [ind]
रक्षस्तत्रैवान्तरधीयत
एव [ind]
रक्षस्तत्रैवान्तरधीयत
अन्तर्धा [3. Ā.]
कालपर्याययोगेन
काल [m]
कालपर्याययोगेन
पर्याय [m]
कालपर्याययोगेन
योग [m]
राजा
राज [m]
मित्रसहो
मित्रसह [m]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
राजापि यजते यज्ञं तस्याश्रमसमीपतः । अश्वमेधं महायज्ञं तं वसिष्ठोऽभ्यपालयत् ॥
rājāpi yajate yajñaṃ tasyāśramasamīpataḥ | aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ taṃ vasiṣṭho'bhyapālayat ||
English Translation
Saudása engaged in celebrating a mighty horse-sacrifice in the vicinity of this hermitage. Vasiștha officiated as a priest at that sacrifice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजापि
राजन् [m]
राजापि
अपि [ind]
यजते
यज् [2. P.]
यज्ञं
यज्ञ [m]
तस्याश्रमसमीपतः
तद् [pron]
तस्याश्रमसमीपतः
आश्रम [mn]
तस्याश्रमसमीपतः
समीप [n]
अश्वमेधं
अश्वमेध [m]
महायज्ञं
महत् [adj]
महायज्ञं
यज्ञ [m]
तं
तद् [pron]
वसिष्ठो
वसिष्ठ [m]
ऽभ्यपालयत्
अभिपालय् [10. Ā.]
तत्र यज्ञो महानासीद्बहुवर्षगणायुतान् । समृद्धः परया लक्ष्म्या देवयज्ञसमोऽभवत् ॥
tatra yajño mahānāsīdbahuvarṣagaṇāyutān | samṛddhaḥ parayā lakṣmyā devayajñasamo'bhavat ||
English Translation
It continued for many Ayuta years. For immense riches the sacrifice appeared like one performed by the celestials.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
यज्ञो
यज्ञ [m]
महान्
महत् [adj]
आसीद्
अस् [2. P.]
बहुवर्षगणायुतान्
बहु [adj]
बहुवर्षगणायुतान्
वर्ष [mn]
बहुवर्षगणायुतान्
गण [m]
बहुवर्षगणायुतान्
अयुत [n]
समृद्धः
समृध् [4. Ā.]
परया
पर [pron]
लक्ष्म्या
लक्ष्मी [f]
देवयज्ञसमो
देव [m]
देवयज्ञसमो
यज्ञ [m]
देवयज्ञसमो
सम [pron]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
अथावसाने यज्ञस्य पूर्ववैरमनुस्मरन् । वसिष्ठरूपी राजानमिति होवाच राक्षसः ॥
athāvasāne yajñasya pūrvavairamanusmaran | vasiṣṭharūpī rājānamiti hovāca rākṣasaḥ ||
English Translation
Thereupon when the sacrifice was about to be finished the aforesaid Rākşasa, remembering his former enmity, assumed the shape of Vasiştha and said to the king Saudāsa.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथावसाने
अथ [ind]
अथावसाने
अवसान [n]
यज्ञस्य
यज्ञ [m]
पूर्ववैरम्
पूर्व [pron]
पूर्ववैरम्
वैर [mn]
अनुस्मरन्
अनुस्मृ [1. Ā.]
वसिष्ठरूपी
वसिष्ठ [m]
वसिष्ठरूपी
रूपिन् [adj]
राजानम्
राजन् [m]
इति
इति [ind]
होवाच
ह [ind]
होवाच
वच् [2. P.]
राक्षसः
राक्षस [m]
अद्य यज्ञावसानान्ते सामिषं भोजनं मम । दीयतामिति शीघ्रं वै नात्र कार्या विचारणा ॥
adya yajñāvasānānte sāmiṣaṃ bhojanaṃ mama | dīyatāmiti śīghraṃ vai nātra kāryā vicāraṇā ||
English Translation
O king, today the sacrifice shall end; do therefore, without any delay, feed me with meat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अद्य
अद्य [ind]
यज्ञावसानान्ते
यज्ञ [m]
यज्ञावसानान्ते
अवसान [n]
यज्ञावसानान्ते
अन्त [m]
सामिषं
स [ind]
सामिषं
आमिष [n]
भोजनं
भोजन [n]
मम
मद् [pron]
दीयताम्
दा [1. Ā.]
