Śalyaparva Adhyāya 53
शल्यपर्व • अध्यायः 53
Śalyaparva Adhyāya 53 of the classical Mahābhārata with 38 verses.
Total: 38 Verses
•
Citations: MBh 9.53.1–38
•
250 Lexicon Terms
कुरुक्षेत्रं ततो दृष्ट्वा दत्त्वा दायांश्च सात्वतः । आश्रमं सुमहद्दिव्यमगमज्जनमेजय ॥
English Translation
Vaishampayana said "Having visited Kurukshetra and distributed wealth there the Satwata hero then proceeded, O Janamejaya, to a large and exceedingly beautiful hermitage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुरुक्षेत्रं
कुरुक्षेत्र [n]
ततो
ततस् [ind]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
दत्त्वा
दा [1. Ā.]
दायांश्च
दाय [m]
दायांश्च
च [ind]
सात्वतः
सात्वत [m]
आश्रमं
आश्रम [mn]
सुमहद्
सु [ind]
सुमहद्
महत् [adj]
दिव्यम्
दिव्य [adj]
अगमज्जनमेजय
गम् [6. Ā.]
अगमज्जनमेजय
जनमेजय [m]
मधूकाम्रवनोपेतं प्लक्षन्यग्रोधसंकुलम् । चिरिबिल्वयुतं पुण्यं पनसार्जुनसंकुलम् ॥
English Translation
That hermitage was overgrown with Madhuka and mango trees, and abounded with Plakshas and Nyagrodhas. And it contained many Vilvas and many excellent jack and Arjuna trees.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मधूकाम्रवनोपेतं
मधूक [mn]
मधूकाम्रवनोपेतं
आम्र [m]
मधूकाम्रवनोपेतं
वन [n]
मधूकाम्रवनोपेतं
उपे [2. Ā.]
प्लक्षन्यग्रोधसंकुलम्
प्लक्ष [m]
प्लक्षन्यग्रोधसंकुलम्
न्यग्रोध [m]
प्लक्षन्यग्रोधसंकुलम्
संकुल [adj]
चिरिबिल्वयुतं
चिरिबिल्व [m]
चिरिबिल्वयुतं
युत [adj]
पुण्यं
पुण्य [adj]
पनसार्जुनसंकुलम्
पनस [m]
पनसार्जुनसंकुलम्
अर्जुन [m]
पनसार्जुनसंकुलम्
संकुल [adj]
तं दृष्ट्वा यादवश्रेष्ठः प्रवरं पुण्यलक्षणम् । पप्रच्छ तानृषीन्सर्वान्कस्याश्रमवरस्त्वयम् ॥
English Translation
Seeing that beautiful hermitage Baladeva asked the Rishis as to whom it belonged.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
यादवश्रेष्ठः
यादव [m]
यादवश्रेष्ठः
श्रेष्ठ [adj]
प्रवरं
प्रवर [adj]
पुण्यलक्षणम्
पुण्य [adj]
पुण्यलक्षणम्
लक्षण [n]
पप्रच्छ
प्रच्छ् [1. P.]
तान्
तद् [pron]
ऋषीन्
ऋषि [m]
सर्वान्
सर्व [pron]
कस्याश्रमवरस्त्वयम्
क [pron]
कस्याश्रमवरस्त्वयम्
आश्रम [mn]
कस्याश्रमवरस्त्वयम्
वर [adj]
कस्याश्रमवरस्त्वयम्
तु [ind]
कस्याश्रमवरस्त्वयम्
इदम् [pron]
ते तु सर्वे महात्मानमूचू राजन्हलायुधम् । शृणु विस्तरतो राम यस्यायं पूर्वमाश्रमः ॥
English Translation
Those great ones, O king, said Baladeva 'Listen in full, O Rama, as to whose asylum this was formerly.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
तु
तु [ind]
सर्वे
सर्व [pron]
महात्मानम्
महात्मन् [adj]
ऊचू
वच् [2. P.]
राजन्
राजन् [m]
हलायुधम्
हलायुध [m]
शृणु
श्रु [4. P.]
विस्तरतो
विस्तर [m]
राम
राम [m]
यस्यायं
यद् [pron]
यस्यायं
इदम् [pron]
पूर्वम्
पूर्वम् [ind]
आश्रमः
आश्रम [mn]
अत्र विष्णुः पुरा देवस्तप्तवांस्तप उत्तमम् । अत्रास्य विधिवद्यज्ञाः सर्वे वृत्ताः सनातनाः ॥
English Translation
Here the god Vishnu formerly practised austere penances. Here he celebrated duly all the eternal sacrifices.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्र
अत्र [ind]
विष्णुः
विष्णु [m]
पुरा
पुरा [ind]
देवस्तप्तवांस्तप
देव [m]
देवस्तप्तवांस्तप
तप् [4. Ā.]
