अभ्युदयस्त्रिधा— अरिविजयः, स्त्रीलाभः, पुत्रोत्पत्तिरिति। तत्र—
अरिविजयो द्विधा— शत्रूच्छेदेन, तदुपनत्या च। स पूर्वो यथा रावणवधादौ।
द्वितीयो यथा हरिविजयादौ।
स्त्रीलाभो यथा इन्दुमतीस्वयंवरे।
पुत्रलाभो यथा दिलीपस्य रघुवंश इति।
वनविहारजलक्रीडामधुपानमानापगमरतोत्सवादिवर्णनमित्यनेन रसोद्दीपनविभावस्य सम्भोगशृङ्गारस्य उपदेशान्मन्त्रदूतप्रयाणसङ्ग्रामाभ्युदयादिभिस्तांस्तानर्थानधिगम्य तैस्तैर्विलासविशेषैः कामसेवया तदुपयोगः कर्तव्य इति शिक्षयति। तत्र
वनविहारो द्विधा— मृगयादिभिः पुष्पापचयादिभिश्च।
तत्राद्यो यथा दशरथस्य रघुवंशे, दुष्यन्तस्य शाकुन्तले।
द्वितीयो यथा यदूनां शिशुपालवधे, अप्सरसां वा किरातार्जुनीये इति।
जलक्रीडा द्विधा— एकस्य वा बह्वीभिः स्वयोषाभिर्बहूनां वा बह्वीभिः यथास्वमङ्गनाभिः।
तत्राद्या यथा कार्तवीर्यस्य नर्मदायां, कुशस्य वा सरय्वाम्।
द्वितीया यथा अप्सरसां वा सिद्धसिन्धौ, यदूनां वा रैवतकह्रद इति।
मधुपानं द्विधा; गोष्ठीगृहे वासभवने च।
तत्राद्यं यथा हरिविजये शिशुपालवधे च।
द्वितीयं यथा कुमारसम्भवे किरातार्जुनीये च।
मानापगमो द्विधा— प्रायत्निको नैमित्तिकश्च।
प्रायत्निको यथा हरिविजये सत्यभामायाः, रत्नावल्यां वासवदत्तायाः; नैमित्तिको यथा रामातङ्कान्निशाचरीणां सेतुबन्धे, यथा वा मलयमारुतेन्दूदयादिभ्यो महाप्रबन्धेषु।
रतोत्सवोऽपि द्विधा— सामान्यतो विशेषतश्च।
सामान्यतो यथा किरातार्जुनीये शिशुपालवधे च।
विशेषतो यथा कुमारसम्भवे जानकीहरणे चेति।
बीजबिन्दुपताकाप्रकरीकार्योपकल्पनमित्यनेन पञ्चानामर्थपुकृतीनां प्रयोगे संपूर्णम्।
प्रबन्धशरीरमध्य एवैकद्वित्रिलोपे त्वपरिपूर्णमिति उपवर्णयति। तत्र
अल्यमात्रमुपक्षिप्तं बहुधा यद् विसर्पति।
फलावसानं यच्च स्यात् तद् बीजमिह कीर्तितम्॥
(नाशा. १९.२२)
तद्यथा—
धूर्तैर्यच्छ्वपचीकृतो वररुचिः सर्वज्ञकल्पोऽपि सञ् जीवन्नेव पिशाचतां च गमितो भत्स्युर्यदभ्यर्च्यधीः।
छन्दोगोऽयमिति प्रभाकरगुरुर्देशाच्च निर्वासितो मद्वृत्तान्तविजृम्भितेन महता तत् सर्वमल्पीकृतम्॥ ३८१॥
प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणम्।
यावत्समाप्ति सम्बन्धः स बिन्दुरिति कीर्तितः॥ ३८२॥