Śāntiparva Adhyāya 140
शान्तिपर्व • अध्यायः 140
Śāntiparva Adhyāya 140 of the classical Mahābhārata with 38 verses.
Total: 38 Verses
•
Citations: MBh 12.140.1–38
•
250 Lexicon Terms
यदिदं घोरमुद्दिष्टमश्रद्धेयमिवानृतम् । अस्ति स्विद्दस्युमर्यादा यामहं परिवर्जये ॥
English Translation
Yudhishthira said If such a terrible act which should always be discarded like falsehood, be pointed (as duty), then what act is there from which I should forbear? Why also should not robbers then be honoured?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्
यद् [pron]
इदं
इदम् [pron]
घोरम्
घोर [adj]
उद्दिष्टम्
उद्दिश् [6. Ā.]
अश्रद्धेयम्
अश्रद्धेय [adj]
इवानृतम्
इव [ind]
इवानृतम्
अनृत [n]
अस्ति
अस् [2. P.]
स्विद्
स्विद् [ind]
दस्युमर्यादा
दस्यु [m]
दस्युमर्यादा
मर्यादा [f]
याम्
यद् [pron]
अहं
मद् [pron]
परिवर्जये
परिवर्जय् [10. Ā.]
संमुह्यामि विषीदामि धर्मो मे शिथिलीकृतः । उद्यमं नाधिगच्छामि कुतश्चित्परिचिन्तयन् ॥
English Translation
I am stupefied! My heart is pained. All the bonds that tie me to morality are loosened. I cannot compose my mind and dare act in the way pointed out by you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संमुह्यामि
सम्मुह् [4. P.]
विषीदामि
विषद् [1. Ā.]
धर्मो
धर्म [mn]
मे
मद् [pron]
शिथिलीकृतः
शिथिलीकृ [8. Ā.]
उद्यमं
उद्यम [m]
नाधिगच्छामि
न [ind]
नाधिगच्छामि
अधिगम् [1. Ā.]
कुतश्चित्
कुतश्चिद् [ind]
परिचिन्तयन्
परिचिन्तय् [10. P.]
नैतच्छुद्धागमादेव तव धर्मानुशासनम् । प्रज्ञासमवतारोऽयं कविभिः संभृतं मधु ॥
English Translation
Bhishma said I do not instruct you regarding duty, taught by what I have heard from the Vedas alone. What I have told you is the result of wisdom and experience. This is the honey that the learned have gleaned.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नैतच्छुद्धागमाद्
न [ind]
नैतच्छुद्धागमाद्
एतद् [pron]
नैतच्छुद्धागमाद्
शुध् [4. Ā.]
नैतच्छुद्धागमाद्
आगम [m]
एव
एव [ind]
तव
त्वद् [pron]
धर्मानुशासनम्
धर्म [mn]
धर्मानुशासनम्
अनुशासन [n]
प्रज्ञासमवतारो
प्रज्ञा [f]
प्रज्ञासमवतारो
समवतार [m]
ऽयं
इदम् [pron]
कविभिः
कवि [m]
संभृतं
सम्भृ [3. Ā.]
मधु
मधु [n]
बह्व्यः प्रतिविधातव्याः प्रज्ञा राज्ञा ततस्ततः । नैकशाखेन धर्मेण यात्रैषा संप्रवर्तते ॥
English Translation
Kings should collect wisdom from various sources. One cannot go successfully through the worldly course with the help of a one-sided morality.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बह्व्यः
बहु [adj]
प्रतिविधातव्याः
प्रतिविधा [3. Ā.]
प्रज्ञा
प्रज्ञा [f]
राज्ञा
राजन् [m]
ततस्ततः
ततस् [ind]
ततस्ततः
ततस् [ind]
नैकशाखेन
न [ind]
नैकशाखेन
एक [pron]
नैकशाखेन
शाखा [f]
धर्मेण
धर्म [mn]
यात्रैषा
यात्रा [f]
यात्रैषा
एतद् [pron]
सम्प्रवर्तते
सम्प्रवृत् [1. Ā.]
बुद्धिसंजननं राज्ञां धर्ममाचरतां सदा । जयो भवति कौरव्य तदा तद्विद्धि मे वचः ॥
English Translation
Duty must originate from the understanding and the practices of the good should always be determined, O son of Kuru. Obey these words of mine.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बुद्धिसंजननं
बुद्धि [f]
बुद्धिसंजननं
संजनन [n]
राज्ञां
राजन् [m]
धर्मम्
धर्म [mn]
आचरतां
आचर् [1. Ā.]
