सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली जनकात्मजा । वनवासनिमित्ताय भर्तारमिदमब्रवीत् ॥
sāntvyamānā tu rāmeṇa maithilī janakātmajā | vanavāsanimittāya bhartāramidamabravīt ||
English Translation
Being consoled thus by Rāma, Maithilī, the daughter of Janaka, fearing separation, lovingly and haughtily laughed at Rāghava of spacious breast, and spoke to him, her husband, the following words with a view to follow him to the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सान्त्व्यमाना
सान्त्वय् [Denom. Ā.]
तु
तु [ind]
रामेण
राम [m]
मैथिली
मैथिली [f]
जनकात्मजा
जनकात्मजा [f]
वनवासनिमित्ताय
वन [n]
वनवासनिमित्ताय
वास [m]
वनवासनिमित्ताय
निमित्त [n]
भर्तारम्
भर्तृ [m]
इदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
सा तमुत्तमसंविग्ना सीता विपुलवक्षसम् । प्रणयाच्चाभिमानाच्च परिचिक्षेप राघवम् ॥
sā tamuttamasaṃvignā sītā vipulavakṣasam | praṇayāccābhimānācca paricikṣepa rāghavam ||
English Translation
Being consoled thus by Rāma, Maithilī, the daughter of Janaka, fearing separation, lovingly and haughtily laughed at Rāghava of spacious breast, and spoke to him, her husband, the following words with a view to follow him to the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
तम्
तद् [pron]
उत्तमसंविग्ना
उत्तम [adj]
उत्तमसंविग्ना
संविज् [6. Ā.]
सीता
सीता [f]
विपुलवक्षसम्
विपुल [adj]
विपुलवक्षसम्
वक्षस् [n]
प्रणयाच्
प्रणय [m]
चाभिमानाच्
च [ind]
चाभिमानाच्
अभिमान [m]
च
च [ind]
परिचिक्षेप
परिक्षिप् [6. P.]
राघवम्
राघव [m]
किं त्वामन्यत वैदेहः पिता मे मिथिलाधिपः । राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुषविग्रहम् ॥
kiṃ tvāmanyata vaidehaḥ pitā me mithilādhipaḥ | rāma jāmātaraṃ prāpya striyaṃ puruṣavigraham ||
English Translation
What thought of you, O Rāma, my father, the king of Mithilā, accepting you as his son-in-law, who was a man if form but (in deeds)a woman?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
त्वामन्यत
त्वद् [pron]
त्वामन्यत
मन् [8. P.]
वैदेहः
वैदेह [m]
पिता
पितृ [m]
मे
मद् [pron]
मिथिलाधिपः
मिथिला [f]
मिथिलाधिपः
अधिप [m]
राम
राम [m]
जामातरं
जामातृ [m]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
स्त्रियं
स्त्री [f]
पुरुषविग्रहम्
पुरुष [m]
पुरुषविग्रहम्
विग्रह [mn]
अनृतं बललोकोऽयमज्ञानाद्यद्धि वक्ष्यति । तेजो नास्ति परं रामे तपतीव दिवाकरे ॥
anṛtaṃ balaloko'yamajñānādyaddhi vakṣyati | tejo nāsti paraṃ rāme tapatīva divākare ||
English Translation
Henceforth, if people through ignorance say that the sun has not that burning flood of light which in Rāma does shine forth, woe is them, it is falsehood.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनृतं
अनृत [n]
बललोको
बल [mn]
बललोको
लोक [m]
ऽयम्
इदम् [pron]
अज्ञानाद्
अज्ञान [n]
यद्धि
यद् [pron]
यद्धि
हि [ind]
वक्ष्यति
वच् [2. P.]
तेजो
तेजस् [n]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
परं
पर [pron]
रामे
राम [m]
तपतीव
तप् [4. Ā.]
तपतीव
इव [ind]
दिवाकरे
दिवाकर [m]
किं हि कृत्वा विषण्णस्त्वं कुतो वा भयमस्ति ते । यत्परित्यक्तुकामस्त्वं मामनन्यपरायणाम् ॥
kiṃ hi kṛtvā viṣaṇṇastvaṃ kuto vā bhayamasti te | yatparityaktukāmastvaṃ māmananyaparāyaṇām ||
English Translation
Why are you so dejected and whence is your fear that you are willing to leave behind your wife who has none else but you?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
हि
हि [ind]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
विषण्णस्
विषद् [1. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
कुतो
कुतस् [ind]
वा
वा [ind]
भयम्
भय [n]
अस्ति
अस् [2. P.]
