Ādiparva Adhyāya 38
आदिपर्व • अध्यायः 38
Ādiparva Adhyāya 38 of the classical Mahābhārata with 40 verses.
Total: 40 Verses
•
Citations: MBh 1.38.1–40
•
250 Lexicon Terms
यद्येतत्साहसं तात यदि वा दुष्कृतं कृतम् । प्रियं वाप्यप्रियं वा ते वागुक्ता न मृषा मया ॥
English Translation
Shringi said : O father, whether my act was rash oi improper, whether you like it or dislike it, the words spoken by me shall never be vain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्येतत्
यदि [ind]
यद्येतत्
एतद् [pron]
साहसं
साहस [n]
तात
तात [m]
यदि
यदि [ind]
वा
वा [ind]
दुष्कृतं
दुष्कृत [n]
कृतम्
कृ [2. Ā.]
प्रियं
प्रिय [adj]
वाप्यप्रियं
वा [ind]
वाप्यप्रियं
अपि [ind]
वाप्यप्रियं
अप्रिय [adj]
वा
वा [ind]
ते
त्वद् [pron]
वाग्
वाच् [f]
उक्ता
वच् [2. P.]
न
न [ind]
मृषा
मृषा [ind]
मया
मद् [pron]
नैवान्यथेदं भविता पितरेष ब्रवीमि ते । नाहं मृषा प्रब्रवीमि स्वैरेष्वपि कुतः शपन् ॥
English Translation
O father, I tell you, this can never be otherwise. I have never spoken a lie even in jest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नैवान्यथेदं
न [ind]
नैवान्यथेदं
एव [ind]
नैवान्यथेदं
अन्यथा [ind]
नैवान्यथेदं
इदम् [pron]
भविता
भू [1. Ā.]
पितर्
पितृ [m]
एष
एतद् [pron]
ब्रवीमि
ब्रू [2. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
मृषा
मृषा [ind]
प्रब्रवीमि
प्रब्रू [2. Ā.]
स्वैरेष्वपि
स्वैर [adj]
स्वैरेष्वपि
अपि [ind]
कुतः
कुतस् [ind]
शपन्
शप् [1. Ā.]
जानाम्युग्रप्रभावं त्वां पुत्र सत्यगिरं तथा । नानृतं ह्युक्तपूर्वं ते नैतन्मिथ्या भविष्यति ॥
English Translation
Shamika said: My child, I know, you are greatly powerful and you are very truthful. You have never spoken a falsehood in your life and therefore your curse will never be false.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जानाम्युग्रप्रभावं
ज्ञा [4. Ā.]
जानाम्युग्रप्रभावं
उग्र [adj]
जानाम्युग्रप्रभावं
प्रभाव [m]
त्वां
त्वद् [pron]
पुत्र
पुत्र [m]
सत्यगिरं
सत्य [adj]
सत्यगिरं
गिर् [f]
तथा
तथा [ind]
नानृतं
न [ind]
नानृतं
अनृत [n]
ह्युक्तपूर्वं
हि [ind]
ह्युक्तपूर्वं
वच् [2. P.]
ह्युक्तपूर्वं
पूर्व [pron]
ते
त्वद् [pron]
नैतन्
न [ind]
नैतन्
एतद् [pron]
मिथ्या
मिथ्या [ind]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
पित्रा पुत्रो वयःस्थोऽपि सततं वाच्य एव तु । यथा स्याद्गुणसंयुक्तः प्राप्नुयाच्च महद्यशः ॥
English Translation
But the son, even he is grown up, should always be advised by his father, so that adorned with good qualities, he may earn great renown.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पित्रा
पितृ [m]
पुत्रो
पुत्र [m]
वयःस्थो
वयःस्थ [m]
ऽपि
अपि [ind]
सततं
सतत [adj]
वाच्य
वच् [2. P.]
एव
एव [ind]
तु
तु [ind]
यथा
यथा [ind]
स्याद्
अस् [2. P.]
गुणसंयुक्तः
गुण [mn]
गुणसंयुक्तः
संयुज् [7. Ā.]
प्राप्नुयाच्च
प्राप् [1. P.]
प्राप्नुयाच्च
च [ind]
महद्
महत् [adj]
यशः
यशस् [n]
किं पुनर्बाल एव त्वं तपसा भावितः प्रभो । वर्धते च प्रभवतां कोपोऽतीव महात्मनाम् ॥
English Translation
You are mere child and therefore, how much more do you stand in need of counsel! You are always engaged in asceticism. Even the anger of illustrious and high-souled men increases with the increase of their powers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
पुनर्
पुनर् [ind]
बाल
बाल [m]
एव
एव [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
तपसा
तपस् [n]
भावितः
भावय् [10. Ā.]