देवस्तप्तवांस्तप
तपस् [n]
उत्तमम्
उत्तम [adj]
अत्रास्य
अत्र [ind]
अत्रास्य
इदम् [pron]
विधिवद्
विधिवत् [ind]
यज्ञाः
यज्ञ [m]
सर्वे
सर्व [pron]
वृत्ताः
वृत् [3. P.]
सनातनाः
सनातन [adj]
अत्रैव ब्राह्मणी सिद्धा कौमारब्रह्मचारिणी । योगयुक्ता दिवं याता तपःसिद्धा तपस्विनी ॥
English Translation
Here leading from youth the vow of Brahmacharya, a Brahmani inaiden, was crowned with ascetic success. Ultimately possessed of Yoga powers that ascetic lady went to heaven.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्रैव
अत्र [ind]
अत्रैव
एव [ind]
ब्राह्मणी
ब्राह्मणी [f]
सिद्धा
सिध् [4. Ā.]
कौमारब्रह्मचारिणी
कौमार [adj]
कौमारब्रह्मचारिणी
ब्रह्मचारिन् [m]
योगयुक्ता
योग [m]
योगयुक्ता
युज् [6. Ā.]
दिवं
दिव् [m]
याता
या [2. Ā.]
तपःसिद्धा
तपस् [n]
तपःसिद्धा
सिध् [4. Ā.]
तपस्विनी
तपस्विनी [f]
बभूव श्रीमती राजञ्शाण्डिल्यस्य महात्मनः । सुता धृतव्रता साध्वी नियता ब्रह्मचारिणी ॥
English Translation
The great Shandilya, O king, had a beautiful daughter who was chaste, observant of severe vows self-restrained, and led a life of cclibacy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बभूव
भू [1. Ā.]
श्रीमती
श्रीमत् [adj]
राजञ्
राजन् [m]
शाण्डिल्यस्य
शाण्डिल्य [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
सुता
सुता [f]
धृतव्रता
धृ [4. P.]
धृतव्रता
व्रत [n]
साध्वी
साधु [adj]
नियता
नियम् [1. Ā.]
ब्रह्मचारिणी
ब्रह्मचारिन् [adj]
सा तु प्राप्य परं योगं गता स्वर्गमनुत्तमम् । भुक्त्वाश्रमेऽश्वमेधस्य फलं फलवतां शुभा । गता स्वर्गं महाभागा पूजिता नियतात्मभिः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
तु
तु [ind]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
परं
पर [pron]
योगं
योग [m]
गता
गम् [6. Ā.]
स्वर्गम्
स्वर्ग [m]
अनुत्तमम्
अनुत्तम [adj]
भुक्त्वाश्रमे
भुज् [6. P.]
भुक्त्वाश्रमे
आश्रम [mn]
ऽश्वमेधस्य
अश्वमेध [m]
फलं
फल [n]
फलवतां
फलवत् [adj]
शुभा
शुभ [adj]
गता
गम् [6. Ā.]
स्वर्गं
स्वर्ग [m]
महाभागा
महाभाग [adj]
पूजिता
पूजय् [10. Ā.]
नियतात्मभिः
नियम् [1. Ā.]
नियतात्मभिः
आत्मन् [m]
अभिगम्याश्रमं पुण्यं दृष्ट्वा च यदुपुंगवः । ऋषींस्तानभिवाद्याथ पार्श्वे हिमवतोऽच्युतः । स्कन्धावाराणि सर्वाणि निवर्त्यारुरुहेऽचलम् ॥
English Translation
Bidding a farewell to the Rishis, Baladeva performed all the rites and ceremonies of the evening on the side of Himavat and then began to ascend mountain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभिगम्याश्रमं
अभिगम् [1. Ā.]
अभिगम्याश्रमं
आश्रम [mn]
पुण्यं
पुण्य [adj]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
च
च [ind]
यदुपुंगवः
यदु [m]
यदुपुंगवः
पुंगव [m]
ऋषींस्तान्
ऋषि [m]
ऋषींस्तान्
तद् [pron]
अभिवाद्याथ
अभिवादय् [10. Ā.]