ते
त्वद् [pron]
यत्
यत् [ind]
परित्यक्तुकामस्
परित्यक्तु [m]
परित्यक्तुकामस्
काम [m]
त्वं
त्वद् [pron]
माम्
मद् [pron]
अनन्यपरायणाम्
अनन्य [adj]
अनन्यपरायणाम्
परायण [n]
द्युमत्सेनसुतं वीर सत्यवन्तमनुव्रताम् । सावित्रीमिव मां विद्धि त्वमात्मवशवर्तिनीम् ॥
dyumatsenasutaṃ vīra satyavantamanuvratām | sāvitrīmiva māṃ viddhi tvamātmavaśavartinīm ||
English Translation
Know me to be perfectly under your influence like to Sāvitri, following her husband Satyavān, the son of Dyumatsen.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्युमत्सेनसुतं
द्युमत्सेन [m]
द्युमत्सेनसुतं
सुत [m]
वीर
वीर [m]
सत्यवन्तम्
सत्यवत् [adj]
अनुव्रताम्
अनुव्रत [adj]
सावित्रीम्
सावित्री [f]
इव
इव [ind]
मां
मद् [pron]
विद्धि
विद् [6. Ā.]
त्वम्
त्वद् [pron]
आत्मवशवर्तिनीम्
आत्मन् [m]
आत्मवशवर्तिनीम्
वश [m]
आत्मवशवर्तिनीम्
वर्तिन् [adj]
न त्वहं मनसाप्यन्यं द्रष्टास्मि त्वदृतेऽनघ । त्वया राघव गच्छेयं यथान्या कुलपांसनी ॥
na tvahaṃ manasāpyanyaṃ draṣṭāsmi tvadṛte'nagha | tvayā rāghava gaccheyaṃ yathānyā kulapāṃsanī ||
English Translation
I have not, like one bringing stigma on her line, ever in my life thought of a second person, but of you whom I must follow into the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
त्व्
तु [ind]
अहं
मद् [pron]
मनसाप्य्
मनस् [n]
मनसाप्य्
अपि [ind]
अन्यं
अन्य [pron]
द्रष्टास्मि
दृश् [6. P.]
त्वदृते
त्वद् [pron]
त्वदृते
ऋते [ind]
ऽनघ
अनघ [adj]
त्वया
त्वद् [pron]
राघव
राघव [m]
गच्छेयं
गम् [6. Ā.]
यथान्या
यथा [ind]
यथान्या
अन्य [pron]
कुलपांसनी
कुल [n]
कुलपांसनी
पांसन [adj]
स्वयं तु भार्यां कौमारीं चिरमध्युषितां सतीम् । शैलूष इव मां राम परेभ्यो दातुमिच्छसि ॥
svayaṃ tu bhāryāṃ kaumārīṃ ciramadhyuṣitāṃ satīm | śailūṣa iva māṃ rāma parebhyo dātumicchasi ||
English Translation
Do you, like to an ordinary actor, wish to hand me over to others, who am chaste, pure as a virgin, and long held in conjugal affection?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वयं
स्वयम् [ind]
तु
तु [ind]
भार्यां
भार्या [f]
कौमारीं
कौमार [adj]
चिरम्
चिरम् [ind]
अध्युषितां
अधिवस् [1. P.]
सतीम्
सती [f]
शैलूष
शैलूष [m]
इव
इव [ind]
मां
मद् [pron]
राम
राम [m]
परेभ्यो
पर [pron]
दातुम्
दा [1. Ā.]
इच्छसि
इष् [1. P.]