प्रभो
प्रभु [m]
वर्धते
वृध् [6. P.]
च
च [ind]
प्रभवतां
प्रभू [1. Ā.]
कोपो
कोप [m]
ऽतीव
अतीव [ind]
महात्मनाम्
महात्मन् [adj]
सोऽहं पश्यामि वक्तव्यं त्वयि धर्मभृतां वर । पुत्रत्वं बालतां चैव तवावेक्ष्य च साहसम् ॥
English Translation
O best of pious men, considering that you are my son and a mere boy and seeing your rashness, I see I must give you advice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
वक्तव्यं
वक्तव्य [n]
त्वयि
त्वद् [pron]
धर्मभृतां
धर्म [mn]
धर्मभृतां
भृत् [adj]
वर
वर [adj]
पुत्रत्वं
पुत्र [m]
पुत्रत्वं
त्व [n]
बालतां
बाल [m]
बालतां
ता [f]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
तवावेक्ष्य
त्वद् [pron]
तवावेक्ष्य
अवेक्ष् [1. P.]
च
च [ind]
साहसम्
साहस [n]
स त्वं शमयुतो भूत्वा वन्यमाहारमाहरन् । चर क्रोधमिमं त्यक्त्वा नैवं धर्मं प्रहास्यसि ॥
English Translation
Live, O son, having your mind inclined to peace; live on fruits and roots of the forest. Destroy your anger; but do not destroy the fruits of your asceticism (by giving vent to anger).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
शमयुतो
शम [m]
शमयुतो
युत [adj]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
वन्यम्
वन्य [adj]
आहारम्
आहार [m]
आहरन्
आहृ [1. Ā.]
चर
चर् [1. Ā.]
क्रोधम्
क्रोध [m]
इमं
इदम् [pron]
त्यक्त्वा
त्यज् [1. Ā.]
नैवं
न [ind]
नैवं
एवम् [ind]
धर्मं
धर्म [mn]
प्रहास्यसि
प्रहा [3. Ā.]
क्रोधो हि धर्मं हरति यतीनां दुःखसंचितम् । ततो धर्मविहीनानां गतिरिष्टा न विद्यते ॥
English Translation
Anger diminishes the merits that ascetics acquire with great pains. There is no hope for those who are deprived of virtue.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्रोधो
क्रोध [m]
हि
हि [ind]
धर्मं
धर्म [mn]
हरति
हृ [2. P.]
यतीनां
यति [m]
दुःखसंचितम्
दुःख [n]
दुःखसंचितम्
संचि [5. Ā.]
ततो
ततस् [ind]
धर्मविहीनानां
धर्म [mn]
धर्मविहीनानां
विहा [3. Ā.]
गतिर्
गति [f]
इष्टा
इष्ट [adj]
न
न [ind]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
शम एव यतीनां हि क्षमिणां सिद्धिकारकः । क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् ॥
English Translation
Peacefulness produces success to the forgiving ascetics. Good come to the forgiving men, both in this world and in the next.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शम
शम [m]
एव
एव [ind]
यतीनां
यति [m]
हि
हि [ind]
क्षमिणां
क्षमिन् [adj]
सिद्धिकारकः
सिद्धि [f]
सिद्धिकारकः
कारक [adj]
क्षमावताम्
क्षमावत् [adj]
अयं
इदम् [pron]
लोकः
लोक [m]
परश्चैव
पर [pron]
परश्चैव
च [ind]
परश्चैव
एव [ind]
क्षमावताम्
क्षमावत् [adj]
तस्माच्चरेथाः सततं क्षमाशीलो जितेन्द्रियः । क्षमया प्राप्स्यसे लोकान्ब्रह्मणः समनन्तरान् ॥
English Translation
Therefore, you should always live, being forgiving in your temper and self-controlling of your passions. By forgiveness you will attain to worlds that are beyond the reach of even Brahma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्माच्चरेथाः
तद् [pron]
तस्माच्चरेथाः
चर् [1. Ā.]
सततं
सततम् [ind]
क्षमाशीलो
क्षमा [f]
क्षमाशीलो
शील [mn]
जितेन्द्रियः
जि [9. P.]
