वसतस्तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः । शरद्व्यपाये हेमन्त ऋतुरिष्टः प्रवर्तते ॥
vasatastasya tu sukhaṃ rāghavasya mahātmanaḥ | śaradvyapāye hemanta ṛturiṣṭaḥ pravartate ||
English Translation
As the high-souled Rāghava was dwelling there peacefully, after autumn had departed, the welcome winter commenced.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वसतस्
वस् [2. P.]
तस्य
तद् [pron]
तु
तु [ind]
सुखं
सुखम् [ind]
राघवस्य
राघव [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
शरद्व्यपाये
शरद् [f]
शरद्व्यपाये
व्यपाय [m]
हेमन्त
हेमन्त [mf]
ऋतुर्
ऋतु [m]
इष्टः
इष् [1. P.]
प्रवर्तते
प्रवृत् [1. Ā.]
स कदाचित्प्रभातायां शर्वर्यां रघुनन्दनः । प्रययावभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं नदीम् ॥
sa kadācitprabhātāyāṃ śarvaryāṃ raghunandanaḥ | prayayāvabhiṣekārthaṃ ramyāṃ godāvarīṃ nadīm ||
English Translation
And it came to pass that once on a time, when the night had passed away and day broke, that son of Raghu went to the romantic river Godāvarī for performing his bath.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
कदाचित्
कदाचिद् [ind]
प्रभातायां
प्रभा [2. P.]
शर्वर्यां
शर्वरी [f]
रघुनन्दनः
रघुनन्दन [m]
प्रययाव्
प्रया [2. Ā.]
अभिषेकार्थं
अभिषेक [m]
अभिषेकार्थं
अर्थ [mn]
रम्यां
रम्य [adj]
गोदावरीं
गोदावरी [f]
नदीम्
नदी [f]
प्रह्वः कलशहस्तस्तं सीतया सह वीर्यवान् । पृष्ठतोऽनुव्रजन्भ्राता सौमित्रिरिदमब्रवीत् ॥
prahvaḥ kalaśahastastaṃ sītayā saha vīryavān | pṛṣṭhato'nuvrajanbhrātā saumitriridamabravīt ||
English Translation
And as the humble son of Sumitrā Rāma's puissant brother bearing a water pitcher in his hand was following Rāma along with Sītā at his back, the former said to Rāma,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रह्वः
प्रह्व [adj]
कलशहस्तस्
कलश [mn]
कलशहस्तस्
हस्त [mn]
तं
तद् [pron]
सीतया
सीता [f]
सह
सह [ind]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
पृष्ठतो
पृष्ठतस् [ind]
ऽनुव्रजन्
अनुव्रज् [1. Ā.]
भ्राता
भ्रातृ [m]
सौमित्रिर्
सौमित्रि [m]
इदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
अयं स कालः संप्राप्तः प्रियो यस्ते प्रियंवद । अलंकृत इवाभाति येन संवत्सरः शुभः ॥
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ priyo yaste priyaṃvada | alaṃkṛta ivābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ ||
English Translation
O sweet-speeched one, now is come that season which you have ever held dear; and as if decorated by which comes on the entire auspicious year.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयं
इदम् [pron]
स
तद् [pron]
कालः
काल [m]
सम्प्राप्तः
सम्प्राप् [5. Ā.]
प्रियो
प्रिय [adj]
यस्
यद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
प्रियंवद
प्रियंवद [adj]
अलंकृत
अलंकृ [8. Ā.]
इवाभाति
इव [ind]
इवाभाति
आभा [2. P.]
येन
यद् [pron]
संवत्सरः
संवत्सर [mn]
शुभः
शुभ [adj]
नीहारपरुषो लोकः पृथिवी सस्यमालिनी । जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः ॥
nīhāraparuṣo lokaḥ pṛthivī sasyamālinī | jalānyanupabhogyāni subhago havyavāhanaḥ ||
English Translation
Now people have their persons rendered rough from dew; the earth is replenished with com; water is difficult of being used; and fire becomes enjoyable.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नीहारपरुषो
नीहार [mn]
नीहारपरुषो
परुष [adj]
लोकः
लोक [m]
पृथिवी
पृथिवी [f]
सस्यमालिनी
सस्य [mn]
सस्यमालिनी
मालिन् [adj]
जलान्य्
जल [n]
अनुपभोग्यानि
अनुपभोग्य [adj]
सुभगो
सुभग [adj]
हव्यवाहनः
हव्यवाहन [m]
नवाग्रयणपूजाभिरभ्यर्च्य पितृदेवताः । कृताग्रयणकाः काले सन्तो विगतकल्मषाः ॥
navāgrayaṇapūjābhirabhyarcya pitṛdevatāḥ | kṛtāgrayaṇakāḥ kāle santo vigatakalmaṣāḥ ||
English Translation
And men having worshipped the gods and the Pitſis by celebrating Āgrayana on the occasion of partaking new rice, have at this season, their sins purged off.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नवाग्रयणपूजाभिर्
नव [adj]
नवाग्रयणपूजाभिर्
आग्रयण [n]
नवाग्रयणपूजाभिर्
पूजा [f]
अभ्यर्च्य
अभ्यर्चय् [10. Ā.]