इति
इति [ind]
शीघ्रं
शीघ्रम् [ind]
वै
वै [ind]
नात्र
न [ind]
नात्र
अत्र [ind]
कार्या
कृ [2. Ā.]
विचारणा
विचारणा [f]
तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं रक्षसा कामरूपिणा । भक्षसंस्कारकुशलमुवाच पृथिवीपतिः ॥
tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rakṣasā kāmarūpiṇā | bhakṣasaṃskārakuśalamuvāca pṛthivīpatiḥ ||
English Translation
Hearing the words of the Rākşasa in the guise of a Brāhmaṇa, the king ordered his expert cooks, saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तच्छ्रुत्वा
तद् [pron]
तच्छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
व्याहृतं
व्याहृ [1. Ā.]
वाक्यं
वाक्य [n]
रक्षसा
रक्षस् [n]
कामरूपिणा
कामरूपिन् [adj]
भक्षसंस्कारकुशलम्
भक्ष [m]
भक्षसंस्कारकुशलम्
संस्कार [m]
भक्षसंस्कारकुशलम्
कुशल [adj]
उवाच
वच् [2. P.]
पृथिवीपतिः
पृथिवीपति [m]
हविष्यं सामिषं स्वादु यथा भवति भोजनम् । तथा कुरुष्व शीघ्रं वै परितुष्येद्यथा गुरुः ॥
haviṣyaṃ sāmiṣaṃ svādu yathā bhavati bhojanam | tathā kuruṣva śīghraṃ vai parituṣyedyathā guruḥ ||
English Translation
"Do you soon prepare such dishes of meat as may satisfy my preceptor Vasiştha."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हविष्यं
हविष्य [mn]
सामिषं
स [ind]
सामिषं
आमिष [n]
स्वादु
स्वादु [adj]
यथा
यथा [ind]
भवति
भू [1. Ā.]
भोजनम्
भोजन [n]
तथा
तथा [ind]
कुरुष्व
कृ [2. Ā.]
शीघ्रं
शीघ्रम् [ind]
वै
वै [ind]
परितुष्येद्
परितुष् [4. P.]
यथा
यथा [ind]
गुरुः
गुरु [m]
शासनात्पार्थिवेन्द्रस्य सूदः संभ्रान्तमानसः । स च रक्षः पुनस्तत्र सूदवेषमथाकरोत् ॥
śāsanātpārthivendrasya sūdaḥ saṃbhrāntamānasaḥ | sa ca rakṣaḥ punastatra sūdaveṣamathākarot ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शासनात्
शासन [n]
पार्थिवेन्द्रस्य
पार्थिव [m]
पार्थिवेन्द्रस्य
इन्द्र [m]
सूदः
सूद [m]
संभ्रान्तमानसः
सम्भ्रम् [1. P.]
संभ्रान्तमानसः
मानस [n]
स
तद् [pron]
च
च [ind]
रक्षः
रक्षस् [n]
पुनस्तत्र
पुनर् [ind]
पुनस्तत्र
तत्र [ind]
सूदवेषम्
सूद [m]
सूदवेषम्
वेष [m]
अथाकरोत्
अथ [ind]
अथाकरोत्
कृ [2. Ā.]
स मानुषमथो मांसं पार्थिवाय न्यवेदयत् । इदं स्वादु हविष्यं च सामिषं चान्नमाहृतम् ॥
sa mānuṣamatho māṃsaṃ pārthivāya nyavedayat | idaṃ svādu haviṣyaṃ ca sāmiṣaṃ cānnamāhṛtam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
मानुषम्
मानुष [adj]
अथो
अथो [ind]
मांसं
मांस [n]
पार्थिवाय
पार्थिव [m]
न्यवेदयत्
निवेदय् [10. Ā.]
इदं
इदम् [pron]
स्वादुहविष्यं
स्वादु [adj]
स्वादुहविष्यं
हविष्य [mn]
च
च [ind]
सामिषं
स [ind]
सामिषं
आमिष [n]
चान्नम्
च [ind]
चान्नम्
अन्न [n]
आहृतम्
आहृ [1. Ā.]
स भोजनं वसिष्ठाय पत्न्या सार्धमुपाहरत् । मदयन्त्या नरव्याघ्र सामिषं रक्षसा हृतम् ॥
sa bhojanaṃ vasiṣṭhāya patnyā sārdhamupāharat | madayantyā naravyāghra sāmiṣaṃ rakṣasā hṛtam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
भोजनं
भोजन [n]
वसिष्ठाय
वसिष्ठ [m]
पत्न्या
पत्नी [f]
सार्धम्
सार्धम् [ind]
उपाहरत्
उपहृ [2. P.]