अभिवाद्याथ
अथ [ind]
पार्श्वे
पार्श्व [mn]
हिमवतो
हिमवन्त् [m]
ऽच्युतः
अच्युत [adj]
स्कन्धावाराणि
स्कन्ध [m]
स्कन्धावाराणि
अवार [n]
सर्वाणि
सर्व [pron]
निवर्त्यारुरुहे
निवर्तय् [10. Ā.]
निवर्त्यारुरुहे
आरुह् [6. Ā.]
ऽचलम्
अचल [m]
नातिदूरं ततो गत्वा नगं तालध्वजो बली । पुण्यं तीर्थवरं दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः ॥
English Translation
The powerful Valarama having the emblem of the palmyra of his banner had not ascended far when he saw a sacred and goodly Tirtha and was stricken with wonder at the sight.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इन्द्रतीर्थं
इन्द्रतीर्थ [n]
ततो
ततस् [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
यदूनां
यदु [m]
प्रवरो
प्रवर [adj]
बली
बलिन् [adj]
पुण्यं
पुण्य [adj]
तीर्थवरं
तीर्थ [mn]
तीर्थवरं
वर [adj]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
विस्मयं
विस्मय [m]
परमं
परम [adj]
गतः
गम् [6. Ā.]
प्रभवं च सरस्वत्याः प्लक्षप्रस्रवणं बलः । संप्राप्तः कारपचनं तीर्थप्रवरमुत्तमम् ॥
English Translation
Sceing the glory of the Sarasvati as also the Tirtha called Plakshaprasaravana, Vala next reached another excellent and foremost of Tirthas called Karavapana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रभवं
प्रभव [m]
च
च [ind]
सरस्वत्याः
सरस्वती [f]
प्लक्षप्रस्रवणं
प्लक्षप्रस्रवण [n]
बलः
बल [mn]
तत्
तद् [pron]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
च
च [ind]
बलो
बल [mn]
राजंस्तीर्थप्रवरम्
राजन् [m]
राजंस्तीर्थप्रवरम्
तीर्थ [mn]
राजंस्तीर्थप्रवरम्
प्रवर [adj]
उत्तमम्
उत्तम [adj]
हलायुधस्तत्र चापि दत्त्वा दानं महाबलः । आप्लुतः सलिले शीते तस्माच्चापि जगाम ह । आश्रमं परमप्रीतो मित्रस्य वरुणस्य च ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हलायुधस्तत्र
हलायुध [m]
हलायुधस्तत्र
तत्र [ind]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
दत्त्वा
दा [1. Ā.]
दानं
दान [n]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
आप्लुतः
आप्लु [1. P.]
सलिले
सलिल [n]
शीते
शीत [adj]
तस्माच्चापि
तद् [pron]
तस्माच्चापि
च [ind]
तस्माच्चापि
अपि [ind]
जगाम
गम् [6. Ā.]
ह
ह [ind]
आश्रमं
आश्रम [mn]
परमप्रीतो
परम [adj]
परमप्रीतो
प्री [9. Ā.]
मित्रस्य
मित्र [mn]
वरुणस्य
वरुण [m]
च
च [ind]
इन्द्रोऽग्निरर्यमा चैव यत्र प्राक्प्रीतिमाप्नुवन् । तं देशं कारपचनाद्यमुनायां जगाम ह ॥
English Translation
From Karavapana he proceeded to that spot on the Yamuna where formerly Indra and Agni and Aryaman had obtained great felicity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इन्द्रो
इन्द्र [m]
ऽग्निर्
अग्नि [m]
अर्यमा
अर्यमन् [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
यत्र
यत्र [ind]
प्राक्
प्राक् [ind]
प्रीतिम्
प्रीति [f]
आप्नुवन्
आप् [1. P.]
तं
तद् [pron]
देशं
देश [m]
कारपचनाद्
कारपचन [n]
यमुनायां
यमुना [f]
जगाम
गम् [6. Ā.]
ह
ह [ind]
स्नात्वा तत्रापि धर्मात्मा परां तुष्टिमवाप्य च । ऋषिभिश्चैव सिद्धैश्च सहितो वै महाबलः । उपविष्टः कथाः शुभ्राः शुश्राव यदुपुंगवः ॥
English Translation
Bathing there, that Yadu's chief of pious soul, obtained great happiness. The hero then sat himself down with the Rishis and the Siddhas there for listening to their excellent discourses.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्नात्वा
स्ना [2. Ā.]