स मामनादाय वनं न त्वं प्रस्थातुमर्हसि । तपो वा यदि वारण्यं स्वर्गो वा स्यात्सह त्वया ॥
sa māmanādāya vanaṃ na tvaṃ prasthātumarhasi | tapo vā yadi vāraṇyaṃ svargo vā syātsaha tvayā ||
English Translation
It does not behove you to repair to the forest without taking me along with you. Be it the austerity of an ascetic, the forest or heaven, with you will I be everywhere.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
माम्
मद् [pron]
अनादाय
अनादाय [ind]
वनं
वन [n]
न
न [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
प्रस्थातुम्
प्रस्था [1. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
तपो
तपस् [n]
वा
वा [ind]
यदि
यदि [ind]
वारण्यं
वा [ind]
वारण्यं
अरण्य [n]
स्वर्गो
स्वर्ग [m]
वा
वा [ind]
स्यात्
अस् [2. P.]
सह
सह [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
न च मे भविता तत्र कश्चित्पथि परिश्रमः । पृष्ठतस्तव गच्छन्त्या विहारशयनेष्वपि ॥
na ca me bhavitā tatra kaścitpathi pariśramaḥ | pṛṣṭhatastava gacchantyā vihāraśayaneṣvapi ||
English Translation
No toil shall I suffer on the way, as if lying on a bed of luxury, while following you in they footstep.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
भविता
भू [1. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
कश्चित्
कश्चित् [pron]
पथि
पथिन् [m]
परिश्रमः
परिश्रम [m]
पृष्ठतस्
पृष्ठतस् [ind]
तव
त्वद् [pron]
गच्छन्त्या
गम् [6. Ā.]
विहारशयनेष्व्
विहार [m]
विहारशयनेष्व्
शयन [n]
अपि
अपि [ind]
कुशकाशशरेषीका ये च कण्टकिनो द्रुमाः । तूलाजिनसमस्पर्शा मार्गे मम सह त्वया ॥
kuśakāśaśareṣīkā ye ca kaṇṭakino drumāḥ | tūlājinasamasparśā mārge mama saha tvayā ||
English Translation
When with you, the various thorny grasses, the Kuśa, the Käsa, the Sara, and the Işika, and the thistles and brambles on the way, shall be to me in touch like to linen and deer-skin.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुशकाशशरेषीका
कुश [mn]
कुशकाशशरेषीका
काश [m]
कुशकाशशरेषीका
शर [m]
कुशकाशशरेषीका
इषीका [f]
ये
यद् [pron]
च
च [ind]
कण्टकिनो
कण्टकिन् [adj]
द्रुमाः
द्रुम [m]
तूलाजिनसमस्पर्शा
तूल [mn]
तूलाजिनसमस्पर्शा
अजिन [n]
तूलाजिनसमस्पर्शा
सम [pron]
तूलाजिनसमस्पर्शा
स्पर्श [m]
मार्गे
मार्ग [m]
मम
मद् [pron]
सह
सह [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
महावातसमुद्धूतं यन्मामवकरिष्यति । रजो रमण तन्मन्ये परार्ध्यमिव चन्दनम् ॥
mahāvātasamuddhūtaṃ yanmāmavakariṣyati | rajo ramaṇa tanmanye parārdhyamiva candanam ||
English Translation
The dust that will cover me, thrown up by the gush of wind shall be, O ravisher of my heart regarded by me as the finest sandal dust.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महावातसमुद्धूतं
महत् [adj]
महावातसमुद्धूतं
वात [m]
महावातसमुद्धूतं
समुद्धू [5. P.]
यन्
यद् [pron]
माम्
मद् [pron]
अवकरिष्यति
अवकृ [6. Ā.]
रजो
रजस् [n]
रमण
रमण [m]
तन्
तद् [pron]
मन्ये
मन् [8. P.]
परार्ध्यम्
परार्ध्य [adj]
इव
इव [ind]
चन्दनम्
चन्दन [mn]
शाद्वलेषु यदासिष्ये वनान्ते वनगोचरा । कुथास्तरणतल्पेषु किं स्यात्सुखतरं ततः ॥
śādvaleṣu yadāsiṣye vanānte vanagocarā | kuthāstaraṇatalpeṣu kiṃ syātsukhataraṃ tataḥ ||
English Translation
When I shall lie down on the bed of green grass in the forest, it shall appear to me more pleasant than one covered with a coloured blanket.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शाद्वलेषु
शाद्वल [mn]
यद्
यत् [ind]
आसिष्ये
आस् [4. P.]