जितेन्द्रियः
इन्द्रिय [n]
क्षमया
क्षमा [f]
प्राप्स्यसे
प्राप् [1. P.]
लोकान्
लोक [m]
ब्रह्मणः
ब्रह्मन् [m]
समनन्तरान्
समनन्तर [adj]
मया तु शममास्थाय यच्छक्यं कर्तुमद्य वै । तत्करिष्येऽद्य ताताहं प्रेषयिष्ये नृपाय वै ॥
English Translation
O my son, having adopted peacefulness, I shall do as much as lies in my power. I shall do this. I shall send word to the king, telling him,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मया
मद् [pron]
तु
तु [ind]
शमम्
शम [m]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
यच्छक्यं
यद् [pron]
यच्छक्यं
शक्य [adj]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
अद्य
अद्य [ind]
वै
वै [ind]
तत्
तद् [pron]
करिष्ये
कृ [2. Ā.]
ऽद्य
अद्य [ind]
ताताहं
तात [m]
ताताहं
मद् [pron]
प्रेषयिष्ये
प्रेषय् [10. Ā.]
नृपाय
नृप [m]
वै
वै [ind]
मम पुत्रेण शप्तोऽसि बालेनाकृतबुद्धिना । ममेमां धर्षणां त्वत्तः प्रेक्ष्य राजन्नमर्षिणा ॥
English Translation
"O king, you have been cursed by my son, who is a mere child and whose intellect is not yet developed. Seeing your disrespect towards me, (he has done this) in anger."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मम
मद् [pron]
पुत्रेण
पुत्र [m]
शप्तो
शप् [1. Ā.]
ऽसि
अस् [2. P.]
बालेनाकृतबुद्धिना
बाल [m]
बालेनाकृतबुद्धिना
अकृतबुद्धि [adj]
ममेमां
मद् [pron]
ममेमां
इदम् [pron]
धर्षणां
धर्षण [fn]
त्वत्तः
त्वद् [pron]
प्रेक्ष्य
प्रेक्ष् [1. P.]
राजन्न्
राजन् [m]
अमर्षिणा
अमर्षिन् [adj]
एवमादिश्य शिष्यं स प्रेषयामास सुव्रतः । परिक्षिते नृपतये दयापन्नो महातपाः ॥
English Translation
Sauti said : That great ascetic, observant of vows, moved by kindness, sent a disciple to Parikshit with proper instructions,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवमादिश्य
एवम् [ind]
एवमादिश्य
आदिश् [6. Ā.]
शिष्यं
शिष्य [m]
स
तद् [pron]
प्रेषयामास
प्रेषय् [10. Ā.]
सुव्रतः
सुव्रत [adj]
परिक्षिते
परिक्षित् [m]
नृपतये
नृपति [m]
दयापन्नो
दया [f]
दयापन्नो
आपद् [4. P.]
महातपाः
महत् [adj]
महातपाः
तपस् [n]
संदिश्य कुशलप्रश्नं कार्यवृत्तान्तमेव च । शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं समाहितम् ॥
English Translation
He sent his disciple, named Gauramukha, a young man of good manners and of ascetic penances, instructing him to enquire first about the welfare of the king and then to communicate the real business.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संदिश्य
संदिश् [6. Ā.]
कुशलप्रश्नं
कुशलप्रश्न [m]
कार्यवृत्तान्तम्
कार्य [n]
कार्यवृत्तान्तम्
वृत्तान्त [mn]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
ततो
ततस् [ind]
गौरमुखं
गौरमुख [m]
शिष्यं
शिष्य [m]
शीलवन्तं
शीलवत् [adj]
गुणान्वितम्
गुण [mn]
गुणान्वितम्
अन्वित [adj]
सोऽभिगम्य ततः शीघ्रं नरेन्द्रं कुरुवर्धनम् । विवेश भवनं राज्ञः पूर्वं द्वाःस्थैर्निवेदितः ॥
English Translation
Going (to Hastinapur) he soon came to the king, the head of the Kuru race. He entered the king's palace, having first sent the notice of his arrival through gate-keeper.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽभिगम्य
अभिगम् [1. Ā.]
ततः
ततस् [ind]
शीघ्रं
शीघ्र [adj]
नरेन्द्रं
नरेन्द्र [m]
कुरुवर्धनम्
कुरु [m]
कुरुवर्धनम्
वर्धन [adj]
विवेश
विश् [4. P.]