पितृदेवताः
पितृ [m]
पितृदेवताः
देवता [f]
कृताग्रयणकाः
कृ [2. Ā.]
कृताग्रयणकाः
आग्रयणक [n]
काले
काल [m]
सन्तो
अस् [2. P.]
विगतकल्मषाः
विगम् [6. P.]
विगतकल्मषाः
कल्मष [mn]
प्राज्यकामा जनपदाः संपन्नतरगोरसाः । विचरन्ति महीपाला यात्रार्थं विजिगीषवः ॥
prājyakāmā janapadāḥ saṃpannataragorasāḥ | vicaranti mahīpālā yātrārthaṃ vijigīṣavaḥ ||
English Translation
The provinces overflow with food, and abound in milk and articles prepared therefrom; and kings bent on conquest, range about for surveying thein.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्राज्यकामा
प्राज्य [adj]
प्राज्यकामा
काम [m]
जनपदाः
जनपद [m]
सम्पन्नतरगोरसाः
संपन्नतर [adj]
सम्पन्नतरगोरसाः
गोरस [mn]
विचरन्ति
विचर् [1. Ā.]
महीपाला
महीपाल [m]
यात्रार्थं
यात्रा [f]
यात्रार्थं
अर्थ [mn]
विजिगीषवः
विजिगीषु [adj]
सेवमाने दृढं सूर्ये दिशमन्तकसेविताम् । विहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक्प्रकाशते ॥
sevamāne dṛḍhaṃ sūrye diśamantakasevitām | vihīnatilakeva strī nottarā dikprakāśate ||
English Translation
And on the sun having veered steadily to the quarter presided over by the Destroyer*, the north appears like a female without her tilaka. ** *i.e.-The South, **A mark made with coloured earth's or unguents upon the forehead and between the eye-brows either by way of ornament or a sectarial distinction.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सेवमाने
सेव् [4. P.]
दृढं
दृढम् [ind]
सूर्ये
सूर्य [m]
दिशम्
दिश् [f]
अन्तकसेविताम्
अन्तक [m]
अन्तकसेविताम्
सेव् [4. P.]
विहीनतिलकेव
विहा [3. Ā.]
विहीनतिलकेव
तिलक [mn]
विहीनतिलकेव
इव [ind]
स्त्री
स्त्री [f]
नोत्तरा
न [ind]
नोत्तरा
उत्तर [adj]
दिक्
दिश् [f]
प्रकाशते
प्रकाश् [1. P.]
प्रकृत्या हिमकोशाढ्यो दूरसूर्यश्च साम्प्रतम् । यथार्थनामा सुव्यक्तं हिमवान्हिमवान्गिरिः ॥
prakṛtyā himakośāḍhyo dūrasūryaśca sāmpratam | yathārthanāmā suvyaktaṃ himavānhimavāngiriḥ ||
English Translation
Naturally abounding in snow, and now having the sun at a great distance, the mountain Himavān+ justly bear that name. Himavan means having snow.-T
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रकृत्या
प्रकृति [f]
हिमकोशाढ्यो
हिम [adj]
हिमकोशाढ्यो
कोश [mn]
हिमकोशाढ्यो
आढ्य [adj]
दूरसूर्यश्
दूर [adj]
दूरसूर्यश्
सूर्य [m]
च
च [ind]
साम्प्रतम्
सांप्रतम् [ind]
यथार्थनामा
यथार्थ [adj]
यथार्थनामा
नामन् [n]
सुव्यक्तं
सु [ind]
सुव्यक्तं
व्यक्त [adj]
हिमवान्
हिमवत् [adj]
हिमवान्
हिमवन्त् [m]
गिरिः
गिरि [m]
अत्यन्तसुखसंचारा मध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः । दिवसाः सुभगादित्याश्छायासलिलदुर्भगाः ॥
atyantasukhasaṃcārā madhyāhne sparśataḥ sukhāḥ | divasāḥ subhagādityāśchāyāsaliladurbhagāḥ ||
English Translation
At midday the days are delightful to a degree to range in, feel highly agreeable, and have pleasant suns; while shade and water are uncomfortable.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्यन्तसुखसंचारा
अत्यन्त [adj]
अत्यन्तसुखसंचारा
सुख [adj]
अत्यन्तसुखसंचारा
संचार [m]
मध्याह्ने
मध्याह्न [m]
स्पर्शतः
स्पर्श [m]
सुखाः
सुख [adj]
दिवसाः
दिवस [mn]
सुभगादित्याश्
सुभग [adj]
सुभगादित्याश्
आदित्य [m]
छायासलिलदुर्भगाः
छाया [f]
छायासलिलदुर्भगाः
सलिल [n]
छायासलिलदुर्भगाः
दुर्भग [adj]
मृदुसूर्याः सनीहाराः पटुशीताः समारुताः । शून्यारण्या हिमध्वस्ता दिवसा भान्ति साम्प्रतम् ॥
mṛdusūryāḥ sanīhārāḥ paṭuśītāḥ samārutāḥ | śūnyāraṇyā himadhvastā divasā bhānti sāmpratam ||
English Translation
The days now have mild suns, are covered with dew severely cold, with the forests remaining idle, and the lotuses destroyed by frost.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मृदुसूर्याः
मृदु [adj]
मृदुसूर्याः
सूर्य [m]
सनीहाराः
स [ind]
सनीहाराः
नीहार [mn]
पटुशीताः
पटु [adj]
पटुशीताः
शीत [adj]
समारुताः
स [ind]
समारुताः
मारुत [m]
शून्यारण्या
शून्य [adj]
शून्यारण्या
अरण्य [n]
हिमध्वस्ता
हिम [n]
हिमध्वस्ता
ध्वंस् [1. Ā.]
