Ādiparva Adhyāya 39
आदिपर्व • अध्यायः 39
Ādiparva Adhyāya 39 of the classical Mahābhārata with 34 verses.
Total: 34 Verses
•
Citations: MBh 1.39.1–34
•
250 Lexicon Terms
दष्टं यदि मयेह त्वं शक्तः किंचिच्चिकित्सितुम् । ततो वृक्षं मया दष्टमिमं जीवय काश्यप ॥
English Translation
Takshaka said : O Kashyapa, if you are able to cure any creature bitten by me, then revive this tree bitten by me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दष्टं
दंश् [1. Ā.]
यदि
यदि [ind]
मयेह
मद् [pron]
मयेह
इह [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
शक्तः
शक् [4. P.]
ततो
ततस् [ind]
वृक्षं
वृक्ष [m]
मया
मद् [pron]
दष्टम्
दंश् [1. Ā.]
इमं
इदम् [pron]
जीवय
जीवय् [10. Ā.]
काश्यप
काश्यप [m]
परं मन्त्रबलं यत्ते तद्दर्शय यतस्व च । न्यग्रोधमेनं धक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम ॥
English Translation
O best of Brahmanas, I burn this banian tree in your sight. Try your best; and show me your skill in Mantras of which you have just spoken.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परं
पर [pron]
मन्त्रबलं
मन्त्र [mn]
मन्त्रबलं
बल [mn]
यत्
यद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
तद्
तद् [pron]
दर्शय
दर्शय् [10. Ā.]
यतस्व
यत् [1. P.]
च
च [ind]
न्यग्रोधम्
न्यग्रोध [m]
एनं
एनद् [pron]
धक्ष्यामि
दह् [2. P.]
पश्यतस्ते
दृश् [6. P.]
पश्यतस्ते
त्वद् [pron]
द्विजोत्तम
द्विजोत्तम [m]
दश नागेन्द्र वृक्षं त्वं यमेनमभिमन्यसे । अहमेनं त्वया दष्टं जीवयिष्ये भुजंगम ॥
English Translation
Kashyapa said: O snake, if you are so minded, bite (the tree then). I shall revive it, though bitten by you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दश
दंश् [1. Ā.]
नागेन्द्र
नाग [m]
नागेन्द्र
इन्द्र [m]
वृक्षं
वृक्ष [m]
त्वं
त्वद् [pron]
यम्
यद् [pron]
एनम्
एनद् [pron]
अभिमन्यसे
अभिमन् [4. P.]
अहम्
मद् [pron]
एनं
एनद् [pron]
त्वया
त्वद् [pron]
दष्टं
दंश् [1. Ā.]
जीवयिष्ये
जीवय् [10. Ā.]
भुजंगम
भुजंगम [m]
एवमुक्तः स नागेन्द्रः काश्यपेन महात्मना । अदशद्वृक्षमभ्येत्य न्यग्रोधं पन्नगोत्तमः ॥
English Translation
Sauti said : The king of the snakes, thus addressed by the illustrious Kashyapa, bit that banian tree.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तः
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
नागेन्द्रः
नाग [m]
नागेन्द्रः
इन्द्र [m]
काश्यपेन
काश्यप [m]
महात्मना
महात्मन् [adj]
अदशद्
दंश् [1. Ā.]
वृक्षम्
वृक्ष [m]
अभ्येत्य
अभ्ये [2. P.]
न्यग्रोधं
न्यग्रोध [m]
पन्नगोत्तमः
पन्नग [mn]
पन्नगोत्तमः
उत्तम [adj]
स वृक्षस्तेन दष्टः सन्सद्य एव महाद्युते । आशीविषविषोपेतः प्रजज्वाल समन्ततः ॥
English Translation
The tree, bitten by the illustrious snake and having embibed his poison, blazed up all around.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
वृक्षस्तेन
वृक्ष [m]
वृक्षस्तेन
तद् [pron]
दष्टः
दंश् [1. Ā.]
सन्
अस् [2. P.]
सद्य
सद्यस् [ind]
एव
एव [ind]
महाद्युते
महत् [adj]
महाद्युते
द्युति [f]
आशीविषविषोपेतः
आशीविष [m]
आशीविषविषोपेतः
विष [n]
आशीविषविषोपेतः
उपे [2. Ā.]