तत्रापि
तत्र [ind]
तत्रापि
अपि [ind]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
परां
पर [pron]
तुष्टिम्
तुष्टि [f]
अवाप्य
अवाप् [5. Ā.]
च
च [ind]
ऋषिभिश्चैव
ऋषि [m]
ऋषिभिश्चैव
च [ind]
ऋषिभिश्चैव
एव [ind]
सिद्धैश्च
सिद्ध [m]
सिद्धैश्च
च [ind]
सहितो
सहित [adj]
वै
वै [ind]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
उपविष्टः
उपविश् [6. P.]
कथाः
कथा [f]
शुभ्राः
शुभ्र [adj]
शुश्राव
श्रु [4. P.]
यदुपुंगवः
यदु [m]
यदुपुंगवः
पुंगव [m]
तथा तु तिष्ठतां तेषां नारदो भगवानृषिः । आजगामाथ तं देशं यत्र रामो व्यवस्थितः ॥
English Translation
There where Rama sat in the midst of that assemblage the adorable Rishi Narada came while trembling.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
तु
तु [ind]
तिष्ठतां
स्था [1. Ā.]
तेषां
तद् [pron]
नारदो
नारद [m]
भगवान्
भगवत् [adj]
ऋषिः
ऋषि [m]
आजगामाथ
आगम् [6. P.]
आजगामाथ
अथ [ind]
तं
तद् [pron]
देशं
देश [m]
यत्र
यत्र [ind]
रामो
राम [m]
व्यवस्थितः
व्यवस्था [1. Ā.]
जटामण्डलसंवीतः स्वर्णचीरी महातपाः । हेमदण्डधरो राजन्कमण्डलुधरस्तथा ॥
English Translation
Wearing matted locks and shining like gold, he carried in his hands, O king, a golden stalf and a waterpot.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जटामण्डलसंवीतः
जटा [f]
जटामण्डलसंवीतः
मण्डल [mfn]
जटामण्डलसंवीतः
संव्ये [4. Ā.]
स्वर्णचीरी
स्वर्ण [n]
स्वर्णचीरी
चीरिन् [adj]
महातपाः
महत् [adj]
महातपाः
तपस् [n]
हेमदण्डधरो
हेमन् [n]
हेमदण्डधरो
दण्ड [mn]
हेमदण्डधरो
धर [adj]
राजन्
राजन् [m]
कमण्डलुधरस्तथा
कमण्डलु [mn]
कमण्डलुधरस्तथा
धर [adj]
कमण्डलुधरस्तथा
तथा [ind]
कच्छपीं सुखशब्दां तां गृह्य वीणां मनोरमाम् । नृत्ये गीते च कुशलो देवब्राह्मणपूजितः ॥
English Translation
Accomplishment in song and dance and worshipped of gods and Brahmanas, he had with him a beautiful Vina of sweet notes, made of the tortoise-shell.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कच्छपीं
कच्छपी [f]
सुखशब्दां
सुख [adj]
सुखशब्दां
शब्द [m]
तां
तद् [pron]
गृह्य
ग्रह् [6. Ā.]
वीणां
वीणा [f]
मनोरमाम्
मनोरम [adj]
नृत्ये
नृत्य [n]
गीते
गीत [n]
च
च [ind]
कुशलो
कुशल [adj]
देवब्राह्मणपूजितः
देव [m]
देवब्राह्मणपूजितः
ब्राह्मण [m]
देवब्राह्मणपूजितः
पूजय् [10. Ā.]
प्रकर्ता कलहानां च नित्यं च कलहप्रियः । तं देशमगमद्यत्र श्रीमान्रामो व्यवस्थितः ॥
English Translation
A creator of quarrels and ever fond of quarrel, the celestial Rishi came where the handsome Rama was resting.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रकर्ता
प्रकर्तृ [adj]
कलहानां
कलह [mn]
च
च [ind]
नित्यं
नित्यम् [ind]
च
च [ind]
कलहप्रियः
कलह [mn]
कलहप्रियः
प्रिय [adj]
आजगामाथ
आगम् [6. P.]
आजगामाथ
अथ [ind]
तं
तद् [pron]
देशं
देश [m]
यत्र
यत्र [ind]
रामो
राम [m]
व्यवस्थितः
व्यवस्था [1. Ā.]
प्रत्युत्थाय तु ते सर्वे पूजयित्वा यतव्रतम् । देवर्षिं पर्यपृच्छन्त यथावृत्तं कुरून्प्रति ॥
English Translation
Standing up and greatly honoring the celestial Rishis if restricted vows, Rama asked him about all that had befallen the Kurus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रत्युत्थाय
प्रत्युत्था [1. P.]
