कस्यचित्त्वथ कालस्य सुमाली नाम राक्षसः । रसातलान्मर्त्यलोकं सर्वं वै विचचार ह ॥
kasyacittvatha kālasya sumālī nāma rākṣasaḥ | rasātalānmartyalokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कस्यचित्
कश्चित् [pron]
त्वथ
तु [ind]
त्वथ
अथ [ind]
कालस्य
काल [m]
सुमाली
सुमालिन् [m]
नाम
नाम [ind]
राक्षसः
राक्षस [m]
रसातलान्मर्त्यलोकं
रसातल [n]
रसातलान्मर्त्यलोकं
मर्त्य [m]
रसातलान्मर्त्यलोकं
लोक [m]
सर्वं
सर्व [pron]
वै
वै [ind]
विचचार
विचर् [1. Ā.]
ह
ह [ind]
नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः । कन्यां दुहितरं गृह्य विना पद्ममिव श्रियम् । अथापश्यत्स गच्छन्तं पुष्पकेण धनेश्वरम् ॥
nīlajīmūtasaṃkāśastaptakāñcanakuṇḍalaḥ | kanyāṃ duhitaraṃ gṛhya vinā padmamiva śriyam | athāpaśyatsa gacchantaṃ puṣpakeṇa dhaneśvaram ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः
नील [adj]
नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः
जीमूत [mn]
नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः
संकाश [m]
नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः
तप् [4. Ā.]
नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः
काञ्चन [n]
नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः
कुण्डल [n]
कन्यां
कन्या [f]
दुहितरं
दुहितृ [f]
गृह्य
ग्रह् [6. Ā.]
विना
विना [ind]
पद्मम्
पद्म [mn]
इव
इव [ind]
श्रियम्
श्री [f]
अथापश्यत्
अथ [ind]
अथापश्यत्
पश् [4. Ā.]
स
तद् [pron]
गच्छन्तं
गम् [6. Ā.]
पुष्पकेण
पुष्पक [mn]
धनेश्वरम्
धनेश्वर [m]
तं दृष्ट्वामरसंकाशं गच्छन्तं पावकोपमम् । अथाब्रवीत्सुतां रक्षः कैकसीं नाम नामतः ॥
taṃ dṛṣṭvāmarasaṃkāśaṃ gacchantaṃ pāvakopamam | athābravītsutāṃ rakṣaḥ kaikasīṃ nāma nāmataḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वामरसंकाशं
दृश् [6. P.]
दृष्ट्वामरसंकाशं
अमर [m]
दृष्ट्वामरसंकाशं
संकाश [m]
गच्छन्तं
गम् [6. Ā.]
पावकोपमम्
पावक [m]
पावकोपमम्
उपम [adj]
अथाब्रवीत्
अथ [ind]
अथाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
सुतां
सुता [f]
रक्षः
रक्षस् [n]
कैकसीं
कैकसी [f]
नाम
नाम [ind]
नामतः
नामन् [n]
पुत्रि प्रदानकालोऽयं यौवनं तेऽतिवर्तते । त्वत्कृते च वयं सर्वे यन्त्रिता धर्मबुद्धयः ॥
putri pradānakālo'yaṃ yauvanaṃ te'tivartate | tvatkṛte ca vayaṃ sarve yantritā dharmabuddhayaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुत्रि
पुत्री [f]
प्रदानकालो
प्रदान [n]
प्रदानकालो
काल [m]
ऽयं
इदम् [pron]
यौवनं
यौवन [n]
ते
त्वद् [pron]
ऽतिवर्तते
अतिवृत् [1. Ā.]
त्वत्कृते
त्वद् [pron]
त्वत्कृते
कृत [n]
च
च [ind]
वयं
मद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
यन्त्रिता
यन्त्रय् [Denom. P.]