प्रजज्वाल
प्रज्वल् [1. P.]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
तं दग्ध्वा स नगं नागः काश्यपं पुनरब्रवीत् । कुरु यत्नं द्विजश्रेष्ठ जीवयैनं वनस्पतिम् ॥
English Translation
Having thus burnt the tree, the snake spoke again to Kashyapa, "O best of Brahmanas, try your best and let this lord of the forest (the banian tree) be revived."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
दग्ध्वा
दह् [2. P.]
स
तद् [pron]
नगं
नग [m]
नागः
नाग [m]
काश्यपं
काश्यप [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
कुरु
कृ [2. Ā.]
यत्नं
यत्न [m]
द्विजश्रेष्ठ
द्विजश्रेष्ठ [m]
जीवयैनं
जीवय् [10. Ā.]
जीवयैनं
एनद् [pron]
वनस्पतिम्
वनस्पति [mf]
भस्मीभूतं ततो वृक्षं पन्नगेन्द्रस्य तेजसा । भस्म सर्वं समाहृत्य काश्यपो वाक्यमब्रवीत् ॥
English Translation
The tree was reduced to ashes by the poison of the king of snakes. But taking up the ashes, Kashyapa spoke these words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भस्मीभूतं
भस्मीभू [1. P.]
ततो
ततस् [ind]
वृक्षं
वृक्ष [m]
पन्नगेन्द्रस्य
पन्नग [mn]
पन्नगेन्द्रस्य
इन्द्र [m]
तेजसा
तेजस् [n]
भस्म
भस्मन् [n]
सर्वं
सर्व [pron]
समाहृत्य
समाहृ [2. P.]
काश्यपो
काश्यप [m]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
विद्याबलं पन्नगेन्द्र पश्य मेऽस्मिन्वनस्पतौ । अहं संजीवयाम्येनं पश्यतस्ते भुजंगम ॥
English Translation
"O king of snakes, behold my power of learning in this lord of the forest. O snake, I shall revive it in your very presence.”
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विद्याबलं
विद्या [f]
विद्याबलं
बल [mn]
पन्नगेन्द्र
पन्नग [mn]
पन्नगेन्द्र
इन्द्र [m]
पश्य
पश् [4. Ā.]
मे
मद् [pron]
ऽस्मिन्
इदम् [pron]
वनस्पतौ
वनस्पति [mf]
अहं
मद् [pron]
संजीवयाम्येनं
संजीवय् [10. Ā.]
संजीवयाम्येनं
एनद् [pron]
पश्यतस्ते
दृश् [6. P.]
पश्यतस्ते
त्वद् [pron]
भुजंगम
भुजंगम [m]
ततः स भगवान्विद्वान्काश्यपो द्विजसत्तमः । भस्मराशीकृतं वृक्षं विद्यया समजीवयत् ॥
English Translation
And then that best of Brahmanas, the illustrious and learned Kashyapa, revived by his learning the tree which was reduced to a heap of ashes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
भगवान्
भगवत् [adj]
विद्वान्
विद्वस् [adj]
काश्यपो
काश्यप [m]
द्विजसत्तमः
द्विजसत्तम [m]
भस्मराशीकृतं
भस्मराशीकृ [8. Ā.]
वृक्षं
वृक्ष [m]
विद्यया
विद्या [f]
समजीवयत्
संजीवय् [10. Ā.]
अङ्कुरं तं स कृतवांस्ततः पर्णद्वयान्वितम् । पलाशिनं शाखिनं च तथा विटपिनं पुनः ॥
English Translation
He first created the sprout, he then created two leaves in it. He then made the stem, then the branches and then the full-grown tree with leaves and all.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अङ्कुरं
अङ्कुर [mn]
तं
तद् [pron]
स
तद् [pron]
कृतवांस्ततः
कृ [2. Ā.]