तु
तु [ind]
ते
तद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
पूजयित्वा
पूजय् [10. Ā.]
यतव्रतम्
यम् [6. P.]
यतव्रतम्
व्रत [n]
देवर्षिं
देवर्षि [m]
पर्यपृच्छन्त
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
यथावृत्तं
यथावृत्त [n]
कुरून्
कुरु [m]
प्रति
प्रति [ind]
ततोऽस्याकथयद्राजन्नारदः सर्वधर्मवित् । सर्वमेव यथावृत्तमतीतं कुरुसंक्षयम् ॥
English Translation
Conversant with duty and practices, Narada, then, O king, told him everything, as it had occurred, about the dreadful destruction of the Kurus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽस्याकथयद्
इदम् [pron]
ऽस्याकथयद्
कथय् [10. Ā.]
राजन्नारदः
राजन् [m]
राजन्नारदः
नारद [m]
सर्वधर्मवित्
सर्व [pron]
सर्वधर्मवित्
धर्म [mn]
सर्वधर्मवित्
विद् [adj]
सर्वम्
सर्व [pron]
एव
एव [ind]
यथावृत्तम्
यथावृत्त [adj]
अतीतं
अती [1. P.]
कुरुसंक्षयम्
कुरु [m]
कुरुसंक्षयम्
संक्षय [m]
ततोऽब्रवीद्रौहिणेयो नारदं दीनया गिरा । किमवस्थं तु तत्क्षत्रं ये च तत्राभवन्नृपाः ॥
English Translation
The Rohini's son then, in sorrowful words, enquired of the Rishi, saying-'What is the state of the field? How are those kings now that had assembled there?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
रौहिणेयो
रौहिणेय [m]
नारदं
नारद [m]
दीनया
दीन [adj]
गिरा
गिर् [f]
किमवस्थं
किमवस्थ [adj]
तु
तु [ind]
तत्
तद् [pron]
क्षत्रं
क्षत्र [n]
ये
यद् [pron]
च
च [ind]
तत्राभवन्नृपाः
तत्र [ind]
तत्राभवन्नृपाः
भू [1. Ā.]
तत्राभवन्नृपाः
नृप [m]
श्रुतमेतन्मया पूर्वं सर्वमेव तपोधन । विस्तरश्रवणे जातं कौतूहलमतीव मे ॥
English Translation
I have heard everything before, O Rishi, but iny curiosity is great for hearing it in detail!'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुतम्
श्रु [4. P.]
एतन्मया
एतद् [pron]
एतन्मया
मद् [pron]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
सर्वम्
सर्व [pron]
एव
एव [ind]
तपोधन
तपोधन [adj]
विस्तरश्रवणे
विस्तर [m]
विस्तरश्रवणे
श्रवण [n]
जातं
जन् [4. P.]
कौतूहलम्
कौतूहल [n]
अतीव
अतीव [ind]
मे
मद् [pron]
पूर्वमेव हतो भीष्मो द्रोणः सिन्धुपतिस्तथा । हतो वैकर्तनः कर्णः पुत्राश्चास्य महारथाः ॥
English Translation
Narada said Already Bhishma and Drona and the lord of the Sindhus have died! Vikartana's son Karna also has been killed, with his sons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पूर्वम्
पूर्वम् [ind]
एव
एव [ind]
हतो
हन् [6. P.]
भीष्मो
भीष्म [m]
द्रोणः
द्रोण [m]
सिन्धुपतिस्तथा
सिन्धुपति [m]
सिन्धुपतिस्तथा
तथा [ind]
हतो
हन् [6. P.]