धर्मबुद्धयः
धर्म [mn]
धर्मबुद्धयः
बुद्धि [f]
त्वं हि सर्वगुणोपेता श्रीः सपद्मेव पुत्रिके । प्रत्याख्यानाच्च भीतैस्त्वं न वरैः प्रतिगृह्यसे ॥
tvaṃ hi sarvaguṇopetā śrīḥ sapadmeva putrike | pratyākhyānācca bhītaistvaṃ na varaiḥ pratigṛhyase ||
English Translation
O daughter, the time has come when I should give you away. Your youth is about to be passed. (Kept back) by the fear of refusal, no suiter has sought you (up to his time).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वं
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
सर्वगुणोपेता
सर्व [pron]
सर्वगुणोपेता
गुण [mn]
सर्वगुणोपेता
उपे [2. Ā.]
श्रीः
श्री [f]
सपद्मेव
स [ind]
सपद्मेव
पद्म [mn]
सपद्मेव
इव [ind]
पुत्रिके
पुत्रिका [f]
प्रत्याख्यानाच्च
प्रत्याख्यान [n]
प्रत्याख्यानाच्च
च [ind]
भीतैस्त्वं
भी [1. Ā.]
भीतैस्त्वं
त्वद् [pron]
न
न [ind]
वरैः
वर [mn]
प्रतिगृह्यसे
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
कन्यापितृत्वं दुःखं हि सर्वेषां मानकाङ्क्षिणाम् । न ज्ञायते च कः कन्यां वरयेदिति पुत्रिके ॥
kanyāpitṛtvaṃ duḥkhaṃ hi sarveṣāṃ mānakāṅkṣiṇām | na jñāyate ca kaḥ kanyāṃ varayediti putrike ||
English Translation
The being father to a daughter is misery to every one that seekes honour. O daughter, one does not know who shall ask for one's daughter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कन्यापितृत्वं
कन्या [f]
कन्यापितृत्वं
पितृ [m]
कन्यापितृत्वं
त्व [n]
दुःखं
दुःख [n]
हि
हि [ind]
सर्वेषां
सर्व [pron]
मानकाङ्क्षिणाम्
मान [m]
मानकाङ्क्षिणाम्
काङ्क्षिन् [adj]
न
न [ind]
ज्ञायते
ज्ञा [4. Ā.]
च
च [ind]
कः
क [pron]
कन्यां
कन्या [f]
वरयेद्
वरय् [10. Ā.]
इति
इति [ind]
पुत्रिके
पुत्रिका [f]
मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव प्रदीयते । कुलत्रयं सदा कन्या संशये स्थाप्य तिष्ठति ॥
mātuḥ kulaṃ pitṛkulaṃ yatra caiva pradīyate | kulatrayaṃ sadā kanyā saṃśaye sthāpya tiṣṭhati ||
English Translation
Whenever may a daughter be conferred, a daughter stayes, placing in uncertainly the three races* to which she is related. *The races respectively of her father, mother and husband.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मातुः
मातृ [f]
कुलं
कुल [n]
पितृकुलं
पितृ [m]
पितृकुलं
कुल [n]
यत्र
यत्र [ind]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
प्रदीयते
प्रदा [3. Ā.]
कुलत्रयं
कुल [n]
कुलत्रयं
त्रय [n]
सदा
सदा [ind]
कन्या
कन्या [f]
संशये
संशय [m]
स्थाप्य
स्थापय् [10. Ā.]
तिष्ठति
स्था [1. Ā.]
सा त्वं मुनिवरश्रेष्ठं प्रजापतिकुलोद्भवम् । गच्छ विश्रवसं पुत्रि पौलस्त्यं वरय स्वयम् ॥
sā tvaṃ munivaraśreṣṭhaṃ prajāpatikulodbhavam | gaccha viśravasaṃ putri paulastyaṃ varaya svayam ||
English Translation
Do you, my daughter, seek for your husband that best and foremost of ascetics sprung in the line of Prajăpati Pulastya's son, Viśravā, and of yourself accept him (for your lord).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
मुनिवरश्रेष्ठं
मुनि [m]
मुनिवरश्रेष्ठं
वर [adj]
मुनिवरश्रेष्ठं
श्रेष्ठ [adj]
प्रजापतिकुलोद्भवम्
प्रजापति [m]
प्रजापतिकुलोद्भवम्
कुल [n]
प्रजापतिकुलोद्भवम्
उद्भव [adj]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
विश्रवसं
विश्रवस् [m]
पुत्रि
पुत्री [f]
पौलस्त्यं
पौलस्त्य [m]
वरय
वरय् [10. Ā.]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
ईदृशास्ते भविष्यन्ति पुत्राः पुत्रि न संशयः । तेजसा भास्करसमा यादृशोऽयं धनेश्वरः ॥
īdṛśāste bhaviṣyanti putrāḥ putri na saṃśayaḥ | tejasā bhāskarasamā yādṛśo'yaṃ dhaneśvaraḥ ||
English Translation
Then, O daughter, even as this lord of riches, so you will, without doubt, have sons resembling the Sun himself in energy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ईदृशास्ते
ईदृश [adj]
ईदृशास्ते
त्वद् [pron]
भविष्यन्ति
भू [1. Ā.]