कृतवांस्ततः
ततस् [ind]
पर्णद्वयान्वितम्
पर्ण [mn]
पर्णद्वयान्वितम्
द्वय [n]
पर्णद्वयान्वितम्
अन्वित [adj]
पलाशिनं
पलाशिन् [adj]
शाखिनं
शाखिन् [m]
च
च [ind]
तथा
तथा [ind]
विटपिनं
विटपिन् [adj]
पुनः
पुनर् [ind]
तं दृष्ट्वा जीवितं वृक्षं काश्यपेन महात्मना । उवाच तक्षको ब्रह्मन्नेतदत्यद्भुतं त्वयि ॥
English Translation
Seeing that the tree was really revived by the illustrious Kashyapa, Takshaka said, “O Brahmana, it is not (at all) wonderful.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
जीवितं
जीवय् [10. Ā.]
वृक्षं
वृक्ष [m]
काश्यपेन
काश्यप [m]
महात्मना
महात्मन् [adj]
उवाच
वच् [2. P.]
तक्षको
तक्षक [m]
ब्रह्मन्न्
ब्रह्मन् [m]
एतद्
एतद् [pron]
त्वयि
त्वद् [pron]
विप्रेन्द्र यद्विषं हन्या मम वा मद्विधस्य वा । कं त्वमर्थमभिप्रेप्सुर्यासि तत्र तपोधन ॥
English Translation
That you should destroy my poison or the poison of others like me. O king of Brahmanas, O Rishi, wishing to gain what wealth, are you bent on going there?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विप्रेन्द्र
विप्र [m]
विप्रेन्द्र
इन्द्र [m]
यद्
यत् [ind]
विषं
विष [n]
हन्या
हन् [6. P.]
मम
मद् [pron]
वा
वा [ind]
मद्विधस्य
मद्विध [adj]
वा
वा [ind]
कं
क [pron]
त्वम्
त्वद् [pron]
अर्थम्
अर्थ [mn]
अभिप्रेप्सुर्
अभिप्रेप्सु [adj]
यासि
या [2. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
तपोधन
तपोधन [adj]
यत्तेऽभिलषितं प्राप्तुं फलं तस्मान्नृपोत्तमात् । अहमेव प्रदास्यामि तत्ते यद्यपि दुर्लभम् ॥
English Translation
I shall give you the wealth you hope to get from the best of kings, however difficult may it be get it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्
यद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
ऽभिलषितं
अभिलष् [4. P.]
प्राप्तुं
प्राप् [1. P.]
फलं
फल [n]
तस्मान्
तद् [pron]
नृपोत्तमात्
नृप [m]
नृपोत्तमात्
उत्तम [adj]
अहम्
मद् [pron]
एव
एव [ind]
प्रदास्यामि
प्रदा [3. Ā.]
तत्
तद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
यद्यपि
यदि [ind]
यद्यपि
अपि [ind]
दुर्लभम्
दुर्लभ [adj]
विप्रशापाभिभूते च क्षीणायुषि नराधिपे । घटमानस्य ते विप्र सिद्धिः संशयिता भवेत् ॥
English Translation
O Brahmana, your success is doubtful, for that king is affected with a Brahmana's curse and the period of his life is also shortened.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विप्रशापाभिभूते
विप्र [m]
विप्रशापाभिभूते
शाप [m]
विप्रशापाभिभूते
अभिभू [1. P.]
च
च [ind]
क्षीणायुषि
क्षि [9. Ā.]
क्षीणायुषि
आयुस् [n]
नराधिपे
नर [m]
नराधिपे
अधिप [m]
घटमानस्य
घट् [1. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
विप्र
विप्र [m]
सिद्धिः
सिद्धि [f]
भवेत्
भू [1. Ā.]
ततो यशः प्रदीप्तं ते त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । विरश्मिरिव घर्मांशुरन्तर्धानमितो व्रजेत् ॥
English Translation
Your blazing fame, that has overspread the three worlds, will (then) disappear the sun deprived of his splendour.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
यशः
यशस् [n]
प्रदीप्तं
प्रदीप् [4. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
त्रिषु
त्रि [nr]
लोकेषु
लोक [m]
विश्रुतम्
विश्रु [5. Ā.]