सदा
सदा [ind]
जयो
जय [m]
भवति
भू [1. Ā.]
कौरव्य
कौरव्य [m]
तदा
तदा [ind]
तद्
तद् [pron]
विद्धि
विद् [6. Ā.]
मे
मद् [pron]
वचः
वचस् [n]
बुद्धिश्रेष्ठा हि राजानो जयन्ति विजयैषिणः । धर्मः प्रतिविधातव्यो बुद्ध्या राज्ञा ततस्ततः ॥
English Translation
Only kings of superior intelligence can rule, cxpccting victory. A king by the help of his understanding and guided by knowledge gathered from various sources, should so arrange that inoral laws may be observed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बुद्धिश्रेष्ठा
बुद्धि [f]
बुद्धिश्रेष्ठा
श्रेष्ठ [adj]
हि
हि [ind]
राजानो
राजन् [m]
जयन्ति
जि [9. P.]
विजयैषिणः
विजय [m]
विजयैषिणः
एषिन् [adj]
बह्व्यः
बहु [adj]
प्रतिविधातव्याः
प्रतिविधा [3. Ā.]
प्रज्ञा
प्रज्ञा [f]
राज्ञा
राजन् [m]
ततस्ततः
ततस् [ind]
ततस्ततः
ततस् [ind]
नैकशाखेन धर्मेण राज्ञां धर्मो विधीयते । दुर्बलस्य कुतः प्रज्ञा पुरस्तादनुदाहृता ॥
English Translation
The duties of a king can never be satisfied by rules drawn from a one-sided morality. A weak king can never show wisdom for his not having drawn it from the examples before him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सैव
तद् [pron]
सैव
एव [ind]
वृत्तिर्
वृत्ति [f]
अयज्ञेषु
अयज्ञ [m]
तथा
तथा [ind]
धर्मो
धर्म [mn]
विधीयते
विधा [3. Ā.]
दुर्बलस्य
दुर्बल [adj]
कुतः
कुतस् [ind]
प्रज्ञा
प्रज्ञा [f]
पुरस्ताद्
पुरस्तात् [ind]
अनुदाहृता
अनुदाहृत [adj]
अद्वैधज्ञः पथि द्वैधे संशयं प्राप्तुमर्हति । बुद्धिद्वैधं वेदितव्यं पुरस्तादेव भारत ॥
English Translation
Righteousness sometimes appears like unrighteousness. The latter also some-times appears like the former. He who does not know this, becomes confused when an actual instance presents itself before him. Before the time comes, one should, O Bharata, understand the circumstances, under which righteousness and its opposite become confused.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अद्वैधज्ञः
अद्वैध [adj]
अद्वैधज्ञः
ज्ञ [adj]
पथि
पथिन् [m]
द्वैधे
द्वैध [n]
संशयं
संशय [m]
प्राप्तुम्
प्राप् [1. P.]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
बुद्धिद्वैधं
बुद्धि [f]
बुद्धिद्वैधं
द्वैध [n]
वेदितव्यं
विद् [6. Ā.]
पुरस्ताद्
पुरस्तात् [ind]
एव
एव [ind]
भारत
भारत [m]
पार्श्वतःकरणं प्रज्ञा विषूची त्वापगा इव । जनस्तूच्चारितं धर्मं विजानात्यन्यथान्यथा ॥
English Translation
Having gained this knowledge, a wise king should, when the time comes, act accordingly, helped by his judgement. His acts at such a time are misunderstood by ordinary people.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पार्श्वतःकरणं
पार्श्वतस् [ind]
पार्श्वतःकरणं
करण [n]
प्रज्ञा
प्रज्ञा [f]
विषूची
विषूची [f]
त्वापगा
तु [ind]
त्वापगा
आपगा [f]
इव
इव [ind]
जनस्तूच्चारितं
जन [m]
जनस्तूच्चारितं
तु [ind]
जनस्तूच्चारितं
उच्चारय् [10. Ā.]
धर्मं
धर्म [mn]
विजानात्यन्यथान्यथा
विज्ञा [9. Ā.]