पुत्राः
पुत्र [m]
पुत्रि
पुत्री [f]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
तेजसा
तेजस् [n]
भास्करसमा
भास्कर [m]
भास्करसमा
सम [pron]
यादृशो
यादृश [adj]
ऽयं
इदम् [pron]
धनेश्वरः
धनेश्वर [m]
एतस्मिन्नन्तरे राम पुलस्त्यतनयो द्विजः । अग्निहोत्रमुपातिष्ठच्चतुर्थ इव पावकः ॥
etasminnantare rāma pulastyatanayo dvijaḥ | agnihotramupātiṣṭhaccaturtha iva pāvakaḥ ||
English Translation
In the meanwhile, O Rama, that twice-born one-Pulastya's was performing the Agnihotra, like the fourth Fire itself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतस्मिन्न्
एतद् [pron]
अन्तरे
अन्तर [n]
राम
राम [m]
पुलस्त्यतनयो
पुलस्त्य [m]
पुलस्त्यतनयो
तनय [m]
द्विजः
द्विज [m]
अग्निहोत्रम्
अग्निहोत्र [n]
उपातिष्ठच्चतुर्थ
उपस्था [1. Ā.]
उपातिष्ठच्चतुर्थ
चतुर्थ [adj]
इव
इव [ind]
पावकः
पावक [m]
सा तु तां दारुणां वेलामचिन्त्य पितृगौरवात् । उपसृत्याग्रतस्तस्य चरणाधोमुखी स्थिता ॥
sā tu tāṃ dāruṇāṃ velāmacintya pitṛgauravāt | upasṛtyāgratastasya caraṇādhomukhī sthitā ||
English Translation
And without minding that terrific time, (Kaikasi), having regard to the dignity of her sire, coming up before him, stood (there) son hanging her head down towards his feet and throwing up the earth with her great foe.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
तु
तु [ind]
तां
तद् [pron]
दारुणां
दारुण [adj]
वेलाम्
वेला [f]
अचिन्त्य
अचिन्त्य [ind]
पितृगौरवात्
पितृ [m]
पितृगौरवात्
गौरव [n]
उपसृत्याग्रतस्तस्य
उपसृ [1. Ā.]
उपसृत्याग्रतस्तस्य
अग्रतस् [ind]
उपसृत्याग्रतस्तस्य
तद् [pron]
चरणाधोमुखी
चरण [mn]
चरणाधोमुखी
अधोमुख [adj]
स्थिता
स्था [1. Ā.]
स तु तां वीक्ष्य सुश्रोणीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । अब्रवीत्परमोदारो दीप्यमान इवौजसा ॥
sa tu tāṃ vīkṣya suśroṇīṃ pūrṇacandranibhānanām | abravītparamodāro dīpyamāna ivaujasā ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
तां
तद् [pron]
वीक्ष्य
वीक्ष् [4. P.]
सुश्रोणीं
सु [ind]
सुश्रोणीं
श्रोणी [f]
पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
पूर्ण [adj]
पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
चन्द्र [m]
पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
निभ [adj]
पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
आनन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
परमोदारो
परम [adj]
परमोदारो
उदार [adj]
दीप्यमान
दीप् [4. P.]