विरश्मिर्
विरश्मि [adj]
इव
इव [ind]
घर्मांशुर्
घर्मांशु [m]
अन्तर्धानम्
अन्तर्धान [n]
इतो
इतस् [ind]
व्रजेत्
व्रज् [1. Ā.]
धनार्थी याम्यहं तत्र तन्मे दित्स भुजंगम । ततोऽहं विनिवर्तिष्ये गृहायोरगसत्तम ॥
English Translation
Kashyapa said : I go there for wealth. Give it to me, o snake, so that I may go back receiving it from you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धनार्थी
धन [n]
धनार्थी
अर्थिन् [adj]
याम्यहं
या [2. Ā.]
याम्यहं
मद् [pron]
तत्र
तत्र [ind]
तन्
तद् [pron]
मे
मद् [pron]
दित्स
दित्स् [Desid. Ā.]
भुजंगम
भुजंगम [m]
ततो
ततस् [ind]
ऽहं
मद् [pron]
विनिवर्तिष्ये
विनिवृत् [1. Ā.]
गृहायोरगसत्तम
गृह [mn]
गृहायोरगसत्तम
उरग [mn]
गृहायोरगसत्तम
सत्तम [adj]
यावद्धनं प्रार्थयसे तस्माद्राज्ञस्ततोऽधिकम् । अहं तेऽद्य प्रदास्यामि निवर्तस्व द्विजोत्तम ॥
English Translation
Takshaka said : O best of Brahmanas, I shall give you wealth more than you hope to get from the king. Therefore do not go. w
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यावद्
यावत् [adj]
धनं
धन [n]
प्रार्थयसे
प्रार्थय् [Denom. Ā.]
तस्माद्
तद् [pron]
राज्ञस्ततो
राजन् [m]
राज्ञस्ततो
ततस् [ind]
ऽधिकम्
अधिक [adj]
अहं
मद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
ऽद्य
अद्य [ind]
प्रदास्यामि
प्रदा [3. Ā.]
निवर्तस्व
निवृत् [1. Ā.]
द्विजोत्तम
द्विजोत्तम [m]
तक्षकस्य वचः श्रुत्वा काश्यपो द्विजसत्तमः । प्रदध्यौ सुमहातेजा राजानं प्रति बुद्धिमान् ॥
English Translation
Sauti said: Having heard what Takshaka said, the best of Brahmanas, the wise and greatly powerful Kashyapa, sat in meditation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एलापत्रस्य
एलापत्त्र [m]
तु
तु [ind]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
नागा
नाग [m]
द्विजोत्तम
द्विजोत्तम [m]
प्रदध्यौ
प्रध्या [4. Ā.]
सुमहातेजा
सु [ind]
सुमहातेजा
महत् [adj]
सुमहातेजा
तेजस् [n]
राजानं
राजन् [m]
प्रति
प्रति [ind]
बुद्धिमान्
बुद्धिमत् [adj]
दिव्यज्ञानः स तेजस्वी ज्ञात्वा तं नृपतिं तदा । क्षीणायुषं पाण्डवेयमपावर्तत काश्यपः । लब्ध्वा वित्तं मुनिवरस्तक्षकाद्यावदीप्सितम् ॥
English Translation
The greatly powerful man (Kashyapa), ascertaining by his ascetic powers that the period of the life of the king of the Pandava race had really run out, went back, after receiving from Takshaka as much wealth as he desired to possess. On the great Rishi Kashyapa's departure, Takshaka went with speed towards Hastinapur.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दिव्यज्ञानः
दिव्य [adj]
दिव्यज्ञानः
ज्ञान [n]
स
तद् [pron]
तेजस्वी
तेजस्विन् [adj]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
तं
तद् [pron]
नृपतिं
नृपति [m]
तदा
तदा [ind]
क्षीणायुषं
क्षि [9. Ā.]
क्षीणायुषं
आयुष [n]
पाण्डवेयम्
पाण्डवेय [m]
अपावर्तत
अपवृत् [1. Ā.]
काश्यपः
काश्यप [m]
लब्ध्वा
लभ् [1. P.]
वित्तं
वित्त [n]
मुनिवरस्तक्षकाद्
मुनि [m]
मुनिवरस्तक्षकाद्
वर [adj]
मुनिवरस्तक्षकाद्
तक्षक [m]
यावद्
यावत् [ind]
ईप्सितम्
ईप्सय् [Desid. Ā.]