मदयन्त्या
मदयन्ती [f]
नरव्याघ्र
नर [m]
नरव्याघ्र
व्याघ्र [m]
सामिषं
स [ind]
सामिषं
आमिष [n]
रक्षसा
रक्षस् [n]
हृतम्
हृ [2. P.]
ज्ञात्वा तदामिषं विप्रो मानुषं भोजनाहृतम् । क्रोधेन महताविष्टो व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥
jñātvā tadāmiṣaṃ vipro mānuṣaṃ bhojanāhṛtam | krodhena mahatāviṣṭo vyāhartumupacakrame ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
तदामिषं
तद् [pron]
तदामिषं
आमिष [n]
विप्रो
विप्र [m]
मानुषं
मानुष [adj]
भोजनाहृतम्
भोजन [n]
भोजनाहृतम्
आहृ [1. Ā.]
क्रोधेन
क्रोध [m]
महताविष्टो
महत् [adj]
महताविष्टो
आविश् [6. Ā.]
व्याहर्तुम्
व्याहृ [1. Ā.]
उपचक्रमे
उपक्रम् [1. Ā.]
यस्मात्त्वं भोजनं राजन्ममैतद्दातुमिच्छसि । तस्माद्भोजनमेतत्ते भविष्यति न संशयः ॥
yasmāttvaṃ bhojanaṃ rājanmamaitaddātumicchasi | tasmādbhojanametatte bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
English Translation
"O king, let this be your food which you have offered me; this shall not prove otherwise."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्मात्
यस्मात् [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
भोजनं
भोजन [n]
राजन्ममैतद्
राजन् [m]
राजन्ममैतद्
मद् [pron]
राजन्ममैतद्
एतद् [pron]
दातुम्
दा [1. Ā.]
इच्छसि
इष् [1. P.]
तस्माद्
तस्मात् [ind]
भोजनम्
भोजन [n]
एतत्
एतद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
स राजा सह पत्न्या वै प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । पुनर्वसिष्ठं प्रोवाच यदुक्तं ब्रह्मरूपिणा ॥
sa rājā saha patnyā vai praṇipatya muhurmuhuḥ | punarvasiṣṭhaṃ provāca yaduktaṃ brahmarūpiṇā ||
English Translation
Thereupon the king with his spouse again and again bowed to Vasistha's feet and informed him of what the Rākşasa had done under the guise of a Brāhmana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
सह
सह [ind]
पत्न्या
पत्नी [f]
वै
वै [ind]
प्रणिपत्य
प्रणिपत् [1. P.]
मुहुर्
मुहुर् [ind]
मुहुः
मुहुर् [ind]
पुनर्
पुनर् [ind]
वसिष्ठं
वसिष्ठ [m]
प्रोवाच
प्रवच् [2. P.]
यद्
यद् [pron]
उक्तं
वच् [2. P.]
ब्रह्मरूपिणा
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मरूपिणा
रूपिन् [adj]
तच्छ्रुता पार्थिवेन्द्रस्य रक्षसा विकृतं च तत् । पुनः प्रोवाच राजानं वसिष्ठः पुरुषर्षभम् ॥
tacchrutā pārthivendrasya rakṣasā vikṛtaṃ ca tat | punaḥ provāca rājānaṃ vasiṣṭhaḥ puruṣarṣabham ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तच्छ्रुत्वा
तद् [pron]
तच्छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
पार्थिवेन्द्रस्य
पार्थिव [m]
पार्थिवेन्द्रस्य
इन्द्र [m]
रक्षसा
रक्षस् [n]
विकृतं
विकृ [5. P.]
च
च [ind]
तत्
तद् [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
प्रोवाच
प्रवच् [2. P.]
राजानं
राजन् [m]
वसिष्ठः
वसिष्ठ [m]
पुरुषर्षभम्
पुरुष [m]
पुरुषर्षभम्
ऋषभ [m]
मया रोषपरीतेन यदिदं व्याहृतं वचः । नैतच्छक्यं वृथा कर्तुं प्रदास्यामि च ते वरम् ॥
mayā roṣaparītena yadidaṃ vyāhṛtaṃ vacaḥ | naitacchakyaṃ vṛthā kartuṃ pradāsyāmi ca te varam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मया
मद् [pron]
रोषपरीतेन
रोष [m]
रोषपरीतेन
परी [2. Ā.]