इवौजसा
इव [ind]
इवौजसा
ओजस् [n]
भद्रे कस्यासि दुहिता कुतो वा त्वमिहागता । किं कार्यं कस्य वा हेतोस्तत्त्वतो ब्रूहि शोभने ॥
bhadre kasyāsi duhitā kuto vā tvamihāgatā | kiṃ kāryaṃ kasya vā hetostattvato brūhi śobhane ||
English Translation
Seeing that one of the shapely hips, having a face fair as the full Moon, (that exceedingly high-minded ascetic) flaming in energy accosted her thus. O gentle one, whose daughter are you? And when do you come hither? And what is your errand? And for whom (do you come)? O beauteous (damsel), truly tell me this.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भद्रे
भद्र [n]
कस्यासि
क [pron]
कस्यासि
अस् [2. P.]
दुहिता
दुहितृ [f]
कुतो
कुतस् [ind]
वा
वा [ind]
त्वम्
त्वद् [pron]
इहागता
इह [ind]
इहागता
आगम् [6. P.]
किं
क [pron]
कार्यं
कार्य [n]
कस्य
क [pron]
वा
वा [ind]
हेतोस्तत्त्वतो
हेतु [m]
हेतोस्तत्त्वतो
तत्त्व [n]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
शोभने
शोभन [adj]
एवमुक्ता तु सा कन्या कृताञ्जलिरथाब्रवीत् । आत्मप्रभावेन मुने ज्ञातुमर्हसि मे मतम् ॥
evamuktā tu sā kanyā kṛtāñjalirathābravīt | ātmaprabhāvena mune jñātumarhasi me matam ||
English Translation
Thus addressed, the girl, with joined hands, said, 'O ascetic, you are competent to get at my intent by virtue of your own power. Yet, O Brahmarși, know me as having come here at the mandate of my sire. My name is Kaikasī. The rest do you read yourself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्ता
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
सा
तद् [pron]
कन्या
कन्या [f]
कृताञ्जलिर्
कृताञ्जलि [adj]
अथाब्रवीत्
अथ [ind]
अथाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
आत्मप्रभावेन
आत्मन् [m]
आत्मप्रभावेन
प्रभाव [m]
मुने
मुनि [m]
ज्ञातुम्
ज्ञा [4. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
मतम्
मत [n]
किं तु विद्धि हि मां ब्रह्मञ्शासनात्पितुरागताम् । कैकसी नाम नाम्नाहं शेषं त्वं ज्ञातुमर्हसि ॥
kiṃ tu viddhi hi māṃ brahmañśāsanātpiturāgatām | kaikasī nāma nāmnāhaṃ śeṣaṃ tvaṃ jñātumarhasi ||
English Translation
Thus addressed, the girl, with joined hands, said, 'O ascetic, you are competent to get at my intent by virtue of your own power. Yet, O Brahmarși, know me as having come here at the mandate of my sire. My name is Kaikasī. The rest do you read yourself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
तु
तु [ind]
विद्धि
विद् [6. Ā.]
हि
हि [ind]
मां
मद् [pron]
ब्रह्मञ्शासनात्
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मञ्शासनात्
शासन [n]
पितुर्
पितृ [m]
आगताम्
आगम् [6. P.]
कैकसी
कैकसी [f]
नाम
नाम [ind]
नाम्नाहं
नामन् [n]
नाम्नाहं
मद् [pron]
शेषं
शेष [mn]
त्वं
त्व [n]
ज्ञातुम्
ज्ञा [4. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
स तु गत्वा मुनिर्ध्यानं वाक्यमेतदुवाच ह । विज्ञातं ते मया भद्रे कारणं यन्मनोगतम् ॥
sa tu gatvā munirdhyānaṃ vākyametaduvāca ha | vijñātaṃ te mayā bhadre kāraṇaṃ yanmanogatam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
मुनिर्
मुनि [m]
ध्यानं
ध्यान [mn]
वाक्यम्
वाक्य [n]
एतद्
एतद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
विज्ञातं
विज्ञा [9. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
मया
मद् [pron]
भद्रे
भद्र [adj]
कारणं
कारण [n]
यन्मनोगतम्
यद् [pron]
यन्मनोगतम्
मनोगत [n]
दारुणायां तु वेलायां यस्मात्त्वं मामुपस्थिता । शृणु तस्मात्सुतान्भद्रे यादृशाञ्जनयिष्यसि ॥
dāruṇāyāṃ tu velāyāṃ yasmāttvaṃ māmupasthitā | śṛṇu tasmātsutānbhadre yādṛśāñjanayiṣyasi ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दारुणायां
दारुण [adj]
तु
तु [ind]
वेलायां
वेला [f]
यस्मात्
यस्मात् [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
माम्
मद् [pron]
उपस्थिता
उपस्था [1. Ā.]