निवृत्ते काश्यपे तस्मिन्समयेन महात्मनि । जगाम तक्षकस्तूर्णं नगरं नागसाह्वयम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निवृत्ते
निवृत् [1. Ā.]
काश्यपे
काश्यप [m]
तस्मिन्
तद् [pron]
समयेन
समय [m]
महात्मनि
महात्मन् [adj]
जगाम
गम् [6. Ā.]
तक्षकस्तूर्णं
तक्षक [m]
तक्षकस्तूर्णं
तूर्णम् [ind]
नगरं
नगर [mn]
नागसाह्वयम्
नागसाह्वय [n]
अथ शुश्राव गच्छन्स तक्षको जगतीपतिम् । मन्त्रागदैर्विषहरै रक्ष्यमाणं प्रयत्नतः ॥
English Translation
Takshaka heard, on his way, that the king of the world was living very carefully, protected by poison-neutralising Mantras and medicines.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
शुश्राव
श्रु [4. P.]
गच्छन्
गम् [6. Ā.]
स
तद् [pron]
तक्षको
तक्षक [m]
जगतीपतिम्
जगतीपति [m]
मन्त्रागदैर्
मन्त्र [mn]
मन्त्रागदैर्
अगद [mn]
रक्ष्यमाणं
रक्ष् [4. P.]
प्रयत्नतः
प्रयत्न [m]
स चिन्तयामास तदा मायायोगेन पार्थिवः । मया वञ्चयितव्योऽसौ क उपायो भवेदिति ॥
English Translation
Thereupon the snake reflected, saying. “The king must be deceived by me by my Maya (power of delusion). But what must be the means?"
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
चिन्तयामास
चिन्तय् [10. Ā.]
तदा
तदा [ind]
मायायोगेन
माया [f]
मायायोगेन
योग [m]
पार्थिवः
पार्थिव [m]
मया
मद् [pron]
वञ्चयितव्यो
वञ्चय् [10. Ā.]
ऽसौ
अदस् [pron]
क
क [pron]
उपायो
उपाय [m]
भवेद्
भू [1. Ā.]
इति
इति [ind]
ततस्तापसरूपेण प्राहिणोत्स भुजंगमान् । फलपत्रोदकं गृह्य राज्ञे नागोऽथ तक्षकः ॥
English Translation
Takshaka then sent some snakes in the guise of Brahmanas with fruits Kusha grass and water as presents.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तापसरूपेण
ततस् [ind]
ततस्तापसरूपेण
तापस [m]
ततस्तापसरूपेण
रूप [n]
प्राहिणोत्
प्रहि [5. P.]
स
तद् [pron]
भुजंगमान्
भुजंगम [m]
फलपत्रोदकं
फल [n]
फलपत्रोदकं
पत्त्र [mn]
फलपत्रोदकं
उदक [n]
गृह्य
ग्रह् [6. Ā.]
राज्ञे
राजन् [m]
नागो
नाग [m]
ऽथ
अथ [ind]
तक्षकः
तक्षक [m]
गच्छध्वं यूयमव्यग्रा राजानं कार्यवत्तया । फलपत्रोदकं नाम प्रतिग्राहयितुं नृपम् ॥
English Translation
Takshaka said: thus Go you all to the king, saying that you have urgent business and showing no impatience, as if you want to make him a present of the fruits, flowers and water.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गच्छध्वं
गम् [6. Ā.]
यूयम्
त्वद् [pron]
अव्यग्रा
अव्यग्र [adj]
राजानं
राजन् [m]
कार्यवत्तया
कार्यवत् [adj]
कार्यवत्तया
ता [f]
फलपत्रोदकं
फल [n]
फलपत्रोदकं
पत्त्र [mn]
फलपत्रोदकं
उदक [n]
नाम
नाम [ind]
प्रतिग्राहयितुं
प्रतिग्राहय् [10. Ā.]