वनान्ते
वन [n]
वनान्ते
अन्त [m]
वनगोचरा
वन [n]
वनगोचरा
गोचर [adj]
कुथास्तरणतल्पेषु
कुथ [mfn]
कुथास्तरणतल्पेषु
आस्तरण [fn]
कुथास्तरणतल्पेषु
तल्प [m]
किं
क [pron]
स्यात्
अस् [2. P.]
सुखतरं
सुखतर [adj]
ततः
ततस् [ind]
पत्रं मूलं फलं यत्त्वमल्पं वा यदि वा बहु । दास्यसि स्वयमाहृत्य तन्मेऽमृतरसोपमम् ॥
patraṃ mūlaṃ phalaṃ yattvamalpaṃ vā yadi vā bahu | dāsyasi svayamāhṛtya tanme'mṛtarasopamam ||
English Translation
Fruits, roots and leaves which you will bring yourself and give me, be they great or small in quantity, shall be to me like to the ambrosiajuice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पत्त्रं
पत्त्र [mn]
मूलं
मूल [mn]
फलं
फल [n]
यत्
यद् [pron]
त्वम्
त्वद् [pron]
अल्पं
अल्प [adj]
वा
वा [ind]
यदि
यदि [ind]
वा
वा [ind]
बहु
बहु [adj]
दास्यसि
दा [1. Ā.]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
आहृत्य
आहृ [1. Ā.]
तन्
तद् [pron]
मे
मद् [pron]
ऽमृतरसोपमम्
अमृत [n]
ऽमृतरसोपमम्
रस [mn]
ऽमृतरसोपमम्
उपम [adj]
न मातुर्न पितुस्तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः । आर्तवान्युपभुञ्जाना पुष्पाणि च फलानि च ॥
na māturna pitustatra smariṣyāmi na veśmanaḥ | ārtavānyupabhuñjānā puṣpāṇi ca phalāni ca ||
English Translation
I shall never think of my father, mother, or my abode; I shall enjoy fruits and flowers growing in various seasons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
मातुर्
मातृ [f]
न
न [ind]
पितुस्
पितृ [m]
तत्र
तत्र [ind]
स्मरिष्यामि
स्मृ [1. Ā.]
न
न [ind]
वेश्मनः
वेश्मन् [n]
आर्तवान्य्
आर्तव [adj]
उपभुञ्जाना
उपभुज् [1. P.]
पुष्पाणि
पुष्प [n]
च
च [ind]
फलानि
फल [n]
च
च [ind]
न च तत्र गतः किंचिद्द्रष्टुमर्हसि विप्रियम् । मत्कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा ॥
na ca tatra gataḥ kiṃciddraṣṭumarhasi vipriyam | matkṛte na ca te śoko na bhaviṣyāmi durbharā ||
English Translation
You shall not witness any thing disagreeable there; for me you shall not experience any sorrow, no shall I be a burden to you; do you take me with you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
च
च [ind]
तत्र
तत्र [ind]
गतः
गम् [6. Ā.]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
द्रष्टुम्
दृश् [6. P.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
विप्रियम्
विप्रिय [n]
मत्कृते
मद् [pron]
मत्कृते
कृते [ind]
न
न [ind]
च
च [ind]
ते
त्वद् [pron]
शोको
शोक [m]
न
न [ind]
भविष्यामि
भू [1. Ā.]
दुर्भरा
दुर्भर [adj]
यस्त्वया सह स स्वर्गो निरयो यस्त्वया विना । इति जानन्परां प्रीतिं गच्छ राम मया सह ॥
yastvayā saha sa svargo nirayo yastvayā vinā | iti jānanparāṃ prītiṃ gaccha rāma mayā saha ||
English Translation
O, Rāma, conceiving with pleasure that your company is a heaven to me and your absence a hell. If you do not take me to the forest which I count freed from all evils, surely I shall drink poison and never come under the influence of my enemies.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्
यद् [pron]
त्वया
त्वद् [pron]
सह
सह [ind]
स
तद् [pron]
स्वर्गो
स्वर्ग [m]
निरयो
निरय [m]
यस्
यद् [pron]
त्वया
त्वद् [pron]
विना
विना [ind]
इति
इति [ind]
जानन्
ज्ञा [4. Ā.]