विजानात्यन्यथान्यथा
अन्यथा [ind]
विजानात्यन्यथान्यथा
अन्यथा [ind]
सम्यग्विज्ञानिनः केचिन्मिथ्याविज्ञानिनोऽपरे । तद्वै यथातथं बुद्ध्वा ज्ञानमाददते सताम् ॥
English Translation
Some persons are endued with true knowledge. Some persons have false knowledge. Truly determining the nature of each kind of knowledge, a wise king derives knowledge from the good.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सम्यग्
सम्यक् [ind]
विज्ञानिनः
विज्ञानिन् [adj]
केचिन्मिथ्याविज्ञानिनो
कश्चित् [pron]
केचिन्मिथ्याविज्ञानिनो
मिथ्या [ind]
केचिन्मिथ्याविज्ञानिनो
विज्ञानिन् [adj]
ऽपरे
अपर [pron]
तद्
तद् [pron]
वै
वै [ind]
यथातथं
यथातथ [adj]
बुद्ध्वा
बुध् [1. Ā.]
ज्ञानम्
ज्ञान [n]
आददते
आदा [4. Ā.]
सताम्
सत् [adj]
परिमुष्णन्ति शास्त्राणि धर्मस्य परिपन्थिनः । वैषम्यमर्थविद्यानां नैरर्थ्यात्ख्यापयन्ति ते ॥
English Translation
The violators of moral laws find fault with the scriptures. They who have themselves no money, point out the inconsistencies of the works on the laws of wealth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यूपं
यूप [m]
छिन्दन्ति
छिद् [1. P.]
यज्ञार्थं
यज्ञ [m]
यज्ञार्थं
अर्थ [mn]
तत्र
तत्र [ind]
ये
यद् [pron]
परिपन्थिनः
परिपन्थिन् [adj]
वैषम्यम्
वैषम्य [n]
अर्थविद्यानां
अर्थ [mn]
अर्थविद्यानां
विद्या [f]
नैरर्थ्यात्
नैरर्थ्य [n]
ख्यापयन्ति
ख्यापय् [10. Ā.]
ते
तद् [pron]
आजिजीविषवो विद्यां यशस्कामाः समन्ततः । ते सर्वे नरपापिष्ठा धर्मस्य परिपन्थिनः ॥
English Translation
Those who wish to gain knowledge merely for carrying their sustenance, are, o king, sinful, besides being enemies of morality.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आजिजीविषवो
आजिजीविषु [adj]
विद्यां
विद्या [f]
यशस्कामाः
यशस्काम [adj]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
ते
तद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
नरपापिष्ठा
नर [m]
नरपापिष्ठा
पापिष्ठ [adj]
धर्मस्य
धर्म [mn]
परिपन्थिनः
परिपन्थिन् [adj]
अपक्वमतयो मन्दा न जानन्ति यथातथम् । सदा ह्यशास्त्रकुशलाः सर्वत्रापरिनिष्ठिताः ॥
English Translation
Wicked men of unripe understandings, can never know things truly, as persons ignorant of scriptures are unable in all their acts to be guided by reason.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपक्वमतयो
अपक्व [adj]
अपक्वमतयो
मति [f]
मन्दा
मन्द [adj]
न
न [ind]
जानन्ति
ज्ञा [4. Ā.]
यथातथम्
यथातथ [adj]
सदा
सदा [ind]
ह्यशास्त्रकुशलाः
हि [ind]
ह्यशास्त्रकुशलाः
अशास्त्र [adj]
ह्यशास्त्रकुशलाः
कुशल [adj]
सर्वत्रापरिनिष्ठिताः
सर्वत्र [ind]
सर्वत्रापरिनिष्ठिताः
अपरिनिष्ठित [adj]
परिमुष्णन्ति शास्त्राणि शास्त्रदोषानुदर्शिनः । विज्ञानमथ विद्यानां न सम्यगिति वर्तते ॥
English Translation
The violators of moral laws find fault with the scriptures. They who have themselves no money, point out the inconsistencies of the works on the laws of wealth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परिमुष्णन्ति
परिमुष् [4. P.]
शास्त्राणि
शास्त्र [n]
धर्मस्य
धर्म [mn]
परिपन्थिनः
परिपन्थिन् [adj]
विज्ञानम्
विज्ञान [n]
अथ
अथ [ind]
विद्यानां
विद्या [f]
न
न [ind]
सम्यग्
सम्यक् [ind]
इति
इति [ind]
वर्तते
वृत् [3. P.]