वैकर्तनः
वैकर्तन [m]
कर्णः
कर्ण [m]
पुत्राश्चास्य
पुत्र [m]
पुत्राश्चास्य
च [ind]
पुत्राश्चास्य
इदम् [pron]
महारथाः
महत् [adj]
महारथाः
रथ [m]
भूरिश्रवा रौहिणेय मद्रराजश्च वीर्यवान् । एते चान्ये च बहवस्तत्र तत्र महाबलाः ॥
English Translation
Bhurishravas too, O son of Rohini, and the brave chief of the Madras have died! These and many other great heroes that had assembled there, rcady to sacrifice this dear life itself for the victory of Duryodhana—have all fallen!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भूरिश्रवा
भूरिश्रवस् [m]
रौहिणेय
रौहिणेय [m]
मद्रराजश्च
मद्र [m]
मद्रराजश्च
राज [m]
मद्रराजश्च
च [ind]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
एते
एतद् [pron]
चान्ये
च [ind]
चान्ये
अन्य [pron]
च
च [ind]
बहवो
बहु [adj]
महापारिषदा
महत् [adj]
महापारिषदा
पारिषद [m]
नृप
नृप [m]
प्रियान्प्राणान्परित्यज्य प्रियार्थं कौरवस्य वै । राजानो राजपुत्राश्च समरेष्वनिवर्तिनः ॥
English Translation
Bhurishravas too, O son of Rohini, and the brave chief of the Madras have died! These and many other great heroes that had assembled there, rcady to sacrifice this dear life itself for the victory of Duryodhana—have all fallen!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रियान्
प्रिय [adj]
प्राणान्
प्राण [m]
परित्यज्य
परित्यज् [1. Ā.]
प्रियार्थं
प्रिय [adj]
प्रियार्थं
अर्थ [mn]
कौरवस्य
कौरव [m]
वै
वै [ind]
राजानो
राजन् [m]
राजपुत्राश्च
राजन् [m]
राजपुत्राश्च
पुत्र [m]
राजपुत्राश्च
च [ind]
समरेष्वनिवर्तिनः
समर [mn]
समरेष्वनिवर्तिनः
अनिवर्तिन् [adj]
अहतांस्तु महाबाहो शृणु मे तत्र माधव । धार्तराष्ट्रबले शेषाः कृपो भोजश्च वीर्यवान् । अश्वत्थामा च विक्रान्तो भग्नसैन्या दिशो गताः ॥
English Translation
Listen now to me, O Madhava, about those that yet alive! In the army of Dhritarashtra's son, only three yet survive.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहतांस्तु
अ [ind]
अहतांस्तु
हन् [6. P.]
अहतांस्तु
तु [ind]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
शृणु
श्रु [4. P.]
मे
मद् [pron]
तत्र
तत्र [ind]
माधव
माधव [m]
धार्तराष्ट्रबले
धार्तराष्ट्र [adj]
धार्तराष्ट्रबले
बल [mn]
शेषाः
शेष [adj]
कृपो
कृप [mf]
भोजश्च
भोज [m]
भोजश्च
च [ind]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
अश्वत्थामा
अश्वत्थामन् [m]
च
च [ind]
विक्रान्तो
विक्रम् [1. Ā.]
भग्नसैन्या
भञ्ज् [4. P.]
भग्नसैन्या
सैन्य [n]
दिशो
दिश् [f]
गताः
गम् [6. Ā.]
दुर्योधनो हते सैन्ये प्रद्रुतेषु कृपादिषु । ह्रदं द्वैपायनं नाम विवेश भृशदुःखितः ॥
English Translation
After Shalya's fall and the fight of Kripa and the others, Duryodhana, in great sorrow had entered the Dvaipayana lake.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुर्योधनो
दुर्योधन [m]
हते
हन् [6. P.]
सैन्ये
सैन्य [n]
प्रद्रुतेषु
प्रद्रु [1. Ā.]
कृपादिषु
कृप [mf]
कृपादिषु
आदि [m]
ह्रदं
ह्रद [mn]
द्वैपायनं
द्वैपायन [adj]
नाम
नाम [ind]
विवेश
विश् [4. P.]
भृशदुःखितः
भृश [adj]
भृशदुःखितः
दुःखित [adj]
शयानं धार्तराष्ट्रं तु स्तम्भिते सलिले तदा । पाण्डवाः सह कृष्णेन वाग्भिरुग्राभिरार्दयन् ॥
English Translation
While resting at the bottom of the lake after solidifying its waters, Duryodhana approached by the Pandavas with Krishna and cut to the quick by their cruel words. are was
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शयानं
शी [1. Ā.]
धार्तराष्ट्रं
धार्तराष्ट्र [m]
तु
तु [ind]
स्तम्भिते
स्तम्भय् [10. Ā.]
सलिले
सलिल [n]
तदा
तदा [ind]
पाण्डवाः
पाण्डव [m]
सह
सह [ind]
कृष्णेन
कृष्ण [m]
वाग्भिर्
वाच् [f]
उग्राभिर्
उग्र [adj]
आर्दयन्
अर्दय् [10. Ā.]