दिवसा
दिवस [mn]
भान्ति
भा [2. Ā.]
साम्प्रतम्
सांप्रतम् [ind]
निवृत्ताकाशशयनाः पुष्यनीता हिमारुणाः । शीता वृद्धतरायामास्त्रियामा यान्ति साम्प्रतम् ॥
nivṛttākāśaśayanāḥ puṣyanītā himāruṇāḥ | śītā vṛddhatarāyāmāstriyāmā yānti sāmpratam ||
English Translation
At this time people do not sleep under the open sky. With the month of Pushya approaching, nights feel cool and look red due to frost. They prolong into three yamas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निवृत्ताकाशशयनाः
निवृत् [1. Ā.]
निवृत्ताकाशशयनाः
आकाश [mn]
निवृत्ताकाशशयनाः
शयन [n]
पुष्यनीता
पुष्य [mn]
पुष्यनीता
नी [2. P.]
हिमारुणाः
हिम [adj]
हिमारुणाः
अरुण [adj]
शीता
शीत [adj]
वृद्धतरायामास्
वृद्धतर [adj]
वृद्धतरायामास्
आयाम [m]
त्रियामा
त्रियामा [f]
यान्ति
या [2. Ā.]
साम्प्रतम्
सांप्रतम् [ind]
रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुषारारुणमण्डलः । निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ॥
ravisaṃkrāntasaubhāgyastuṣārāruṇamaṇḍalaḥ | niḥśvāsāndha ivādarśaścandramā na prakāśate ||
English Translation
With the radiance of the Sun dimmed, with its orb reddened by frost, the moon does not shine clear like a mirror blurred with breath.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रविसंक्रान्तसौभाग्यस्
रवि [m]
रविसंक्रान्तसौभाग्यस्
संक्रम् [6. P.]
रविसंक्रान्तसौभाग्यस्
सौभाग्य [n]
तुषारारुणमण्डलः
तुषार [m]
तुषारारुणमण्डलः
अरुण [adj]
तुषारारुणमण्डलः
मण्डल [mfn]
निःश्वासान्ध
निःश्वास [m]
निःश्वासान्ध
अन्ध [adj]
इवादर्शश्
इव [ind]
इवादर्शश्
आदर्श [m]
चन्द्रमा
चन्द्रमस् [m]
न
न [ind]
प्रकाशते
प्रकाश् [1. P.]
ज्योत्स्ना तुषारमलिना पौर्णमास्यां न राजते । सीतेव चातपश्यामा लक्ष्यते न तु शोभते ॥
jyotsnā tuṣāramalinā paurṇamāsyāṃ na rājate | sīteva cātapaśyāmā lakṣyate na tu śobhate ||
English Translation
On a fullmoon night the beams of the moon faded by forest look pale, dull like Sita scorched by the heat of the Sun.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ज्योत्स्ना
ज्योत्स्ना [f]
तुषारमलिना
तुषार [m]
तुषारमलिना
मलिन [adj]
पौर्णमास्यां
पौर्णमासी [f]
न
न [ind]
राजते
राज् [2. P.]
सीतेव
सीता [f]
सीतेव
इव [ind]
चातपश्यामा
च [ind]
चातपश्यामा
आतप [m]
चातपश्यामा
श्याम [adj]
लक्ष्यते
लक्षय् [10. Ā.]
न
न [ind]
तु
तु [ind]
शोभते
शुभ् [6. Ā.]
प्रकृत्या शीतलस्पर्शो हिमविद्धश्च साम्प्रतम् । प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्विगुणशीतलः ॥
prakṛtyā śītalasparśo himaviddhaśca sāmpratam | pravāti paścimo vāyuḥ kāle dviguṇaśītalaḥ ||
English Translation
And at this season the western wind naturally of gelid feel, being permeated at present with cold, Flows with ouble coldness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रकृत्या
प्रकृति [f]
शीतलस्पर्शो
शीतल [adj]
शीतलस्पर्शो
स्पर्श [m]
हिमविद्धश्
हिम [n]
हिमविद्धश्
व्यध् [4. Ā.]
च
च [ind]
साम्प्रतम्
सांप्रतम् [ind]
प्रवाति
प्रवा [4. P.]