निन्दया परविद्यानां स्वां विद्यां ख्यापयन्ति ये । वागस्त्रा वाक्छुरीमत्त्वा दुग्धविद्याफला इव । तान्विद्यावणिजो विद्धि राक्षसानिव भारत ॥
English Translation
By decrying the knowledge of others, such men announce the superiority of their own knowledge. They have words for their weapons and arrows and speak, as if they are well grounded in those sciences.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वैषम्यम्
वैषम्य [n]
अर्थविद्यानां
अर्थ [mn]
अर्थविद्यानां
विद्या [f]
नैरर्थ्यात्
नैरर्थ्य [n]
ख्यापयन्ति
ख्यापय् [10. Ā.]
ते
तद् [pron]
वागस्त्रा
वाच् [f]
वागस्त्रा
अस्त्र [mn]
वाक्छुरीमत्त्वा
वाच् [f]
वाक्छुरीमत्त्वा
छुरी [f]
वाक्छुरीमत्त्वा
अद् [2. Ā.]
दुग्धविद्याफला
दुह् [4. Ā.]
दुग्धविद्याफला
विद्या [f]
दुग्धविद्याफला
फल [n]
इव
इव [ind]
तान्
तद् [pron]
विद्यावणिजो
विद्या [f]
विद्यावणिजो
वणिज् [m]
विद्धि
विद् [6. Ā.]
राक्षसान्
राक्षस [m]
इव
इव [ind]
भारत
भारत [m]
व्याजेन कृत्स्नो विदितो धर्मस्ते परिहास्यते । न धर्मवचनं वाचा न बुद्ध्या चेति नः श्रुतम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
व्याजेन
व्याज [m]
विन्दन्
विद् [2. Ā.]
वित्तं
वित्त [n]
हि
हि [ind]
धर्मात्
धर्म [mn]
तु
तु [ind]
परिहीयते
परिहा [3. Ā.]
न
न [ind]
धर्मवचनं
धर्म [mn]
धर्मवचनं
वचन [n]
वाचा
वाच् [f]
न
न [ind]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
चेति
च [ind]
चेति
इति [ind]
नः
मद् [pron]
श्रुतम्
श्रु [4. P.]
इति बार्हस्पतं ज्ञानं प्रोवाच मघवा स्वयम् । न त्वेव वचनं किंचिदनिमित्तादिहोच्यते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
बार्हस्पतं
बार्हस्पत [adj]
ज्ञानं
ज्ञान [n]
प्रोवाच
प्रवच् [2. P.]
मघवा
मघवन् [m]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
न
न [ind]
त्वेव
तु [ind]
त्वेव
एव [ind]
वचनं
वचन [n]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
अनिमित्ताद्
अनिमित्त [n]
इहोच्यते
इह [ind]
इहोच्यते
वच् [2. P.]
स्वविनीतेन शास्त्रेण व्यवस्यन्ति तथापरे । लोकयात्रामिहैके तु धर्ममाहुर्मनीषिणः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वविनीतेन
स्व [adj]
स्वविनीतेन
विनी [1. Ā.]
शास्त्रेण
शास्त्र [n]
व्यवस्यन्ति
व्यवसा [6. Ā.]
तथापरे
तथा [ind]
तथापरे
अपर [pron]
लोकयात्राम्
लोकयात्रा [f]
इहैके
इह [ind]
इहैके
एक [pron]
तु
तु [ind]
धर्मम्
धर्म [mn]
आहुर्
अह् [1. P.]
मनीषिणः
मनीषिन् [adj]
समुद्दिष्टं सतां धर्मं स्वयमूहेन्न पण्डितः । अमर्षाच्छास्त्रसंमोहादविज्ञानाच्च भारत ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समुद्दिष्टं
समुद्दिश् [6. P.]
सतां
सत् [adj]
धर्मं
धर्म [mn]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
ऊहेन्न
ऊह् [4. Ā.]