परां
पर [pron]
प्रीतिं
प्रीति [f]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
राम
राम [m]
मया
मद् [pron]
सह
सह [ind]
अथ मामेवमव्यग्रां वनं नैव नयिष्यसि । विषमद्यैव पास्यामि मा विशं द्विषतां वशम् ॥
atha māmevamavyagrāṃ vanaṃ naiva nayiṣyasi | viṣamadyaiva pāsyāmi mā viśaṃ dviṣatāṃ vaśam ||
English Translation
O, Rāma, conceiving with pleasure that your company is a heaven to me and your absence a hell. If you do not take me to the forest which I count freed from all evils, surely I shall drink poison and never come under the influence of my enemies.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
माम्
मद् [pron]
एवम्
एवम् [ind]
अव्यग्रां
अव्यग्र [adj]
वनं
वन [n]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
नयिष्यसि
नी [2. P.]
विषम्
विष [n]
अद्यैव
अद्य [ind]
अद्यैव
एव [ind]
पास्यामि
पा [1. Ā.]
मा
मा [ind]
विशं
विश् [4. P.]
द्विषतां
द्विष् [1. P.]
वशम्
वश [m]
पश्चादपि हि दुःखेन मम नैवास्ति जीवितम् । उज्झितायास्त्वया नाथ तदैव मरणं वरम् ॥
paścādapi hi duḥkhena mama naivāsti jīvitam | ujjhitāyāstvayā nātha tadaiva maraṇaṃ varam ||
English Translation
When through affliction I shall not live after separation, better it is, O Lord, that I die immediately at the time of my being forsaken by you; I cannot bear this grief even for a moment. How shall I be able to live without you for fourteen years?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पश्चाद्
पश्चात् [ind]
अपि
अपि [ind]
हि
हि [ind]
दुःखेन
दुःख [n]
मम
मद् [pron]
नैवास्ति
न [ind]
नैवास्ति
एव [ind]
नैवास्ति
अस् [2. P.]
जीवितम्
जीवित [n]
उज्झितायास्
उज्झित [adj]
त्वया
त्वद् [pron]
नाथ
नाथ [m]
तदैव
तदा [ind]
तदैव
एव [ind]
मरणं
मरण [n]
वरम्
वर [adj]
इदं हि सहितुं शोकं मुहूर्तमपि नोत्सहे । किं पुनर्दशवर्षाणि त्रीणि चैकं च दुःखिता ॥
idaṃ hi sahituṃ śokaṃ muhūrtamapi notsahe | kiṃ punardaśavarṣāṇi trīṇi caikaṃ ca duḥkhitā ||
English Translation
When through affliction I shall not live after separation, better it is, O Lord, that I die immediately at the time of my being forsaken by you; I cannot bear this grief even for a moment. How shall I be able to live without you for fourteen years?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
हि
हि [ind]
सहितुं
सह् [1. P.]
शोकं
शोक [m]
मुहूर्तम्
मुहूर्त [mn]
अपि
अपि [ind]
नोत्सहे
न [ind]
नोत्सहे
उत्सह् [1. P.]
किं
क [pron]
पुनर्
पुनर् [ind]
दशवर्षाणि
दशन् [adj]
दशवर्षाणि
वर्ष [mn]
त्रीणि
त्रि [nr]
चैकं
च [ind]
चैकं
एक [pron]
च
च [ind]
दुःखिता
दुःखित [adj]
इति सा शोकसंतप्ता विलप्य करुणं बहु । चुक्रोश पतिमायस्ता भृशमालिङ्ग्य सस्वरम् ॥
iti sā śokasaṃtaptā vilapya karuṇaṃ bahu | cukrośa patimāyastā bhṛśamāliṅgya sasvaram ||
English Translation
Thus lamenting, Sītā, racked with sorrow, embraced her husband and began to cry aloud.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
सा
तद् [pron]
शोकसंतप्ता
शोक [m]
शोकसंतप्ता
संतप् [4. Ā.]
विलप्य
विलप् [4. P.]
करुणं
करुण [adj]
बहु
बहु [adj]
चुक्रोश
क्रुश् [4. P.]
पतिम्
पति [m]
आयस्ता
आयस् [4. P.]
भृशम्
भृशम् [ind]
आलिङ्ग्य
आलिङ्गय् [10. P.]