भवनं
भवन [n]
राज्ञः
राजन् [m]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
द्वाःस्थैर्
द्वाःस्थ [adj]
निवेदितः
निवेदय् [10. Ā.]
पूजितश्च नरेन्द्रेण द्विजो गौरमुखस्ततः । आचख्यौ परिविश्रान्तो राज्ञे सर्वमशेषतः । शमीकवचनं घोरं यथोक्तं मन्त्रिसंनिधौ ॥
English Translation
The Brahmana, Gaurmukha, was received in all honours. And then after resting for a while, he told the king in the presence of his ministers, the terrible words of Shamika, exactly as he was instructed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पूजितश्च
पूजय् [10. Ā.]
पूजितश्च
च [ind]
नरेन्द्रेण
नरेन्द्र [m]
द्विजो
द्विज [m]
गौरमुखस्ततः
गौरमुख [m]
गौरमुखस्ततः
ततस् [ind]
आचख्यौ
आख्या [4. P.]
परिविश्रान्तो
परिविश्रम् [4. Ā.]
राज्ञे
राजन् [m]
सर्वम्
सर्व [pron]
अशेषतः
अशेषतस् [ind]
शमीकवचनं
शमीक [m]
शमीकवचनं
वचन [n]
घोरं
घोर [adj]
यथोक्तं
यथा [ind]
यथोक्तं
वच् [2. P.]
मन्त्रिसंनिधौ
मन्त्रिन् [m]
मन्त्रिसंनिधौ
संनिधि [m]
शमीको नाम राजेन्द्र विषये वर्तते तव । ऋषिः परमधर्मात्मा दान्तः शान्तो महातपाः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शमीको
शमीक [m]
नाम
नाम [ind]
राजेन्द्र
राजेन्द्र [m]
विषये
विषय [mn]
वर्तते
वृत् [3. P.]
तव
त्वद् [pron]
ऋषिः
ऋषि [m]
परमधर्मात्मा
परम [adj]
परमधर्मात्मा
धर्म [mn]
परमधर्मात्मा
आत्मन् [m]
दान्तः
दम् [4. P.]
शान्तो
शम् [1. P.]
महातपाः
महत् [adj]
महातपाः
तपस् [n]
तस्य त्वया नरव्याघ्र सर्पः प्राणैर्वियोजितः । अवसक्तो धनुष्कोट्या स्कन्धे भरतसत्तम । क्षान्तवांस्तव तत्कर्म पुत्रस्तस्य न चक्षमे ॥
English Translation
Gaurmukha said : O king of kings, there lives within your dominions, a Rishi, named Shamika. He is greatly virtuous, very peaceful, his passions under control and a great ascetic. O best of men, a dead snake was placed by you with the end of your bow on the shoulder of this Rishi who was then observing the vow of silence. He himself forgave the act, but his son did not.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
त्वया
त्वद् [pron]
नरव्याघ्र
नर [m]
नरव्याघ्र
व्याघ्र [m]
सर्पः
सर्प [m]
प्राणैर्
प्राण [m]
वियोजितः
वियोजय् [10. Ā.]
तस्य
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
धनुष्कोट्या
धनुष्कोटि [f]
सर्पं
सर्प [m]
स्कन्धे
स्कन्ध [m]
समासृजत्
समासृज् [6. P.]
क्षान्तवांस्तव
क्षम् [1. P.]
क्षान्तवांस्तव
त्वद् [pron]
तत्
तद् [pron]
कर्म
कर्मन् [n]
पुत्रस्तस्य
पुत्र [m]
पुत्रस्तस्य
तद् [pron]
न
न [ind]
चक्षमे
क्षम् [1. P.]
तेन शप्तोऽसि राजेन्द्र पितुरज्ञातमद्य वै । तक्षकः सप्तरात्रेण मृत्युस्ते वै भविष्यति ॥
English Translation
O king of kings, you have been to-day cursed by him without the knowledge of his father. Takshaka will be your death after seven nights from this day.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेन
तद् [pron]
शप्तो
शप् [1. Ā.]
ऽसि
अस् [2. P.]
राजेन्द्र
राजेन्द्र [m]
पितुर्
पितृ [m]
अज्ञातम्
अज्ञात [adj]
अद्य
अद्य [ind]
वै
वै [ind]
तक्षकः
तक्षक [m]
सप्तरात्रेण
सप्तरात्र [n]
मृत्युस्ते
मृत्यु [m]
मृत्युस्ते
त्वद् [pron]
वै
वै [ind]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
तत्र रक्षां कुरुष्वेति पुनः पुनरथाब्रवीत् । तदन्यथा न शक्यं च कर्तुं केनचिदप्युत ॥
English Translation
Shamika repeatedly asked his son to save you, but there is none to falsify his curse.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
रक्षां
रक्षा [f]
कुरुष्वेति
कृ [2. Ā.]