ऊहेन्न
न [ind]
पण्डितः
पण्डित [m]
अमर्षाच्छास्त्रसंमोहाद्
अमर्ष [m]
अमर्षाच्छास्त्रसंमोहाद्
शास्त्र [n]
अमर्षाच्छास्त्रसंमोहाद्
सम्मोह [m]
अविज्ञानाच्च
अविज्ञान [n]
अविज्ञानाच्च
च [ind]
भारत
भारत [m]
शास्त्रं प्राज्ञस्य वदतः समूहे यात्यदर्शनम् । आगतागमया बुद्ध्या वचनेन प्रशस्यते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शास्त्रं
शास्त्र [n]
प्राज्ञस्य
प्राज्ञ [adj]
वदतः
वद् [1. Ā.]
समूहे
समूह [mn]
यात्यदर्शनम्
या [2. Ā.]
यात्यदर्शनम्
अदर्शन [n]
आगतागमया
आगम् [6. P.]
आगतागमया
आगम [m]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
वचनेन
वचन [n]
प्रशस्यते
प्रशंस् [1. Ā.]
अज्ञानाज्ज्ञानहेतुत्वाद्वचनं साधु मन्यते । अनपाहतमेवेदं नेदं शास्त्रमपार्थकम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अज्ञानाज्ज्ञानहेतुत्वाद्
अज्ञान [n]
अज्ञानाज्ज्ञानहेतुत्वाद्
ज्ञान [n]
अज्ञानाज्ज्ञानहेतुत्वाद्
हेतु [m]
अज्ञानाज्ज्ञानहेतुत्वाद्
त्व [n]
वचनं
वचन [n]
साधु
साधु [adj]
मन्यते
मन् [8. P.]
अनपाहतम्
अनपाहत [adj]
एवेदं
एव [ind]
एवेदं
इदम् [pron]
नेदं
न [ind]
नेदं
इदम् [pron]
शास्त्रम्
शास्त्र [n]
अपार्थकम्
अपार्थक [adj]
दैतेयानुशनाः प्राह संशयच्छेदने पुरा । ज्ञानमव्यपदेश्यं हि यथा नास्ति तथैव तत् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दैतेयान्
दैतेय [m]
उशनाः
उशनस् [m]
प्राह
प्राह् [1. P.]
संशयच्छेदने
संशय [m]
संशयच्छेदने
छेदन [n]
पुरा
पुरा [ind]
ज्ञानम्
ज्ञान [n]
अव्यपदेश्यं
अव्यपदेश्य [adj]
हि
हि [ind]
यथा
यथा [ind]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
तत्
तद् [pron]
तेन त्वं छिन्नमूलेन कं तोषयितुमर्हसि । अतथ्यविहितं यो वा नेदं वाक्यमुपाश्नुयात् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेन
तद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
छिन्नमूलेन
छिद् [1. P.]
छिन्नमूलेन
मूल [mn]
कं
क [pron]
तोषयितुम्
तोषय् [10. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
अतथ्यविहितं
अतथ्य [adj]
अतथ्यविहितं
विधा [3. Ā.]
यो
यद् [pron]
वा
वा [ind]
नेदं
न [ind]
नेदं
इदम् [pron]
वाक्यम्
वाक्य [n]
उपाश्नुयात्
उपाश् [5. Ā.]
उग्रायैव हि सृष्टोऽसि कर्मणे न त्ववेक्षसे । अङ्गेमामन्ववेक्षस्व राजनीतिं बुभूषितुम् । यया प्रमुच्यते त्वन्यो यदर्थं च प्रमोदते ॥
English Translation
See me, O dear child, how, by following the duties of my own order, I have sent innumerable Kshatriyas to heaven! There are some who are not pleased with me for this.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उग्रायैव
उग्र [adj]
उग्रायैव
एव [ind]
हि
हि [ind]
सृष्टो
सृज् [2. P.]
ऽसि
अस् [2. P.]
कर्मणे
कर्मन् [n]
न
न [ind]
त्ववेक्षसे
तु [ind]
त्ववेक्षसे
अवेक्ष् [1. P.]
अङ्गेमाम्
अङ्ग [ind]
अङ्गेमाम्
इदम् [pron]
अन्ववेक्षस्व
अन्ववेक्ष् [1. P.]
राजनीतिं
राजन् [m]
राजनीतिं
नीति [f]
बुभूषितुम्
बुभूष् [Desid. Ā.]
यया
यद् [pron]
प्रमुच्यते
प्रमुच् [6. Ā.]
त्वन्यो
तु [ind]
त्वन्यो
अन्य [pron]
यदर्थं
यद् [pron]
यदर्थं
अर्थ [mn]
च
च [ind]
प्रमोदते
प्रमुद् [1. P.]