स तुद्यमानो बलवान्वाग्भी राम समन्ततः । उत्थितः प्राग्घ्रदाद्वीरः प्रगृह्य महतीं गदाम् ॥
English Translation
Cut with wordy darts, O Rama, from every side, the powerful and heroic Duryodhana has risen from the lake, armed with his heavy inace.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तुद्यमानो
तुद् [7. Ā.]
बलवान्
बलवत् [adj]
वाग्भी
वाच् [f]
राम
राम [m]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
उत्थितः
उत्था [1. Ā.]
प्राग्घ्रदाद्
प्राक् [ind]
प्राग्घ्रदाद्
ह्रद [mn]
वीरः
वीर [m]
प्रगृह्य
प्रग्रह् [9. Ā.]
महतीं
महत् [adj]
गदाम्
गदा [f]
स चाप्युपगतो युद्धं भीमेन सह सांप्रतम् । भविष्यति च तत्सद्यस्तयो राम सुदारुणम् ॥
English Translation
He has come forward for fighting Bhima for the present. The terrible encounter, O Rama, will take place today!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
चाप्युपगतो
च [ind]
चाप्युपगतो
अपि [ind]
चाप्युपगतो
उपगम् [6. P.]
युद्धं
युद्ध [n]
भीमेन
भीम [m]
सह
सह [ind]
सांप्रतम्
सांप्रतम् [ind]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
च
च [ind]
तत्
तद् [pron]
सद्यस्तयो
सद्यस् [ind]
सद्यस्तयो
तद् [pron]
राम
राम [m]
सुदारुणम्
सु [ind]
सुदारुणम्
दारुण [adj]
यदि कौतूहलं तेऽस्ति व्रज माधव मा चिरम् । पश्य युद्धं महाघोरं शिष्ययोर्यदि मन्यसे ॥
English Translation
If you feel any curiosity, then hasten O Madhava, without delay! Go, if you like and witness that terrible battle between your two disciples!'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
कौतूहलं
कौतूहल [n]
ते
त्वद् [pron]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
व्रज
व्रज् [1. Ā.]
माधव
माधव [m]
माचिरम्
माचिरम् [ind]
पश्य
पश् [4. Ā.]
युद्धं
युद्ध [n]
महाघोरं
महत् [adj]
महाघोरं
घोर [adj]
शिष्ययोर्
शिष्य [m]
यदि
यदि [ind]
मन्यसे
मन् [8. P.]
नारदस्य वचः श्रुत्वा तानभ्यर्च्य द्विजर्षभान् । सर्वान्विसर्जयामास ये तेनाभ्यागताः सह । गम्यतां द्वारकां चेति सोऽन्वशादनुयायिनः ॥
English Translation
Vaishampayana said "Hearing Narada, Rama bade a respectful farewell to those great Brahmanas and sent away all those that had accompanied him (in। his pilgrimage).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नारदस्य
नारद [m]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
तान्
तद् [pron]
अभ्यर्च्य
अभ्यर्च् [1. P.]
द्विजर्षभान्
द्विजर्षभ [m]
सर्वान्
सर्व [pron]
विसर्जयामास
विसर्जय् [10. Ā.]
ये
यद् [pron]
तेनाभ्यागताः
तद् [pron]
तेनाभ्यागताः
अभ्यागम् [1. P.]
सह
सह [ind]
गम्यतां
गम् [6. Ā.]
द्वारकां
द्वारका [fn]
चेति
च [ind]
चेति
इति [ind]
सो
तद् [pron]
ऽन्वशाद्
अनुशास् [2. Ā.]
अनुयायिनः
अनुयायिन् [adj]
सोऽवतीर्याचलश्रेष्ठात्प्लक्षप्रस्रवणाच्छुभात् । ततः प्रीतमना रामः श्रुत्वा तीर्थफलं महत् । विप्राणां संनिधौ श्लोकमगायदिदमच्युतः ॥
English Translation
Having listened to the discourse of the sages about the great merits of Tirthas, Rama sang this verse in the midst of the Brahmanas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽवतीर्याचलश्रेष्ठात्
अवतृ [6. P.]
ऽवतीर्याचलश्रेष्ठात्
अचल [m]
ऽवतीर्याचलश्रेष्ठात्
श्रेष्ठ [adj]
प्लक्षप्रस्रवणाच्छुभात्
प्लक्षप्रस्रवण [n]
प्लक्षप्रस्रवणाच्छुभात्
शुभ [adj]
ततः
ततस् [ind]
प्रीतमना
प्री [9. Ā.]