नृपम्
नृप [m]
ते तक्षकसमादिष्टास्तथा चक्रुर्भुजंगमाः । उपनिन्युस्तथा राज्ञे दर्भानापः फलानि च ॥
English Translation
Sauti said: The snakes, commanded by Takshaka, did (as they were ordered to do) They took to the king, Kusha grass, water and fruits.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
तक्षकसमादिष्टास्तथा
तक्षक [m]
तक्षकसमादिष्टास्तथा
समादिस् [6. Ā.]
तक्षकसमादिष्टास्तथा
तथा [ind]
चक्रुर्
कृ [2. Ā.]
भुजंगमाः
भुजंगम [m]
उपनिन्युस्तथा
उपनी [1. Ā.]
उपनिन्युस्तथा
तथा [ind]
राज्ञे
राजन् [m]
दर्भान्
दर्भ [m]
आपः
अप् [m]
फलानि
फल [n]
च
च [ind]
तच्च सर्वं स राजेन्द्रः प्रतिजग्राह वीर्यवान् । कृत्वा च तेषां कार्याणि गम्यतामित्युवाच तान् ॥
English Translation
The greatly powerful king of kings accepted their presents and when their business was finished, he said, “Now retire."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तच्च
तद् [pron]
तच्च
च [ind]
सर्वं
सर्व [pron]
स
तद् [pron]
राजेन्द्रः
राजन् [m]
राजेन्द्रः
इन्द्र [m]
प्रतिजग्राह
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
च
च [ind]
तेषां
तद् [pron]
कार्याणि
कार्य [n]
गम्यताम्
गम् [6. Ā.]
इत्युवाच
इति [ind]
इत्युवाच
वच् [2. P.]
तान्
तद् [pron]
गतेषु तेषु नागेषु तापसच्छद्मरूपिषु । अमात्यान्सुहृदश्चैव प्रोवाच स नराधिपः ॥
English Translation
When those disguised snakes had gone away, the king addressed his ministers and “Eat with me all these fruits of excellent taste, brought by the ascetics."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गतेषु
गम् [6. Ā.]
तेषु
तद् [pron]
नागेषु
नाग [m]
तापसच्छद्मरूपिषु
तापस [m]
तापसच्छद्मरूपिषु
छद्मन् [n]
तापसच्छद्मरूपिषु
रूपिन् [adj]
अमात्यान्
अमात्य [m]
सुहृदश्चैव
सुहृद् [m]
सुहृदश्चैव
च [ind]
सुहृदश्चैव
एव [ind]
प्रोवाच
प्रवच् [2. P.]
स
तद् [pron]
नराधिपः
नर [m]
नराधिपः
अधिप [m]
भक्षयन्तु भवन्तो वै स्वादूनीमानि सर्वशः । तापसैरुपनीतानि फलानि सहिता मया ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भक्षयन्तु
भक्षय् [10. Ā.]
भवन्तो
भवत् [adj]
वै
वै [ind]
स्वादूनीमानि
स्वादु [adj]
स्वादूनीमानि
इदम् [pron]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
तापसैर्
तापस [m]
उपनीतानि
उपनी [1. Ā.]
फलानि
फल [n]
सहिता
सहित [adj]
मया
मद् [pron]
ततो राजा ससचिवः फलान्यादातुमैच्छत । यद्गृहीतं फलं राज्ञा तत्र कृमिरभूदणुः । ह्रस्वकः कृष्णनयनस्ताम्रो वर्णेन शौनक ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
राजा
राजन् [m]
ससचिवः
स [ind]
ससचिवः
सचिव [m]
फलान्यादातुम्
फल [n]
फलान्यादातुम्
आदा [4. Ā.]
ऐच्छत
इष् [1. P.]
यद्
यद् [pron]
गृहीतं
ग्रह् [6. Ā.]
फलं
फल [n]
राज्ञा
राजन् [m]
तत्र
तत्र [ind]
कृमिर्
कृमि [m]
अभूद्
भू [1. Ā.]