अजोऽश्वः क्षत्रमित्येतत्सदृशं ब्रह्मणा कृतम् । तस्मान्नतीक्ष्णभूतानां यात्रा काचित्प्रसिध्यति ॥
English Translation
Goat, horse, and Kshatriya, were created by Brahman for the same purpose (of being useful to everybody). A Kshatriya, therefore, should always seek the happiness of all creatures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अजो
अज [m]
ऽश्वः
अश्व [m]
क्षत्रम्
क्षत्र [n]
इत्येतत्
इति [ind]
इत्येतत्
एतद् [pron]
सदृशं
सदृश [adj]
ब्रह्मणा
ब्रह्मन् [m]
कृतम्
कृ [2. Ā.]
तस्मान्नतीक्ष्णभूतानां
तस्मात् [ind]
तस्मान्नतीक्ष्णभूतानां
न [ind]
तस्मान्नतीक्ष्णभूतानां
तीक्ष्ण [adj]
तस्मान्नतीक्ष्णभूतानां
भूत [mn]
यात्रा
यात्रा [f]
काचित्
कश्चित् [pron]
प्रसिध्यति
प्रसिध् [4. P.]
यस्त्ववध्यवधे दोषः स वध्यस्यावधे स्मृतः । एषैव खलु मर्यादा यामयं परिवर्जयेत् ॥
English Translation
The sin of killing a person unworthy of being killed is tantamount to that which is incurred by not killing one who deserves to be killed. Such is the established order of things which a weak-minded king never thinks of attending to.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्त्ववध्यवधे
यद् [pron]
यस्त्ववध्यवधे
तु [ind]
यस्त्ववध्यवधे
अवध्य [adj]
यस्त्ववध्यवधे
वध [m]
दोषः
दोष [mn]
स
तद् [pron]
वध्यस्यावधे
वध् [4. P.]
वध्यस्यावधे
अवध [m]
स्मृतः
स्मृ [1. Ā.]
अस्ति
अस् [2. P.]
स्विद्
स्विद् [ind]
दस्युमर्यादा
दस्यु [m]
दस्युमर्यादा
मर्यादा [f]
याम्
यद् [pron]
अहं
मद् [pron]
परिवर्जये
परिवर्जय् [10. Ā.]
तस्मात्तीक्ष्णः प्रजा राजा स्वधर्मे स्थापयेदुत । अन्योन्यं भक्षयन्तो हि प्रचरेयुर्वृका इव ॥
English Translation
Therefore, a king should force all his subjects to observe their respective duties. If this is not done, they will prowl like wolves, devouring one another,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मात्
तस्मात् [ind]
तीक्ष्णः
तीक्ष्ण [adj]
प्रजा
प्रजा [f]
राजा
राजन् [m]
स्वधर्मे
स्वधर्म [m]
स्थापयेद्
स्थापय् [10. Ā.]
उत
उत [ind]
अन्योन्यं
अन्योन्य [adj]
भक्षयन्तो
भक्षय् [10. Ā.]
हि
हि [ind]
प्रचरेयुर्
प्रचर् [1. Ā.]
वृका
वृक [m]
इव
इव [ind]
यस्य दस्युगणा राष्ट्रे ध्वाङ्क्षा मत्स्याञ्जलादिव । विहरन्ति परस्वानि स वै क्षत्रियपांसनः ॥
English Translation
He is a wretch among Kshatriyas in whose kingdom robbers go about pillaging the property of other people like crows taking little fishes from water.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्य
यद् [pron]
दस्युगणा
दस्यु [m]
दस्युगणा
गण [m]
राष्ट्रे
राष्ट्र [mn]
ध्वाङ्क्षा
ध्वाङ्क्ष [m]
मत्स्याञ्
मत्स्य [m]
जलाद्
जल [n]
इव
इव [ind]
विहरन्ति
विहृ [1. Ā.]