कुरुष्वेति
इति [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनर्
पुनर् [ind]
अथाब्रवीत्
अथ [ind]
अथाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
तद्
तद् [pron]
अन्यथा
अन्यथा [ind]
न
न [ind]
शक्यं
शक्य [adj]
च
च [ind]
कर्तुं
कृ [2. Ā.]
केनचिद्
कश्चित् [pron]
अप्युत
अपि [ind]
अप्युत
उत [ind]
न हि शक्नोति संयन्तुं पुत्रं कोपसमन्वितम् । ततोऽहं प्रेषितस्तेन तव राजन्हितार्थिना ॥
English Translation
As he has been unable to pacify his angry son, therefore, O king, I have been sent by him to you for your good.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
शक्नोति
शक् [4. P.]
संयन्तुं
संयम् [1. Ā.]
पुत्रं
पुत्र [m]
कोपसमन्वितम्
कोप [m]
कोपसमन्वितम्
समन्वित [adj]
ततो
ततस् [ind]
ऽहं
मद् [pron]
प्रेषितस्तेन
प्रेषय् [10. Ā.]
प्रेषितस्तेन
तद् [pron]
तव
त्वद् [pron]
राजन्
राजन् [m]
हितार्थिना
हित [n]
हितार्थिना
अर्थिन् [adj]
इति श्रुत्वा वचो घोरं स राजा कुरुनन्दनः । पर्यतप्यत तत्पापं कृत्वा राजा महातपाः ॥
English Translation
Sauti said : Having heard these terrible words and recollecting his own sinful act, the king, the descendant of the Kuru race, a great ascetic himself, grew exceedingly sorry.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
वचो
वचस् [n]
घोरं
घोर [adj]
स
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
कुरुनन्दनः
कुरु [m]
कुरुनन्दनः
नन्दन [adj]
पर्यतप्यत
परितप् [4. Ā.]
तत्
तद् [pron]
पापं
पाप [n]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
राजा
राज [m]
महातपाः
महत् [adj]
महातपाः
तपस् [n]
तं च मौनव्रतधरं श्रुत्वा मुनिवरं तदा । भूय एवाभवद्राजा शोकसंतप्तमानसः ॥
English Translation
Having heard that the best of the Rishi (Shamika) had been observing the vow of silence, he was doubly afflicted with sorrow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
च
च [ind]
मौनव्रतधरं
मौन [n]
मौनव्रतधरं
व्रत [n]
मौनव्रतधरं
धर [adj]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
मुनिवरं
मुनि [m]
मुनिवरं
वर [adj]
तदा
तदा [ind]
भूय
भूयस् [ind]
एवाभवद्
एव [ind]
एवाभवद्
भू [1. Ā.]
राजा
राजन् [m]
शोकसंतप्तमानसः
शोक [m]
शोकसंतप्तमानसः
संतप् [4. Ā.]
शोकसंतप्तमानसः
मानस [n]
अनुक्रोशात्मतां तस्य शमीकस्यावधार्य तु । पर्यतप्यत भूयोऽपि कृत्वा तत्किल्बिषं मुनेः ॥
English Translation
Seeing also the great kindness shown to him by the Rishi and recollecting his own great act, the king became very penitent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनुक्रोशात्मतां
अनुक्रोश [m]
अनुक्रोशात्मतां
आत्मता [f]
तस्य
तद् [pron]
शमीकस्यावधार्य
शमीक [m]
शमीकस्यावधार्य
अवधारय् [10. Ā.]
तु
तु [ind]
पर्यतप्यत
परितप् [4. Ā.]
भूयो
भूयस् [ind]
ऽपि
अपि [ind]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
तत्
तद् [pron]
किल्बिषं
किल्बिष [mn]
मुनेः
मुनि [m]
न हि मृत्युं तथा राजा श्रुत्वा वै सोऽन्वतप्यत । अशोचदमरप्रख्यो यथा कृत्वेह कर्म तत् ॥
English Translation
The king, who looked like a celestial, did not grieve so much for hearing that he would die, as for having done that (insulting) act to the Rishi.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
मृत्युं
मृत्यु [m]
तथा
तथा [ind]
राजा
राजन् [m]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
वै
वै [ind]
सो
तद् [pron]
ऽन्वतप्यत
अनुतप् [4. Ā.]