शृणु
श्रु [4. P.]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
सुतान्
सुत [m]
भद्रे
भद्र [adj]
यादृशाञ्जनयिष्यसि
यादृश [adj]
यादृशाञ्जनयिष्यसि
जनय् [10. Ā.]
दारुणान्दारुणाकारान्दारुणाभिजनप्रियान् । प्रसविष्यसि सुश्रोणि राक्षसान्क्रूरकर्मणः ॥
dāruṇāndāruṇākārāndāruṇābhijanapriyān | prasaviṣyasi suśroṇi rākṣasānkrūrakarmaṇaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दारुणान्
दारुण [adj]
दारुणाकारान्
दारुण [adj]
दारुणाकारान्
आकार [m]
दारुणाभिजनप्रियान्
दारुण [adj]
दारुणाभिजनप्रियान्
अभिजन [mn]
दारुणाभिजनप्रियान्
प्रिय [adj]
प्रसविष्यसि
प्रसू [2. P.]
सुश्रोणि
सु [ind]
सुश्रोणि
श्रोणी [f]
राक्षसान्
राक्षस [m]
क्रूरकर्मणः
क्रूर [adj]
क्रूरकर्मणः
कर्मन् [n]
सा तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्याब्रवीद्वचः । भगवन्नेदृशाः पुत्रास्त्वत्तोऽर्हा ब्रह्मयोनितः ॥
sā tu tadvacanaṃ śrutvā praṇipatyābravīdvacaḥ | bhagavannedṛśāḥ putrāstvatto'rhā brahmayonitaḥ ||
English Translation
Hearing his speech, she, bowing down, said, 'O reverend (ascetic), such sons of terrific ways seek I not from you that follow the Veda. Therefore it behoves you to favour me.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
तु
तु [ind]
तद्वचनं
तद् [pron]
तद्वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
प्रणिपत्याब्रवीद्
प्रणिपत् [1. P.]
प्रणिपत्याब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
वचः
वचस् [n]
भगवन्नेदृशाः
भगवत् [adj]
भगवन्नेदृशाः
न [ind]
भगवन्नेदृशाः
ईदृश [adj]
पुत्रास्त्वत्तो
पुत्र [m]
पुत्रास्त्वत्तो
त्वद् [pron]
ऽर्हा
अर्ह [adj]
ब्रह्मयोनितः
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मयोनितः
योनि [mf]
अथाब्रवीन्मुनिस्तत्र पश्चिमो यस्तवात्मजः । मम वंशानुरूपश्च धर्मात्मा च भविष्यति ॥
athābravīnmunistatra paścimo yastavātmajaḥ | mama vaṃśānurūpaśca dharmātmā ca bhaviṣyati ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथाब्रवीन्मुनिस्तत्र
अथ [ind]
अथाब्रवीन्मुनिस्तत्र
ब्रू [2. Ā.]
अथाब्रवीन्मुनिस्तत्र
मुनि [m]
अथाब्रवीन्मुनिस्तत्र
तत्र [ind]
पश्चिमो
पश्चिम [adj]
यस्तवात्मजः
यद् [pron]
यस्तवात्मजः
त्वद् [pron]
यस्तवात्मजः
आत्मज [m]
मम
मद् [pron]
वंशानुरूपश्च
वंश [m]
वंशानुरूपश्च
अनुरूप [adj]
वंशानुरूपश्च
च [ind]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
च
च [ind]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
एवमुक्ता तु सा कन्या राम कालेन केनचित् । जनयामास बीभत्सं रक्षोरूपं सुदारुणम् ॥
evamuktā tu sā kanyā rāma kālena kenacit | janayāmāsa bībhatsaṃ rakṣorūpaṃ sudāruṇam ||
English Translation
Having been thus accosted, the girl, O Rama, after a length of time brought forth a very terrible and hideous offspring having the form of a Raksasa, having ten necks, furnished with large teeth, and resembling a heap of collyrium, with coppery lips, twenty arms, huge faces, and flaming hair.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्ता
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
सा
तद् [pron]
कन्या
कन्या [f]
राम
राम [m]
कालेन
काल [m]
केनचित्
कश्चित् [pron]
जनयामास
जनय् [10. Ā.]