पश्चिमो
पश्चिम [adj]
वायुः
वायु [m]
काले
काल [m]
द्विगुणशीतलः
द्विगुण [adj]
द्विगुणशीतलः
शीतल [adj]
बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि यवगोधूमवन्ति च । शोभन्तेऽभ्युदिते सूर्ये नदद्भिः क्रौञ्चसारसैः ॥
bāṣpacchannānyaraṇyāni yavagodhūmavanti ca | śobhante'bhyudite sūrye nadadbhiḥ krauñcasārasaiḥ ||
English Translation
And the forests enveloped in mist, and stocked with wheat and barley, look brilliant at sunrise, with Krauñcas and cranes crying (in chorus).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि
बाष्प [mn]
बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि
छद् [1. P.]
बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि
अरण्य [n]
यवगोधूमवन्ति
यवगोधूमवत् [adj]
च
च [ind]
शोभन्ते
शुभ् [6. Ā.]
ऽभ्युदिते
अभ्युदि [2. P.]
सूर्ये
सूर्य [m]
नदद्भिः
नद् [1. Ā.]
क्रौञ्चसारसैः
क्रौञ्च [m]
क्रौञ्चसारसैः
सारस [m]
खर्जूरपुष्पाकृतिभिः शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः । शोभन्ते किं चिदालम्बाः शालयः कनकप्रभाः ॥
kharjūrapuṣpākṛtibhiḥ śirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ | śobhante kiṃ cidālambāḥ śālayaḥ kanakaprabhāḥ ||
English Translation
Golden-hued paddy slightly inclined, appear graceful, with their heads like to date-flowers filled with rice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
खर्जूरपुष्पाकृतिभिः
खर्जूर [m]
खर्जूरपुष्पाकृतिभिः
पुष्प [n]
खर्जूरपुष्पाकृतिभिः
आकृति [f]
शिरोभिः
शिरस् [n]
पूर्णतण्डुलैः
पूर्ण [adj]
पूर्णतण्डुलैः
तण्डुल [mfn]
शोभन्ते
शुभ् [6. Ā.]
किंचिदालम्बाः
कश्चित् [pron]
किंचिदालम्बाः
आलम्ब [m]
शालयः
शालि [m]
कनकप्रभाः
कनक [n]
कनकप्रभाः
प्रभा [f]
मयूखैरुपसर्पद्भिर्हिमनीहारसंवृतैः । दूरमभ्युदितः सूर्यः शशाङ्क इव लक्ष्यते ॥
mayūkhairupasarpadbhirhimanīhārasaṃvṛtaiḥ | dūramabhyuditaḥ sūryaḥ śaśāṅka iva lakṣyate ||
English Translation
And the sun although high advanced. yet having its rays covered with thick mist, appear like the moon,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मयूखैर्
मयूख [mn]
उपसर्पद्भिर्
उपसृप् [1. Ā.]
हिमनीहारसंवृतैः
हिम [adj]
हिमनीहारसंवृतैः
नीहार [mn]
हिमनीहारसंवृतैः
संवृ [9. P.]
दूरम्
दूरम् [ind]
अभ्युदितः
अभ्युदि [2. P.]
सूर्यः
सूर्य [m]
शशाङ्क
शशाङ्क [m]
इव
इव [ind]
लक्ष्यते
लक्षय् [10. Ā.]
अग्राह्यवीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः । संरक्तः किंचिदापाण्डुरातपः शोभते क्षितौ ॥
agrāhyavīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśataḥ sukhaḥ | saṃraktaḥ kiṃcidāpāṇḍurātapaḥ śobhate kṣitau ||
English Translation
And feeble at the first part of the day, and of agreeable touch at mid-day, the sunshine, being surcharged with mist, appear polish over the face of the earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अग्राह्यवीर्यः
अग्राह्य [adj]
अग्राह्यवीर्यः
वीर्य [n]
पूर्वाह्णे
पूर्वाह्ण [m]
मध्याह्ने
मध्याह्न [m]
स्पर्शतः
स्पर्श [m]
सुखः
सुख [adj]
संरक्तः
संरञ्ज् [6. Ā.]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
आपाण्डुर्
आपाण्डु [adj]
आतपः
आतप [m]
शोभते
शुभ् [6. Ā.]
क्षितौ
क्षिति [f]
अवश्यायनिपातेन किंचित्प्रक्लिन्नशाद्वला । वनानां शोभते भूमिर्निविष्टतरुणातपा ॥
avaśyāyanipātena kiṃcitpraklinnaśādvalā | vanānāṃ śobhate bhūmirniviṣṭataruṇātapā ||
English Translation
And in the woods, swards covered with green grass, and with dew-drops on it, look handsome on the morning sun brightening it up.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अवश्यायनिपातेन
अवश्याय [m]
अवश्यायनिपातेन
निपात [m]
किंचित्
कश्चित् [pron]
प्रक्लिन्नशाद्वला
प्रक्लिद् [4. Ā.]
प्रक्लिन्नशाद्वला
शाद्वल [mn]
वनानां
वन [n]
शोभते
शुभ् [6. Ā.]
भूमिर्
भूमि [f]
निविष्टतरुणातपा
निविश् [6. Ā.]