प्रीतमना
मनस् [n]
रामः
राम [m]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
तीर्थफलं
तीर्थ [mn]
तीर्थफलं
फल [n]
महत्
महत् [adj]
विप्राणां
विप्र [m]
संनिधौ
संनिधि [m]
श्लोकम्
श्लोक [m]
अगायद्
गा [2. P.]
इदम्
इदम् [pron]
अच्युतः
अच्युत [adj]
सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः; सरस्वतीवाससमाः कुतो गुणाः । सरस्वतीं प्राप्य दिवं गता जनाः; सदा स्मरिष्यन्ति नदीं सरस्वतीम् ॥
English Translation
Where is such happiness as is obtainable by living by the Sarasvati? Where else such merits as those obtainable by living by the Sarasvati? Men have departed for heaven, having approached the Sarasvati! All should ever remember the Sarasvati! Sarasvati is the most sacred of all rivers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सरस्वतीवाससमा
सरस्वती [f]
सरस्वतीवाससमा
वास [m]
सरस्वतीवाससमा
सम [pron]
कुतो
कुतस् [ind]
रतिः
रति [f]
सरस्वतीवाससमाः
सरस्वती [f]
सरस्वतीवाससमाः
वास [m]
सरस्वतीवाससमाः
सम [pron]
कुतो
कुतस् [ind]
गुणाः
गुण [mn]
सरस्वतीं
सरस्वती [f]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
दिवं
दिव् [m]
गता
गम् [6. Ā.]
जनाः
जन [m]
सदा
सदा [ind]
स्मरिष्यन्ति
स्मृ [1. Ā.]
नदीं
नदी [f]
सरस्वतीम्
सरस्वती [f]
सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या; सरस्वती लोकसुखावहा सदा । सरस्वतीं प्राप्य जनाः सुदुष्कृताः; सदा न शोचन्ति परत्र चेह च ॥
English Translation
Sarasvati always confers the greatest happiness on men! After approaching the Sarasvati, men will not have to give for their sins either here or hereafter!'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सरस्वती
सरस्वती [f]
सर्वनदीषु
सर्व [pron]
सर्वनदीषु
नदी [f]
पुण्या
पुण्य [adj]
सरस्वती
सरस्वती [f]
लोकसुखावहा
लोक [m]
लोकसुखावहा
सुख [n]
लोकसुखावहा
आवह [adj]
सदा
सदा [ind]
सरस्वतीं
सरस्वती [f]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
जनाः
जन [m]
सुदुष्कृताः
सु [ind]
सुदुष्कृताः
दुष्कृत [n]
सदा
सदा [ind]
न
न [ind]
शोचन्ति
शुच् [6. P.]
परत्र
परत्र [ind]
चेह
च [ind]
चेह
इह [ind]
च
च [ind]
ततो मुहुर्मुहुः प्रीत्या प्रेक्षमाणः सरस्वतीम् । हयैर्युक्तं रथं शुभ्रमातिष्ठत परंतपः ॥
English Translation
Repeatedly looking with joy at the Sarasvati, that destroyer of foes then ascended an excellent car to which were yoked beautiful horses.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
मुहुर्
मुहुर् [ind]
मुहुः
मुहुर् [ind]
प्रीत्या
प्रीति [f]
प्रेक्षमाणः
प्रेक्ष् [1. P.]
सरस्वतीम्
सरस्वती [f]
हयैर्
हय [m]
युक्तं
युज् [6. Ā.]
रथं
रथ [m]
शुभ्रम्
शुभ्र [adj]
आतिष्ठत
आस्था [1. Ā.]
परंतपः
परंतप [adj]
स शीघ्रगामिना तेन रथेन यदुपुंगवः । दिदृक्षुरभिसंप्राप्तः शिष्ययुद्धमुपस्थितम् ॥
English Translation
Journeying then on that highly fleet car Baladeva, that best of Yadu's race, desirous of seeing the approaching encounter of his two disciples, arrived on the field.”
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
शीघ्रगामिना
शीघ्र [adj]
शीघ्रगामिना
गामिन् [adj]
तेन
तद् [pron]
रथेन
रथ [m]
यदुपुंगवः
यदु [m]
यदुपुंगवः
पुंगव [m]
दिदृक्षुर्
दिदृक्षु [adj]
अभिसम्प्राप्तः
अभिसम्प्राप् [5. Ā.]
शिष्ययुद्धम्
शिष्य [m]
शिष्ययुद्धम्
युद्ध [n]
उपस्थितम्
उपस्था [1. Ā.]