अशोचद्
शुच् [6. P.]
अमरप्रख्यो
अमर [m]
अमरप्रख्यो
प्रख्या [f]
यथा
यथा [ind]
कृत्वेह
कृ [2. Ā.]
कृत्वेह
इह [ind]
कर्म
कर्मन् [n]
तत्
तद् [pron]
ततस्तं प्रेषयामास राजा गौरमुखं तदा । भूयः प्रसादं भगवान्करोत्विति ममेति वै ॥
English Translation
The king then sent away Gaurmukha, saying "Let the adored Rishi be gracious to me!”
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तं
ततस् [ind]
ततस्तं
तद् [pron]
प्रेषयामास
प्रेषय् [10. Ā.]
राजा
राजन् [m]
गौरमुखं
गौरमुख [m]
तदा
तदा [ind]
भूयः
भूयस् [ind]
प्रसादं
प्रसाद [m]
भगवान्
भगवत् [adj]
करोत्विति
कृ [2. Ā.]
करोत्विति
इति [ind]
ममेति
मद् [pron]
ममेति
इति [ind]
वै
वै [ind]
तस्मिंश्च गतमात्रे वै राजा गौरमुखे तदा । मन्त्रिभिर्मन्त्रयामास सह संविग्नमानसः ॥
English Translation
When Gaurmukha had gone away the king in great anxiety consulted with all his ministers without delay.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तं
ततस् [ind]
ततस्तं
तद् [pron]
प्रेषयामास
प्रेषय् [10. Ā.]
राजा
राजन् [m]
गौरमुखं
गौरमुख [m]
तदा
तदा [ind]
मन्त्रिभिर्
मन्त्रिन् [m]
मन्त्रयामास
मन्त्रय् [Denom. Ā.]
सह
सह [ind]
संविग्नमानसः
संविज् [6. Ā.]
संविग्नमानसः
मानस [n]
निश्चित्य मन्त्रिभिश्चैव सहितो मन्त्रतत्त्ववित् । प्रासादं कारयामास एकस्तम्भं सुरक्षितम् ॥
English Translation
Having consulted with his ministers, the king himself, wise in counsels, caused a palace to be erected on a pillar, guarded day and night by men.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निश्चित्य
निश्चि [5. Ā.]
मन्त्रिभिश्चैव
मन्त्रिन् [m]
मन्त्रिभिश्चैव
च [ind]
मन्त्रिभिश्चैव
एव [ind]
सहितो
सहित [adj]
मन्त्रतत्त्ववित्
मन्त्र [mn]
मन्त्रतत्त्ववित्
तत्त्व [n]
मन्त्रतत्त्ववित्
विद् [adj]
किं
क [pron]
कारणं
कारण [n]
मया
मद् [pron]
मातः
मातृ [f]
कर्तव्यं
कृ [2. Ā.]
सर्पभाषितम्
सर्प [m]
सर्पभाषितम्
भाष् [1. P.]
रक्षां च विदधे तत्र भिषजश्चौषधानि च । ब्राह्मणान्सिद्धमन्त्रांश्च सर्वतो वै न्यवेशयत् ॥
English Translation
For his protection, he placed all around the palace, physicians, medicines and Brahmanas skilled in Mantras.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रक्षां
रक्षा [f]
च
च [ind]
विदधे
विधा [3. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
भिषजश्चौषधानि
भिषज् [m]
भिषजश्चौषधानि
च [ind]
भिषजश्चौषधानि
औषध [n]
च
च [ind]
ब्राह्मणान्
ब्राह्मण [m]
सिद्धमन्त्रांश्च
सिद्ध [m]
सिद्धमन्त्रांश्च
मन्त्र [mn]
सिद्धमन्त्रांश्च
च [ind]
सर्वतो
सर्वतस् [ind]
वै
वै [ind]
न्यवेशयत्
निवेशय् [10. Ā.]
राजकार्याणि तत्रस्थः सर्वाण्येवाकरोच्च सः । मन्त्रिभिः सह धर्मज्ञः समन्तात्परिरक्षितः ॥
English Translation
Thus being protected on all sides, the king discharged his royal duties, surrounded by his virtuous ministers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजकार्याणि
राजन् [m]
राजकार्याणि
कार्य [n]
तत्रस्थः
तत्रस्थ [adj]
सर्वाण्येवाकरोच्च
सर्व [pron]
सर्वाण्येवाकरोच्च
एव [ind]
सर्वाण्येवाकरोच्च
कृ [2. Ā.]