निविष्टतरुणातपा
तरुण [adj]
निविष्टतरुणातपा
आतप [m]
अवश्यायतमोनद्धा नीहारतमसावृताः । प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वनराजयः ॥
avaśyāyatamonaddhā nīhāratamasāvṛtāḥ | prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vanarājayaḥ ||
English Translation
And the rows of trees, shorn of their blossoms, on being enveloped with dew at night and mist at morn, look as if they were fast asleep.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अवश्यायतमोनद्धा
अवश्याय [m]
अवश्यायतमोनद्धा
तमस् [n]
अवश्यायतमोनद्धा
नह् [1. P.]
नीहारतमसावृताः
नीहार [mn]
नीहारतमसावृताः
तमस् [n]
नीहारतमसावृताः
आवृ [5. Ā.]
प्रसुप्ता
प्रस्वप् [2. Ā.]
इव
इव [ind]
लक्ष्यन्ते
लक्षय् [10. Ā.]
विपुष्पा
विपुष्प [adj]
वनराजयः
वन [n]
वनराजयः
राजि [f]
बाष्पसंछन्नसलिला रुतविज्ञेयसारसाः । हिमार्द्रवालुकैस्तीरैः सरितो भान्ति साम्प्रतम् ॥
bāṣpasaṃchannasalilā rutavijñeyasārasāḥ | himārdravālukaistīraiḥ sarito bhānti sāmpratam ||
English Translation
And the streams appear with their waters enveloped in vapour and the cranes, perceived through their cries, and their banks having their sands wet.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बाष्पसंछन्नसलिला
बाष्प [mn]
बाष्पसंछन्नसलिला
संछद् [1. P.]
बाष्पसंछन्नसलिला
सलिल [n]
रुतविज्ञेयसारसाः
रुत [n]
रुतविज्ञेयसारसाः
विज्ञा [9. Ā.]
रुतविज्ञेयसारसाः
सारस [m]
हिमार्द्रवालुकैस्
हिम [adj]
हिमार्द्रवालुकैस्
आर्द्र [adj]
हिमार्द्रवालुकैस्
वालुका [f]
तीरैः
तीर [n]
सरितो
सरित् [f]
भान्ति
भा [2. Ā.]
साम्प्रतम्
सांप्रतम् [ind]
तुषारपतनाच्चैव मृदुत्वाद्भास्करस्य च । शैत्यादगाग्रस्थमपि प्रायेण रसवज्जलम् ॥
tuṣārapatanāccaiva mṛdutvādbhāskarasya ca | śaityādagāgrasthamapi prāyeṇa rasavajjalam ||
English Translation
What on account of the snow-fall, what of the mildness of the sun, and what through the cold, water even when it is on a mountain top, tastes sweet.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तुषारपतनाच्
तुषार [m]
तुषारपतनाच्
पतन [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
मृदुत्वाद्
मृदु [adj]
मृदुत्वाद्
त्व [n]
भास्करस्य
भास्कर [m]
च
च [ind]
शैत्याद्
शैत्य [n]
अगाग्रस्थम्
अग [m]
अगाग्रस्थम्
अग्र [n]
अगाग्रस्थम्
स्थ [adj]
अपि
अपि [ind]
प्रायेण
प्रायेण [ind]
रसवज्
रसवत् [adj]
जलम्
जल [n]
जराजर्जरितैः पर्णैः शीर्णकेसरकर्णिकैः । नालशेषा हिमध्वस्ता न भान्ति कमलाकराः ॥
jarājarjaritaiḥ parṇaiḥ śīrṇakesarakarṇikaiḥ | nālaśeṣā himadhvastā na bhānti kamalākarāḥ ||
English Translation
And lotuses afflicted by the cold, with the stalks only left, and with their petals dropping down and their pericarps and filaments shrivelled up, do not appear beautiful.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जराजर्जरितैः
जरा [f]
जराजर्जरितैः
जर्जरित [adj]
पर्णैः
पर्ण [mn]
शीर्णकेसरकर्णिकैः
शृ [9. Ā.]
शीर्णकेसरकर्णिकैः
केसर [mn]
शीर्णकेसरकर्णिकैः
कर्णिका [f]
नालशेषा
नाल [mfn]
नालशेषा
शेष [mn]
हिमध्वस्ता
हिम [m]
हिमध्वस्ता
ध्वंस् [1. Ā.]
न
न [ind]
भान्ति
भा [2. Ā.]
कमलाकराः
कमल [mn]
कमलाकराः
आकर [m]
अस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्र काले दुःखसमन्वितः । तपश्चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे ॥
asmiṃstu puruṣavyāghra kāle duḥkhasamanvitaḥ | tapaścarati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure ||
English Translation
O foremost of men, at this season, influenced by regard for you, Bharata undergoing affliction of spirit, is performing mortification's in the city.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्मिंस्
इदम् [pron]
तु
तु [ind]
पुरुषव्याघ्र
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्र
व्याघ्र [m]
काले
काल [m]
दुःखसमन्वितः
दुःख [n]
दुःखसमन्वितः
समन्वित [adj]
तपश्
तपस् [n]
चरति
चर् [1. Ā.]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
त्वद्भक्त्या
त्वद् [pron]
त्वद्भक्त्या
भक्ति [f]
भरतः
भरत [m]
पुरे
पुर [n]
त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश्च विविधान्बहून् । तपस्वी नियताहारः शेते शीते महीतले ॥
tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃśca vividhānbahūn | tapasvī niyatāhāraḥ śete śīte mahītale ||
English Translation
And forsaking kingdom, and dignity, and the many and various enjoyments, Bharata practising asceticism and restraining himself in respect of food, in this winter lie down on the bare earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्यक्त्वा
त्यज् [1. Ā.]