अणुः
अणु [adj]
ह्रस्वकः
ह्रस्वक [adj]
कृष्णनयनस्ताम्रो
कृष्ण [m]
कृष्णनयनस्ताम्रो
नयन [n]
कृष्णनयनस्ताम्रो
ताम्र [adj]
वर्णेन
वर्ण [mn]
शौनक
शौनक [m]
स तं गृह्य नृपश्रेष्ठः सचिवानिदमब्रवीत् । अस्तमभ्येति सविता विषादद्य न मे भयम् ॥
English Translation
“The sun is setting. I have no longer any fear from the poison today. Therefore, let this insect, becoming Takshaka, bite me, so that my sinful act be expitiated and the word of the ascetic may be true. And those councillors, impelled by Fate, approved of the speech of the king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तं
तद् [pron]
गृह्य
ग्रह् [6. Ā.]
नृपश्रेष्ठः
नृप [m]
नृपश्रेष्ठः
श्रेष्ठ [adj]
सचिवान्
सचिव [m]
इदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
अस्तम्
अस्त [m]
अभ्येति
अभी [4. Ā.]
सविता
सवितृ [m]
विषाद्
विष [n]
अद्य
अद्य [ind]
न
न [ind]
मे
मद् [pron]
भयम्
भय [n]
सत्यवागस्तु स मुनिः कृमिको मां दशत्वयम् । तक्षको नाम भूत्वा वै तथा परिहृतं भवेत् ॥
English Translation
“The sun is setting. I have no longer any fear from the poison today. Therefore, let this insect, becoming Takshaka, bite me, so that my sinful act be expitiated and the word of the ascetic may be true. And those councillors, impelled by Fate, approved of the speech of the king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्यवाग्
सत्य [adj]
सत्यवाग्
वाच् [f]
अस्तु
अस् [2. P.]
स
तद् [pron]
मुनिः
मुनि [m]
कृमिको
कृमिक [m]
मां
मद् [pron]
दशत्वयम्
दंश् [1. Ā.]
दशत्वयम्
इदम् [pron]
तक्षको
तक्षक [m]
नाम
नाम [ind]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
वै
वै [ind]
तथा
तथा [ind]
परिहृतं
परिहृ [1. Ā.]
भवेत्
भू [1. Ā.]
ते चैनमन्ववर्तन्त मन्त्रिणः कालचोदिताः । एवमुक्त्वा स राजेन्द्रो ग्रीवायां संनिवेश्य ह । कृमिकं प्राहसत्तूर्णं मुमूर्षुर्नष्टचेतनः ॥
English Translation
The monarch smiled and placed the insect on his head. His hour (of death) having come, he lost his senses.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
चैनम्
च [ind]
चैनम्
एनद् [pron]
अन्ववर्तन्त
अनुवृत् [1. Ā.]
मन्त्रिणः
मन्त्रिन् [m]
कालचोदिताः
काल [m]
कालचोदिताः
चोदय् [10. Ā.]
एवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
राजेन्द्रो
राजन् [m]
राजेन्द्रो
इन्द्र [m]
ग्रीवायां
ग्रीवा [f]
संनिवेश्य
संनिवेशय् [10. P.]
ह
ह [ind]
कृमिकं
कृमिक [m]
प्राहसत्
प्रहस् [1. Ā.]
तूर्णं
तूर्णम् [ind]
मुमूर्षुर्
मुमूर्षु [adj]
नष्टचेतनः
नश् [1. P.]
नष्टचेतनः
चेतना [f]
हसन्नेव च भोगेन तक्षकेणाभिवेष्टितः । तस्मात्फलाद्विनिष्क्रम्य यत्तद्राज्ञे निवेदितम् ॥
English Translation
And when the king was smiling, Takshaka, who has come out of the fruit that was offered to the king, coiled himself round the neck of the king. Uttering a tremendous roar, the king of the snakes immediately bit that protector of the world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हसन्न्
हस् [1. Ā.]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
भोगेन
भोग [m]
तक्षकेणाभिवेष्टितः
तक्षक [m]
तक्षकेणाभिवेष्टितः
अभिवेष्टय् [10. P.]
तस्मात्
तद् [pron]
फलाद्
फल [n]
विनिष्क्रम्य
विनिष्क्रम् [6. P.]
यत्
यद् [pron]
तद्
तद् [pron]
राज्ञे
राजन् [m]
निवेदितम्
निवेदय् [10. Ā.]