सर्वाण्येवाकरोच्च
च [ind]
सः
तद् [pron]
मन्त्रिभिः
मन्त्रिन् [m]
सह
सह [ind]
धर्मज्ञः
धर्म [mn]
धर्मज्ञः
ज्ञ [adj]
समन्तात्
समन्तात् [ind]
परिरक्षितः
परिरक्ष् [1. Ā.]
प्राप्ते तु दिवसे तस्मिन्सप्तमे द्विजसत्तम । काश्यपोऽभ्यागमद्विद्वांस्तं राजानं चिकित्सितुम् ॥
English Translation
When the seventh day came, the best of Brahmanas, Kashyapa, was coming with the intention of treating the king, (if bitten by the snake).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्राप्ते
प्राप् [1. P.]
तु
तु [ind]
दिवसे
दिवस [mn]
तस्मिन्
तद् [pron]
सप्तमे
सप्तम [adj]
द्विजसत्तम
द्विजसत्तम [m]
काश्यपो
काश्यप [m]
ऽभ्यागमद्
अभ्यागम् [1. P.]
विद्वांस्तं
विद्वस् [adj]
विद्वांस्तं
तद् [pron]
राजानं
राजन् [m]
चिकित्सितुम्
चिकित्स् [Desid. Ā.]
श्रुतं हि तेन तदभूदद्य तं राजसत्तमम् । तक्षकः पन्नगश्रेष्ठो नेष्यते यमसादनम् ॥
English Translation
He had heard all that had happened; he had heard that the best of snakes, Takshaka would take the king to Yama's, abode.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुतं
श्रु [4. P.]
हि
हि [ind]
तेन
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
अभूद्
भू [1. Ā.]
अद्य
अद्य [ind]
तं
तद् [pron]
राजसत्तमम्
राजन् [m]
राजसत्तमम्
सत्तम [adj]
तक्षकः
तक्षक [m]
पन्नगश्रेष्ठो
पन्नग [mn]
पन्नगश्रेष्ठो
श्रेष्ठ [adj]
नेष्यते
नी [2. P.]
यमसादनम्
यम [m]
यमसादनम्
सादन [n]
तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण करिष्येऽहमपज्वरम् । तत्र मेऽर्थश्च धर्मश्च भवितेति विचिन्तयन् ॥
English Translation
He thought, “I will cure the king bitten by the best of the snakes. By this I may gain both wealth and virtue."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
दष्टं
दंश् [1. Ā.]
पन्नगेन्द्रेण
पन्नग [mn]
पन्नगेन्द्रेण
इन्द्र [m]
करिष्ये
कृ [2. Ā.]
ऽहम्
मद् [pron]
अपज्वरम्
अपज्वर [adj]
तत्र
तत्र [ind]
मे
मद् [pron]
ऽर्थश्च
अर्थ [mn]
ऽर्थश्च
च [ind]
धर्मश्च
धर्म [mn]
धर्मश्च
च [ind]
भवितेति
भू [1. Ā.]
भवितेति
इति [ind]
विचिन्तयन्
विचिन्तय् [10. Ā.]
तं ददर्श स नागेन्द्रस्तक्षकः काश्यपं पथि । गच्छन्तमेकमनसं द्विजो भूत्वा वयोतिगः ॥
English Translation
The king of the snakes, Takshaka, saw on the way, Kashyapa, going with the intention of curing the king. He appeared before him in the form of an old Brahmana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
ददर्श
दृश् [6. P.]
स
तद् [pron]
नागेन्द्रस्तक्षकः
नाग [m]
नागेन्द्रस्तक्षकः
इन्द्र [m]
नागेन्द्रस्तक्षकः
तक्षक [m]
काश्यपं
काश्यप [m]
पथि
पथिन् [m]
गच्छन्तम्
गम् [6. Ā.]