राज्यं
राज्य [n]
च
च [ind]
मानं
मान [m]
च
च [ind]
भोगांश्
भोग [m]
च
च [ind]
विविधान्
विविध [adj]
बहून्
बहु [adj]
तपस्वी
तपस्विन् [m]
नियताहारः
नियम् [1. Ā.]
नियताहारः
आहार [m]
शेते
शी [1. Ā.]
शीते
शीत [adj]
महीतले
मही [f]
महीतले
तल [mn]
सोऽपि वेलामिमां नूनमभिषेकार्थमुद्यतः । वृतः प्रकृतिभिर्नित्यं प्रयाति सरयूं नदीम् ॥
so'pi velāmimāṃ nūnamabhiṣekārthamudyataḥ | vṛtaḥ prakṛtibhirnityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm ||
English Translation
He also for certain, at this hour of the day, surrounded by this subjects, daily wend to the river Sarayū for performing his ablutions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽपि
अपि [ind]
वेलाम्
वेला [f]
इमां
इदम् [pron]
नूनम्
नूनम् [ind]
अभिषेकार्थम्
अभिषेक [m]
अभिषेकार्थम्
अर्थ [mn]
उद्यतः
उद्यम् [6. P.]
वृतः
वृ [1. Ā.]
प्रकृतिभिर्
प्रकृति [f]
नित्यं
नित्यम् [ind]
प्रयाति
प्रया [2. Ā.]
सरयूं
सरयू [f]
नदीम्
नदी [f]
अत्यन्तसुखसंवृद्धः सुकुमारो हिमार्दितः । कथं त्वपररात्रेषु सरयूमवगाहते ॥
atyantasukhasaṃvṛddhaḥ sukumāro himārditaḥ | kathaṃ tvapararātreṣu sarayūmavagāhate ||
English Translation
Brought up in luxury, and exceedingly tender, how can he, afflicted with cold, perforim his ablutions in the Sarayū during the latter part of the night?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्यन्तसुखसंवृद्धः
अत्यन्त [adj]
अत्यन्तसुखसंवृद्धः
सुख [n]
अत्यन्तसुखसंवृद्धः
संवृध् [1. Ā.]
सुकुमारो
सुकुमार [adj]
हिमार्दितः
हिम [n]
हिमार्दितः
अर्दय् [10. Ā.]
कथं
कथम् [ind]
त्व्
तु [ind]
अपररात्रेषु
अपररात्र [m]
सरयूम्
सरयू [f]
अवगाहते
अवगाह् [1. P.]
पद्मपत्रेक्षणः श्यामः श्रीमान्निरुदरो महान् । धर्मज्ञः सत्यवादी च ह्रीनिषेधो जितेन्द्रियः ॥
padmapatrekṣaṇaḥ śyāmaḥ śrīmānnirudaro mahān | dharmajñaḥ satyavādī ca hrīniṣedho jitendriyaḥ ||
English Translation
Of eyes resembling lotus petals, grey-hued, endued with grace, with a navel depressed, and mighty, Bharata understand righteousness, is truth-speaking, of restrained senses (in respect of other' wives) and also of subdued senses. And he speak fair, and is sweet-tempered, and longarmed and the vanquisher of foes. And renouncing various pleasures, he has devoted himself to the noble one.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पद्मपत्त्रेक्षणः
पद्म [mn]
पद्मपत्त्रेक्षणः
पत्त्र [mn]
पद्मपत्त्रेक्षणः
ईक्षण [n]
श्यामः
श्याम [adj]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
निरुदरो
निरुदर [adj]
महान्
महत् [adj]
धर्मज्ञः
धर्म [mn]
धर्मज्ञः
ज्ञ [adj]
सत्यवादी
सत्य [n]
सत्यवादी
वादिन् [adj]
च
च [ind]
ह्रीनिषेधो
ह्री [f]
ह्रीनिषेधो
निषेध [m]
जितेन्द्रियः
जि [9. P.]
जितेन्द्रियः
इन्द्रिय [n]
प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुररिंदमः । संत्यज्य विविधान्सौख्यानार्यं सर्वात्मनाश्रितः ॥
priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhurariṃdamaḥ | saṃtyajya vividhānsaukhyānāryaṃ sarvātmanāśritaḥ ||
English Translation
Of eyes resembling lotus petals, grey-hued, endued with grace, with a navel depressed, and mighty, Bharata understand righteousness, is truth-speaking, of restrained senses (in respect of other' wives) and also of subdued senses. And he speak fair, and is sweet-tempered, and longarmed and the vanquisher of foes. And renouncing various pleasures, he has devoted himself to the noble one.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रियाभिभाषी
प्रिय [adj]
प्रियाभिभाषी
अभिभाषिन् [adj]
मधुरो
मधुर [adj]
दीर्घबाहुर्
दीर्घ [adj]
दीर्घबाहुर्
बाहु [mf]
अरिंदमः
अरिंदम [adj]
संत्यज्य
संत्यज् [1. Ā.]