सस्वरम्
स [ind]
सस्वरम्
स्वर [m]
सा विद्धा बहुभिर्वाक्यैर्दिग्धैरिव गजाङ्गना । चिर संनियतं बाष्पं मुमोचाग्निमिवारणिः ॥
sā viddhā bahubhirvākyairdigdhairiva gajāṅganā | cira saṃniyataṃ bāṣpaṃ mumocāgnimivāraṇiḥ ||
English Translation
Like to a she-elephant, she being pierced by the poisonous shafts of Rāma's words, began to shed tears, long kept off, as an Araņi wood emits fire continually.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
विद्धा
व्यध् [4. Ā.]
बहुभिर्
बहु [adj]
वाक्यैर्
वाक्य [n]
दिग्धैर्
दिग्ध [m]
इव
इव [ind]
गजाङ्गना
गज [m]
गजाङ्गना
अङ्गना [f]
चिरसंनियतं
चिर [adj]
चिरसंनियतं
संनियम् [1. P.]
बाष्पं
बाष्प [mn]
मुमोचाग्निम्
मुच् [6. Ā.]
मुमोचाग्निम्
अग्नि [m]
इवारणिः
इव [ind]
इवारणिः
अरणि [f]
तस्याः स्फटिकसंकाशं वारि संतापसंभवम् । नेत्राभ्यां परिसुस्राव पङ्कजाभ्यामिवोदकम् ॥
tasyāḥ sphaṭikasaṃkāśaṃ vāri saṃtāpasaṃbhavam | netrābhyāṃ parisusrāva paṅkajābhyāmivodakam ||
English Translation
Tears caused by her sorrow and white as the crystal began to trickle down from her eyes, like to water falling in drops from lotus petals.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्याः
तद् [pron]
स्फटिकसंकाशं
स्फटिक [mn]
स्फटिकसंकाशं
संकाश [m]
वारि
वारि [n]
संतापसम्भवम्
संताप [m]
संतापसम्भवम्
सम्भव [m]
नेत्राभ्यां
नेत्र [mn]
परिसुस्राव
परिस्रु [1. P.]
पङ्कजाभ्याम्
पङ्कज [n]
इवोदकम्
इव [ind]
इवोदकम्
उदक [n]
तां परिष्वज्य बाहुभ्यां विसंज्ञामिव दुःखिताम् । उवाच वचनं रामः परिविश्वासयंस्तदा ॥
tāṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ visaṃjñāmiva duḥkhitām | uvāca vacanaṃ rāmaḥ pariviśvāsayaṃstadā ||
English Translation
Finding her almost insensible with sorrow, Rāma flung his arms round her and reviving her (with consolation) spoke the following words to her.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
परिष्वज्य
परिष्वज् [1. P.]
बाहुभ्यां
बाहु [mf]
विसंज्ञाम्
विसंज्ञ [adj]
इव
इव [ind]
दुःखिताम्
दुःखित [adj]
उवाच
वच् [2. P.]
वचनं
वचन [n]
रामः
राम [m]
परिविश्वासयंस्
परिविश्वासय् [10. P.]
तदा
तदा [ind]
न देवि तव दुःखेन स्वर्गमप्यभिरोचये । न हि मेऽस्ति भयं किंचित्स्वयम्भोरिव सर्वतः ॥
na devi tava duḥkhena svargamapyabhirocaye | na hi me'sti bhayaṃ kiṃcitsvayambhoriva sarvataḥ ||
English Translation
I do not long for, Oh worshipful one, even the abode of celestials gained through your affliction; fear there is none for me like to the self-create Brahma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
देवि
देवी [f]
तव
त्वद् [pron]
दुःखेन
दुःख [n]
स्वर्गम्
स्वर्ग [m]
अप्य्
अपि [ind]
अभिरोचये
अभिरोचय् [10. Ā.]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
भयं
भय [n]
किंचित्
कश्चित् [pron]
स्वयम्भोर्
स्वयम्भु [m]
इव
इव [ind]
सर्वतः
सर्वतस् [ind]
तव सर्वमभिप्रायमविज्ञाय शुभानने । वासं न रोचयेऽरण्ये शक्तिमानपि रक्षणे ॥
tava sarvamabhiprāyamavijñāya śubhānane | vāsaṃ na rocaye'raṇye śaktimānapi rakṣaṇe ||
English Translation
Not apprised of your full intention, O you of beautiful countenance, I could not, though capable of escorting you, desire your abode in the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तव
त्वद् [pron]
सर्वम्
सर्व [pron]
अभिप्रायम्
अभिप्राय [m]
अविज्ञाय
अविज्ञाय [ind]
शुभानने
शुभ [adj]
शुभानने
आनन [n]
वासं
वास [m]
न
न [ind]
रोचये
रोचय् [10. Ā.]