एकमनसं
एकमनस् [adj]
द्विजो
द्विज [m]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
वयोतिगः
वयोतिग [adj]
तमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं मुनिपुंगवम् । क्व भवांस्त्वरितो याति किं च कार्यं चिकीर्षति ॥
English Translation
Thereupon the king of the snakes spoke to the best of the Rishis, Kashyapa, saying, “Where are you going with such speed? What is the business upon which you are going
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
पन्नगेन्द्रः
पन्नग [mn]
पन्नगेन्द्रः
इन्द्र [m]
काश्यपं
काश्यप [m]
मुनिपुंगवम्
मुनि [m]
मुनिपुंगवम्
पुंगव [m]
क्व
क्व [ind]
भवांस्त्वरितो
भवत् [adj]
भवांस्त्वरितो
त्वरित [adj]
याति
या [2. Ā.]
किं
क [pron]
च
च [ind]
कार्यं
कार्य [n]
चिकीर्षति
चिकीर्ष् [Desid. Ā.]
नृपं कुरुकुलोत्पन्नं परिक्षितमरिंदमम् । तक्षकः पन्नगश्रेष्ठस्तेजसाद्य प्रधक्ष्यति ॥
English Translation
Kashyapa said: The best of snakes, Takshaka, will to-day burn the chastiser of his enemies, king Parikshit of the Kuru race;
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नृपं
नृप [m]
कुरुकुलोत्पन्नं
कुरु [m]
कुरुकुलोत्पन्नं
कुल [n]
कुरुकुलोत्पन्नं
उत्पद् [4. P.]
परिक्षितम्
परिक्षित् [m]
अरिंदमम्
अरिंदम [adj]
तक्षकः
तक्षक [m]
पन्नगश्रेष्ठो
पन्नग [mn]
पन्नगश्रेष्ठो
श्रेष्ठ [adj]
नेष्यते
नी [2. P.]
यमसादनम्
यम [m]
यमसादनम्
सादन [n]
तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण तेनाग्निसमतेजसा । पाण्डवानां कुलकरं राजानममितौजसम् । गच्छामि सौम्य त्वरितं सद्यः कर्तुमपज्वरम् ॥
English Translation
O amiable man, I am going in haste without loss of time, to cure that king of immeasurable prowess, the sole representative of the Kuru race, when he will be bitten by the king of snakes, who is as powerful as Agni.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
दष्टं
दंश् [1. Ā.]
पन्नगेन्द्रेण
पन्नग [mn]
पन्नगेन्द्रेण
इन्द्र [m]
करिष्ये
कृ [2. Ā.]
ऽहम्
मद् [pron]
अपज्वरम्
अपज्वर [adj]
पाण्डवानां
पाण्डव [m]
कुलकरं
कुल [n]
कुलकरं
कर [adj]
राजानम्
राजन् [m]
अमितौजसम्
अमित [adj]
अमितौजसम्
ओजस् [n]
गच्छामि
गम् [6. Ā.]
सौम्य
सौम्य [adj]
त्वरितं
त्वरित [adj]
सद्यः
सद्यस् [ind]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
अपज्वरम्
अपज्वर [adj]
अहं स तक्षको ब्रह्मंस्तं धक्ष्यामि महीपतिम् । निवर्तस्व न शक्तस्त्वं मया दष्टं चिकित्सितुम् ॥
English Translation
Takshaka said: O Brahmana, I am that very Takshaka, who will kill that king of the earth, Stop, you cannot cure one who is bitten by me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
स
तद् [pron]
तक्षको
तक्षक [m]
ब्रह्मंस्तं
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मंस्तं
तद् [pron]
धक्ष्यामि
दह् [2. P.]
महीपतिम्
महीपति [m]
निवर्तस्व
निवृत् [1. Ā.]
न
न [ind]
शक्तस्त्वं
शक् [4. P.]
शक्तस्त्वं
त्वद् [pron]
मया
मद् [pron]
दष्टं
दंश् [1. Ā.]
चिकित्सितुम्
चिकित्स् [Desid. Ā.]
अहं तं नृपतिं नाग त्वया दष्टमपज्वरम् । करिष्य इति मे बुद्धिर्विद्याबलमुपाश्रितः ॥
English Translation
Kashyapa said : I am possessed with the power of learning. Going there, I am sure I shall cure the king bitten by you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
तं
तद् [pron]
नृपतिं
नृपति [m]
नाग
नाग [m]
त्वया
त्वद् [pron]
दष्टम्
दंश् [1. Ā.]
अपज्वरम्
अपज्वर [adj]
करिष्य
कृ [2. Ā.]
इति
इति [ind]
मे
मद् [pron]
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
विद्याबलम्
विद्या [f]
विद्याबलम्
बल [mn]
उपाश्रितः
उपाश्रि [1. Ā.]