विविधान्
विविध [adj]
भोगान्
भोग [m]
आर्यं
आर्य [adj]
सर्वात्मनाश्रितः
सर्व [pron]
सर्वात्मनाश्रितः
आत्मन् [m]
सर्वात्मनाश्रितः
आश्रि [1. Ā.]
जितः स्वर्गस्तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना । वनस्थमपि तापस्ये यस्त्वामनुविधीयते ॥
jitaḥ svargastava bhrātrā bharatena mahātmanā | vanasthamapi tāpasye yastvāmanuvidhīyate ||
English Translation
Your high-souled brother has secured heaven, since he, resorting to asceticism, is iinitating you that resident in the woods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जितः
जि [9. P.]
स्वर्गस्
स्वर्ग [m]
तव
त्वद् [pron]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
भरतेन
भरत [m]
महात्मना
महात्मन् [adj]
वनस्थम्
वनस्थ [m]
अपि
अपि [ind]
तापस्ये
तापस्य [n]
यस्
यद् [pron]
त्वाम्
त्वद् [pron]
अनुविधीयते
अनुविधा [3. Ā.]
न पित्र्यमनुवर्न्तन्ते मातृकं द्विपदा इति । ख्यातो लोकप्रवादोऽयं भरतेनान्यथाकृतः ॥
na pitryamanuvarntante mātṛkaṃ dvipadā iti | khyāto lokapravādo'yaṃ bharatenānyathākṛtaḥ ||
English Translation
The saying that people follow their mother and not their father, is falsified in the case of Bharata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
पित्र्यम्
पित्र्य [n]
अनुवर्तन्ते
अनुवृत् [1. Ā.]
मातृकं
मातृक [n]
द्विपदा
द्विपद [m]
इति
इति [ind]
ख्यातो
ख्या [4. P.]
लोकप्रवादो
लोक [m]
लोकप्रवादो
प्रवाद [m]
ऽयं
इदम् [pron]
भरतेनान्यथाकृतः
भरत [m]
भरतेनान्यथाकृतः
अन्यथाकृत [adj]
भर्ता दशरथो यस्याः साधुश्च भरतः सुतः । कथं नु साम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरदर्शिनी ॥
bhartā daśaratho yasyāḥ sādhuśca bharataḥ sutaḥ | kathaṃ nu sāmbā kaikeyī tādṛśī krūradarśinī ||
English Translation
How can mother Kaikeyī, whose husband is Daśaratha and son the righteous Bharata, have such crooked way?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भर्ता
भर्तृ [m]
दशरथो
दशरथ [m]
यस्याः
यद् [pron]
साधुश्
साधु [adj]
च
च [ind]
भरतः
भरत [m]
सुतः
सुत [m]
कथं
कथम् [ind]
नु
नु [ind]
साम्बा
तद् [pron]
साम्बा
अम्बा [f]
कैकेयी
कैकेयी [f]
तादृशी
तादृश [adj]
क्रूरदर्शिनी
क्रूर [adj]
क्रूरदर्शिनी
दर्शिन् [adj]
इत्येवं लक्ष्मणे वाक्यं स्नेहाद्ब्रुवति धार्मिके । परिवादं जनन्यास्तमसहन्राघवोऽब्रवीत् ॥
ityevaṃ lakṣmaṇe vākyaṃ snehādbruvati dhārmike | parivādaṃ jananyāstamasahanrāghavo'bravīt ||
English Translation
As the virtuous Lakṣmaṇa was speaking thus from affection, Rāghava, not bearing the blame cast upon his mother (Kaikeyi), said, My brother, you should by no means, tax our second mother. Do you talk of that lord of the Ikşvāku race, Bharata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्य्
इति [ind]
एवं
एवम् [ind]
लक्ष्मणे
लक्ष्मण [m]
वाक्यं
वाक्य [n]
स्नेहाद्
स्नेह [mn]
ब्रुवति
ब्रू [2. Ā.]
धार्मिके
धार्मिक [adj]
परिवादं
परिवाद [m]
जनन्यास्
जननी [f]
तम्
तद् [pron]
असहन्
असहत् [adj]
राघवो
राघव [m]
ऽब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
न तेऽम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कथंचन । तामेवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु ॥
na te'mbā madhyamā tāta garhitavyā kathaṃcana | tāmevekṣvākunāthasya bharatasya kathāṃ kuru ||
English Translation
As the virtuous Lakṣmaṇa was speaking thus from affection, Rāghava, not bearing the blame cast upon his mother (Kaikeyi), said, My brother, you should by no means, tax our second mother. Do you talk of that lord of the Ikşvāku race, Bharata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
ऽम्बा
अम्बा [f]
मध्यमा
मध्यम [adj]
तात
तात [m]
गर्हितव्या
गर्ह् [1. P.]