परस्वानि
पर [pron]
परस्वानि
स्व [n]
स
तद् [pron]
वै
वै [ind]
क्षत्रियपांसनः
क्षत्रिय [m]
क्षत्रियपांसनः
पांसन [adj]
कुलीनान्सचिवान्कृत्वा वेदविद्यासमन्वितान् । प्रशाधि पृथिवीं राजन्प्रजा धर्मेण पालयन् ॥
English Translation
Appointing high-born men with Vedic knowledge as your ministers, do you govern the Earth, protecting your subjects piously.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुलीनान्
कुलीन [adj]
सचिवान्
सचिव [m]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
वेदविद्यासमन्वितान्
वेद [m]
वेदविद्यासमन्वितान्
विद्या [f]
वेदविद्यासमन्वितान्
समन्वित [adj]
प्रशाधि
प्रशास् [2. Ā.]
पृथिवीं
पृथिवी [f]
राजन्
राजन् [m]
प्रजा
प्रजा [f]
धर्मेण
धर्म [mn]
पालयन्
पालय् [10. Ā.]
विहीनजमकर्माणं यः प्रगृह्णाति भूमिपः । उभयस्याविशेषज्ञस्तद्वै क्षत्रं नपुंसकम् ॥
English Translation
That Kshatriya who, innocent of the established customs and contrivances, improperly taxes his people, is considered as a eunuch of his order.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विहीनजम्
विहा [3. Ā.]
विहीनजम्
ज [adj]
अकर्माणं
अकर्मन् [adj]
यः
यद् [pron]
प्रगृह्णाति
प्रग्रह् [9. Ā.]
भूमिपः
भूमिप [m]
उभयस्याविशेषज्ञस्तद्
उभय [adj]
उभयस्याविशेषज्ञस्तद्
अविशेष [m]
उभयस्याविशेषज्ञस्तद्
ज्ञ [adj]
उभयस्याविशेषज्ञस्तद्
तद् [pron]
वै
वै [ind]
क्षत्रं
क्षत्र [n]
नपुंसकम्
नपुंसक [adj]
नैवोग्रं नैव चानुग्रं धर्मेणेह प्रशस्यते । उभयं न व्यतिक्रामेदुग्रो भूत्वा मृदुर्भव ॥
English Translation
A king should neither be severe nor mild. If he rules fairly he deserves praise. A king should not renounce both that qualities; on the other hand, becoming severe when (it is necessary), he should be mild when it is necessary to be so.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नैवोग्रं
न [ind]
नैवोग्रं
एव [ind]
नैवोग्रं
उग्र [adj]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
चानुग्रं
च [ind]
चानुग्रं
अनुग्र [adj]
धर्मेणेह
धर्म [mn]
धर्मेणेह
इह [ind]
प्रशस्यते
प्रशंस् [1. Ā.]
उभयं
उभय [adj]
न
न [ind]
व्यतिक्रामेद्
व्यतिक्रम् [1. P.]
उग्रो
उग्र [adj]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
मृदुर्
मृदु [adj]
भव
भू [1. Ā.]
कष्टः क्षत्रियधर्मोऽयं सौहृदं त्वयि यत्स्थितम् । उग्रे कर्मणि सृष्टोऽसि तस्माद्राज्यं प्रशाधि वै ॥
English Translation
The observance of Kshatriya duties is highly difficult. I love you greatly. You are created for the performance of severe acts. Therefore, do you rule kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कष्टः
कष्ट [adj]
क्षत्रियधर्मो
क्षत्रिय [m]
क्षत्रियधर्मो
धर्म [mn]
ऽयं
इदम् [pron]
सौहृदं
सौहृद [n]
त्वयि
त्वद् [pron]
यत्
यद् [pron]
स्थितम्
स्था [1. Ā.]
उग्रे
उग्र [adj]
कर्मणि
कर्मन् [n]
सृष्टो
सृज् [2. P.]
ऽसि
अस् [2. P.]
तस्माद्
तस्मात् [ind]
राज्यं
राज्य [n]
प्रशाधि
प्रशास् [2. Ā.]
वै
वै [ind]
अशिष्टनिग्रहो नित्यं शिष्टस्य परिपालनम् । इति शक्रोऽब्रवीद्धीमानापत्सु भरतर्षभ ॥
English Translation
The highly intelligent Shakra has said that in times of distress the great duty of a king is to punish the wicked and protect the good.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अशिष्टनिग्रहो
अशिष्ट [adj]
अशिष्टनिग्रहो
निग्रह [m]
नित्यं
नित्यम् [ind]
शिष्टस्य
शास् [1. P.]