ऽरण्ये
अरण्य [n]
शक्तिमान्
शक्तिमत् [adj]
अपि
अपि [ind]
रक्षणे
रक्षण [n]
यत्सृष्टासि मया सार्धं वनवासाय मैथिलि । न विहातुं मया शक्या कीर्तिरात्मवता यथा ॥
yatsṛṣṭāsi mayā sārdhaṃ vanavāsāya maithili | na vihātuṃ mayā śakyā kīrtirātmavatā yathā ||
English Translation
When you are determined O Maithili, repair to the forest with me, I cannot leave you behind, as one possessing self-knowledge cannot renounce munificence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्
यत् [ind]
सृष्टासि
सृज् [2. P.]
सृष्टासि
अस् [2. P.]
मया
मद् [pron]
सार्धं
सार्धम् [ind]
वनवासाय
वन [n]
वनवासाय
वास [m]
मैथिलि
मैथिली [f]
न
न [ind]
विहातुं
विहा [3. Ā.]
मया
मद् [pron]
शक्या
शक्य [adj]
कीर्तिर्
कीर्ति [f]
आत्मवता
आत्मवत् [adj]
यथा
यथा [ind]
धर्मस्तु गजनासोरु सद्भिराचरितः पुरा । तं चाहमनुवर्तेऽद्य यथा सूर्यं सुवर्चला ॥
dharmastu gajanāsoru sadbhirācaritaḥ purā | taṃ cāhamanuvarte'dya yathā sūryaṃ suvarcalā ||
English Translation
O you, having thighs resembling the trunks of an elephant, I shall resort to that virtue which was exercised by great and good men going before, do you follow me therefore like Suvarcalā following the Sun.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मस्
धर्म [mn]
तु
तु [ind]
गजनासोरु
गज [m]
गजनासोरु
नासा [f]
गजनासोरु
उरु [adj]
सद्भिर्
सत् [adj]
आचरितः
आचर् [1. Ā.]
पुरा
पुरा [ind]
तं
तद् [pron]
चाहम्
च [ind]
चाहम्
मद् [pron]
अनुवर्ते
अनुवृत् [1. Ā.]
ऽद्य
अद्य [ind]
यथा
यथा [ind]
सूर्यं
सूर्य [m]
सुवर्चला
सुवर्चला [f]
एष धर्मस्तु सुश्रोणि पितुर्मातुश्च वश्यता । अतश्चाज्ञां व्यतिक्रम्य नाहं जीवितुमुत्सहे ॥
eṣa dharmastu suśroṇi piturmātuśca vaśyatā | ataścājñāṃ vyatikramya nāhaṃ jīvitumutsahe ||
English Translation
Obedience to his parents is the virtue of a son. Disobeying the command of my father I am not eager to live. we
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
धर्मस्
धर्म [mn]
तु
तु [ind]
सुश्रोणि
सुश्रोणी [f]
पितुर्
पितृ [m]
मातुश्
मातृ [f]
च
च [ind]
वश्यता
वश्यता [f]
अतश्
अतस् [ind]
चाज्ञां
च [ind]
चाज्ञां
आज्ञा [f]
व्यतिक्रम्य
व्यतिक्रम् [1. P.]
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
जीवितुम्
जीव् [1. Ā.]
उत्सहे
उत्सह् [1. P.]