कथंचन
कथंचन [ind]
ताम्
तद् [pron]
एवेक्ष्वाकुनाथस्य
एव [ind]
एवेक्ष्वाकुनाथस्य
इक्ष्वाकु [m]
एवेक्ष्वाकुनाथस्य
नाथ [m]
भरतस्य
भरत [m]
कथां
कथा [f]
कुरु
कृ [2. Ā.]
निश्चितापि हि मे बुद्धिर्वनवासे दृढव्रता । भरतस्नेहसंतप्ता बालिशीक्रियते पुनः ॥
niścitāpi hi me buddhirvanavāse dṛḍhavratā | bharatasnehasaṃtaptā bāliśīkriyate punaḥ ||
English Translation
Albeit my mind is firm as regards my sojourn in the woods, yet is my mind unsteady, being inflained with affection for Bharata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निश्चितापि
निश्चि [5. Ā.]
निश्चितापि
अपि [ind]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
वनवासे
वन [n]
वनवासे
वास [m]
दृढव्रता
दृढ [adj]
दृढव्रता
व्रत [n]
भरतस्नेहसंतप्ता
भरत [m]
भरतस्नेहसंतप्ता
स्नेह [mn]
भरतस्नेहसंतप्ता
संतप् [4. Ā.]
बालिशी
बालिश [adj]
क्रियते
कृ [2. Ā.]
पुनः
पुनर् [ind]
इत्येवं विलपंस्तत्र प्राप्य गोदावरीं नदीम् । चक्रेऽभिषेकं काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया ॥
ityevaṃ vilapaṃstatra prāpya godāvarīṃ nadīm | cakre'bhiṣekaṃ kākutsthaḥ sānujaḥ saha sītayā ||
English Translation
Having bewailed thus, Kākutstha, coming to the river Godāvarī, there performed his ablutions in company with his younger brother and Sītā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्य्
इति [ind]
एवं
एवम् [ind]
विलपंस्
विलप् [4. P.]
तत्र
तत्र [ind]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
गोदावरीं
गोदावरी [f]
नदीम्
नदी [f]
चक्रे
कृ [2. Ā.]
ऽभिषेकं
अभिषेक [m]
काकुत्स्थः
काकुत्स्थ [m]
सानुजः
स [ind]
सानुजः
अनुज [m]
सह
सह [ind]
सीतया
सीता [f]
तर्पयित्वाथ सलिलैस्ते पितॄन्दैवतानि च । स्तुवन्ति स्मोदितं सूर्यं देवताश्च समाहिताः ॥
tarpayitvātha salilaiste pitṝndaivatāni ca | stuvanti smoditaṃ sūryaṃ devatāśca samāhitāḥ ||
English Translation
Then having offered his adorations with water to the gods and the pitrs, those sinless ones hymned the risen sun as well as the celestials.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तर्पयित्वाथ
तर्पय् [10. Ā.]
तर्पयित्वाथ
अथ [ind]
सलिलैस्
सलिल [n]
ते
तद् [pron]
पितॄन्
पितृ [m]
दैवतानि
दैवत [n]
च
च [ind]
स्तुवन्ति
स्तु [1. Ā.]
स्मोदितं
स्म [ind]
स्मोदितं
उदि [4. Ā.]
सूर्यं
सूर्य [m]
देवताश्
देवता [f]
च
च [ind]
समाहिताः
समाहित [adj]
कृताभिषेकः स रराज रामः; सीताद्वितीयः सह लक्ष्मणेन । कृताभिषेकस्त्वगराजपुत्र्या; रुद्रः सनन्दिर्भगवानिवेशः ॥
kṛtābhiṣekaḥ sa rarāja rāmaḥ; sītādvitīyaḥ saha lakṣmaṇena | kṛtābhiṣekastvagarājaputryā; rudraḥ sanandirbhagavāniveśaḥ ||
English Translation
Having with Sītā as the second and Laksmana, performed his bath. Rama looked beautiful like that lord the reverend Rudra in company with Nandi and the daughter of the king of mountains.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कृताभिषेकः
कृ [2. Ā.]
कृताभिषेकः
अभिषेक [m]
स
तद् [pron]
रराज
राज् [2. P.]
रामः
राम [m]
सीताद्वितीयः
सीता [f]
सीताद्वितीयः
द्वितीय [adj]
सह
सह [ind]
लक्ष्मणेन
लक्ष्मण [m]
कृताभिषेकस्
कृ [2. Ā.]
कृताभिषेकस्
अभिषेक [m]
त्व्
तु [ind]
अगराजपुत्र्या
अग [m]
अगराजपुत्र्या
राजन् [m]
अगराजपुत्र्या
पुत्री [f]
रुद्रः
रुद्र [m]
सनन्दी
स [ind]
सनन्दी
नन्दिन् [m]
भगवान्
भगवन्त् [m]
इवेशः
इव [ind]
इवेशः
ईश [m]