परिपालनम्
परिपालन [n]
इति
इति [ind]
शक्रो
शक्र [m]
ऽब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
धीमान्
धीमत् [adj]
आपत्सु
आपद् [f]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]
अस्ति स्विद्दस्युमर्यादा यामन्यो नातिलङ्घयेत् । पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥
English Translation
Yudhishthira said Is there any such rule (regarding royal duties) which should, under no circumstances) be violated? I ask you this, O foremost of virtuous persons! Tell me, O grandfather.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्ति
अस् [2. P.]
स्विद्
स्विद् [ind]
दस्युमर्यादा
दस्यु [m]
दस्युमर्यादा
मर्यादा [f]
याम्
यद् [pron]
अहं
मद् [pron]
परिवर्जये
परिवर्जय् [10. Ā.]
पृच्छामि
प्रच्छ् [1. P.]
त्वा
त्वद् [pron]
कुरुश्रेष्ठ
कुरु [m]
कुरुश्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
तन्मे
तद् [pron]
तन्मे
मद् [pron]
व्याख्यातुम्
व्याख्या [2. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
ब्राह्मणानेव सेवेत विद्यावृद्धांस्तपस्विनः । श्रुतचारित्रवृत्ताढ्यान्पवित्रं ह्येतदुत्तमम् ॥
English Translation
Bhishma said One should always adore Brahmanas respected for learning, devoted to penances, and observant of Vedic injunctions. This, indeed, is a high and sacred duty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्राह्मणांश्चापि
ब्राह्मण [m]
ब्राह्मणांश्चापि
च [ind]
ब्राह्मणांश्चापि
अपि [ind]
सेवेत
सेव् [4. P.]
क्षमायुक्तान्मनस्विनः
क्षमा [f]
क्षमायुक्तान्मनस्विनः
युज् [6. Ā.]
क्षमायुक्तान्मनस्विनः
मनस्विन् [adj]
श्रुतचारित्रवृत्ताढ्यान्
श्रुत [n]
श्रुतचारित्रवृत्ताढ्यान्
चारित्र [n]
श्रुतचारित्रवृत्ताढ्यान्
वृत्त [n]
श्रुतचारित्रवृत्ताढ्यान्
आढ्य [adj]
पवित्रं
पवित्र [n]
ह्येतद्
हि [ind]
ह्येतद्
एतद् [pron]
उत्तमम्
उत्तम [adj]
या देवतासु वृत्तिस्ते सास्तु विप्रेषु सर्वदा । क्रुद्धैर्हि विप्रैः कर्माणि कृतानि बहुधा नृप ॥
English Translation
You should always treat the Brahmanas like the gods. The Brahmanas, if enraged, can inflict pains in a variety of ways, O King.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
या
यद् [pron]
देवतासु
देवता [f]
वृत्तिस्ते
वृत्ति [f]
वृत्तिस्ते
त्वद् [pron]
सास्तु
तद् [pron]
सास्तु
अस् [2. P.]
विप्रेषु
विप्र [m]
सर्वदा
सर्वदा [ind]
क्रुद्धैर्
क्रुध् [4. Ā.]
हि
हि [ind]
विप्रैः
विप्र [m]
कर्माणि
कर्मन् [n]
कृतानि
कृ [2. Ā.]
बहुधा
बहुधा [ind]
नृप
नृप [m]
तेषां प्रीत्या यशो मुख्यमप्रीत्या तु विपर्ययः । प्रीत्या ह्यमृतवद्विप्राः क्रुद्धाश्चैव यथा विषम् ॥
English Translation
If they be pleased, you will win high fame. If otherwise, great will be your fear. If pleased, the Brahmanas become like ambrosia. If enraged, they become like poison.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषां
तद् [pron]
प्रीत्या
प्रीति [f]
यशो
यशस् [n]
मुख्यम्
मुख्य [adj]
अप्रीत्या
अप्रीति [f]
तु
तु [ind]
विपर्ययः
विपर्यय [m]
प्रीत्या
प्रीति [f]
ह्यमृतवद्
हि [ind]
ह्यमृतवद्
अमृत [n]
ह्यमृतवद्
वत् [ind]
विप्राः
विप्र [m]
क्रुद्धाश्चैव
क्रुध् [4. Ā.]
क्रुद्धाश्चैव
च [ind]
क्रुद्धाश्चैव
एव [ind]
यथा
यथा [ind]
विषम्
विष [n]