स मां पिता यथा शास्ति सत्यधर्मपथे स्थितः । तथा वर्तितुमिच्छामि स हि धर्मः सनातनः । अनुगच्छस्व मां भीरु सहधर्मचरी भव ॥
sa māṃ pitā yathā śāsti satyadharmapathe sthitaḥ | tathā vartitumicchāmi sa hi dharmaḥ sanātanaḥ | anugacchasva māṃ bhīru sahadharmacarī bhava ||
English Translation
Therefore do I desire to follow what my father commands me, treading in the path of truth, and this is the virtue eternal.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
मां
मद् [pron]
पिता
पितृ [m]
यथा
यथा [ind]
शास्ति
शास् [1. P.]
सत्यधर्मपथे
सत्य [n]
सत्यधर्मपथे
धर्म [mn]
सत्यधर्मपथे
पथ [m]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
तथा
तथा [ind]
वर्तितुम्
वृत् [3. P.]
इच्छामि
इष् [1. P.]
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
धर्मः
धर्म [mn]
सनातनः
सनातन [adj]
अनुगच्छस्व
अनुगम् [1. Ā.]
मां
मद् [pron]
भीरु
भीरु [adj]
सहधर्मचरी
सहधर्मचर [adj]
भव
भू [1. Ā.]
ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि भिक्षुकेभ्यश्च भोजनम् । देहि चाशंसमानेभ्यः संत्वरस्व च माचिरम् ॥
brāhmaṇebhyaśca ratnāni bhikṣukebhyaśca bhojanam | dehi cāśaṃsamānebhyaḥ saṃtvarasva ca māciram ||
English Translation
Do you give away jewels to the Brāhmaṇas and edibles to the beggars longing for them, and make haste without delay.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्राह्मणेभ्यश्
ब्राह्मण [m]
च
च [ind]
रत्नानि
रत्न [mn]
भिक्षुकेभ्यश्
भिक्षुक [m]
च
च [ind]
भोजनम्
भोजन [n]
देहि
दा [1. Ā.]
चाशंसमानेभ्यः
च [ind]
चाशंसमानेभ्यः
आशंस् [2. Ā.]
संत्वरस्व
संत्वर् [1. Ā.]
च
च [ind]
माचिरम्
माचिरम् [ind]
अनुकूलं तु सा भर्तुर्ज्ञात्वा गमनमात्मनः । क्षिप्रं प्रमुदिता देवी दातुमेवोपचक्रमे ॥
anukūlaṃ tu sā bharturjñātvā gamanamātmanaḥ | kṣipraṃ pramuditā devī dātumevopacakrame ||
English Translation
Having come to know that her departure to the forest is acceptable to her husband, Sita, highly delighted, quickly got ready to give away (things).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनुकूलं
अनुकूल [adj]
तु
तु [ind]
सा
तद् [pron]
भर्तुर्
भर्तृ [m]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
गमनम्
गमन [n]
आत्मनः
आत्मन् [m]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
प्रमुदिता
प्रमुद् [1. P.]
देवी
देवी [f]
दातुम्
दा [1. Ā.]
एवोपचक्रमे
एव [ind]
एवोपचक्रमे
उपक्रम् [1. Ā.]
ततः प्रहृष्टा परिपूर्णमानसा; यशस्विनी भर्तुरवेक्ष्य भाषितम् । धनानि रत्नानि च दातुमङ्गना; प्रचक्रमे धर्मभृतां मनस्विनी ॥
tataḥ prahṛṣṭā paripūrṇamānasā; yaśasvinī bharturavekṣya bhāṣitam | dhanāni ratnāni ca dātumaṅganā; pracakrame dharmabhṛtāṃ manasvinī ||
English Translation
Convinced that her going to the forest was desired by her husband, Sītā began to distribute them speedily with a delighted heart.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
प्रहृष्टा
प्रहृष् [4. Ā.]
परिपूर्णमानसा
परिपृ [9. P.]
परिपूर्णमानसा
मानस [n]
यशस्विनी
यशस्विन् [adj]
भर्तुर्
भर्तृ [m]
अवेक्ष्य
अवेक्ष् [1. P.]
भाषितम्
भाषित [n]
धनानि
धन [n]
रत्नानि
रत्न [mn]
च
च [ind]
दातुम्
दा [1. Ā.]
अङ्गना
अङ्गना [f]
प्रचक्रमे
प्रक्रम् [6. P.]
धर्मभृतां
धर्म [mn]
धर्मभृतां
भृत् [adj]
मनस्विनी
मनस्विन् [adj]