यद्
यद् [pron]
इदं
इदम् [pron]
व्याहृतं
व्याहृ [1. Ā.]
वचः
वचस् [n]
नैतच्छक्यं
न [ind]
नैतच्छक्यं
एतद् [pron]
नैतच्छक्यं
शक्य [adj]
वृथा
वृथा [ind]
कर्तुं
कृ [2. Ā.]
प्रदास्यामि
प्रदा [3. Ā.]
च
च [ind]
ते
त्वद् [pron]
वरम्
वर [mn]
कालो द्वादश वर्षाणि शापस्यास्य भविष्यति । मत्प्रसादाच्च राजेन्द्र अतीतं न स्मरिष्यसि ॥
kālo dvādaśa varṣāṇi śāpasyāsya bhaviṣyati | matprasādācca rājendra atītaṃ na smariṣyasi ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कालो
काल [m]
द्वादश
द्वादशन् [adj]
वर्षाणि
वर्ष [mn]
शापस्यास्य
शाप [m]
शापस्यास्य
इदम् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
मत्प्रसादाच्च
मद् [pron]
मत्प्रसादाच्च
प्रसाद [m]
मत्प्रसादाच्च
च [ind]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
अतीतं
अती [1. P.]
न
न [ind]
स्मरिष्यसि
स्मृ [1. Ā.]
एवं स राजा तं शापमुपभुज्यारिमर्दनः । प्रतिलेभे पुना राज्यं प्रजाश्चैवान्वपालयत् ॥
evaṃ sa rājā taṃ śāpamupabhujyārimardanaḥ | pratilebhe punā rājyaṃ prajāścaivānvapālayat ||
English Translation
Having thus suffered the consequences of the curse, Saudasa, the slayer of enemies, again obtained his kingdom an governed his subjects.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
स
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
तं
तद् [pron]
शापम्
शाप [m]
उपभुज्यारिमर्दनः
उपभुज् [1. P.]
उपभुज्यारिमर्दनः
अरि [m]
उपभुज्यारिमर्दनः
मर्दन [adj]
प्रतिलेभे
प्रतिलभ् [1. Ā.]
पुना
पुनर् [ind]
राज्यं
राज्य [n]
प्रजाश्चैवान्वपालयत्
प्रजा [f]
प्रजाश्चैवान्वपालयत्
च [ind]
प्रजाश्चैवान्वपालयत्
एव [ind]
प्रजाश्चैवान्वपालयत्
अनुपालय् [10. Ā.]
तस्य कल्माषपादस्य यज्ञस्यायतनं शुभम् । आश्रमस्य समीपेऽस्मिन्यस्मिन्पृच्छसि राघव ॥
tasya kalmāṣapādasya yajñasyāyatanaṃ śubham | āśramasya samīpe'sminyasminpṛcchasi rāghava ||
English Translation
O descendant of Raghu, the sacrificial ground of which you have asked me, belongs to the king Saudasa.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
कल्माषपादस्य
कल्माषपाद [m]
यज्ञस्यायतनं
यज्ञ [m]
यज्ञस्यायतनं
आयतन [n]
शुभम्
शुभ [adj]
आश्रमस्य
आश्रम [mn]
समीपे
समीप [n]
ऽस्मिन्
इदम् [pron]
यस्मिन्
यद् [pron]
पृच्छसि
प्रच्छ् [1. P.]
राघव
राघव [m]
तस्य तां पार्थिवेन्द्रस्य कथां श्रुत्वा सुदारुणाम् । विवेश पर्णशालायां महर्षिमभिवाद्य च ॥
tasya tāṃ pārthivendrasya kathāṃ śrutvā sudāruṇām | viveśa parṇaśālāyāṃ maharṣimabhivādya ca ||
English Translation
Having thus heard the dreadful; story of the king Saudāsa and saluted the ascetic Vālmīki, Śatrughna entered a thatched cottage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तां
तद् [pron]
पार्थिवेन्द्रस्य
पार्थिव [m]
पार्थिवेन्द्रस्य
इन्द्र [m]
कथां
कथा [f]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
सुदारुणाम्
सु [ind]
सुदारुणाम्
दारुण [adj]
विवेश
विश् [4. P.]
पर्णशालायां
पर्ण [mn]
पर्णशालायां
शाला [f]
महर्षिम्
महत् [adj]
महर्षिम्
ऋषि [m]
अभिवाद्य
अभिवादय् [10. Ā.]
च
च [ind]