बीभत्सं
बीभत्स [adj]
रक्षोरूपं
रक्षस् [n]
रक्षोरूपं
रूप [n]
सुदारुणम्
सु [ind]
सुदारुणम्
दारुण [adj]
दशशीर्षं महादंष्ट्रं नीलाञ्जनचयोपमम् । ताम्रौष्ठं विंशतिभुजं महास्यं दीप्तमूर्धजम् ॥
daśaśīrṣaṃ mahādaṃṣṭraṃ nīlāñjanacayopamam | tāmrauṣṭhaṃ viṃśatibhujaṃ mahāsyaṃ dīptamūrdhajam ||
English Translation
Having been thus accosted, the girl, O Rama, after a length of time brought forth a very terrible and hideous offspring having the form of a Raksasa, having ten necks, furnished with large teeth, and resembling a heap of collyrium, with coppery lips, twenty arms, huge faces, and flaming hair.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दशशीर्षं
दशन् [adj]
दशशीर्षं
शीर्ष [n]
महादंष्ट्रं
महत् [adj]
महादंष्ट्रं
दंष्ट्र [mfn]
नीलाञ्जनचयोपमम्
नीलाञ्जन [n]
नीलाञ्जनचयोपमम्
चय [m]
नीलाञ्जनचयोपमम्
उपम [adj]
ताम्रौष्ठं
ताम्र [adj]
ताम्रौष्ठं
ओष्ठ [m]
विंशतिभुजं
विंशति [f]
विंशतिभुजं
भुज [m]
महास्यं
महत् [adj]
महास्यं
आस्य [n]
दीप्तमूर्धजम्
दीप् [4. P.]
दीप्तमूर्धजम्
मूर्धज [m]
जातमात्रे ततस्तस्मिन्सज्वालकवलाः शिवाः । क्रव्यादाश्चापसव्यानि मण्डलानि प्रचक्रिरे ॥
jātamātre tatastasminsajvālakavalāḥ śivāḥ | kravyādāścāpasavyāni maṇḍalāni pracakrire ||
English Translation
On his having been born, jacka.s with flaming mouths and other ferocious beasts began to gyrate on the left.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जातमात्रे
जन् [4. P.]
जातमात्रे
मात्र [n]
ततस्तस्मिन्
ततस् [ind]
ततस्तस्मिन्
तद् [pron]
सज्वालकवलाः
स [ind]
सज्वालकवलाः
ज्वाल [m]
सज्वालकवलाः
कवल [mn]
शिवाः
शिवा [f]
क्रव्यादाश्चापसव्यानि
क्रव्याद [m]
क्रव्यादाश्चापसव्यानि
च [ind]
क्रव्यादाश्चापसव्यानि
अपसव्य [adj]
मण्डलानि
मण्डल [mfn]
प्रचक्रिरे
प्रकृ [8. Ā.]
ववर्ष रुधिरं देवो मेघाश्च खरनिस्वनाः । प्रबभौ न च खे सूर्यो महोल्काश्चापतन्भुवि ॥
vavarṣa rudhiraṃ devo meghāśca kharanisvanāḥ | prababhau na ca khe sūryo maholkāścāpatanbhuvi ||
English Translation
That god showered down blood; and the clouds uttered forth harsh sounds. And the sun was deprived of his splendour; and meteors began to dart to the earth. And the earth shook; and the wind swept away violently. And that lord of streams-the ocean, which was calm before, became agitated.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ववर्ष
वृष् [6. P.]
रुधिरं
रुधिर [n]
देवो
देव [m]
मेघाश्च
मेघ [m]
मेघाश्च
च [ind]
खरनिस्वनाः
खर [adj]
खरनिस्वनाः
निस्वन [m]
प्रबभौ
प्रभा [2. P.]
न
न [ind]
च
च [ind]
खे
ख [n]
सूर्यो
सूर्य [m]
महोल्काश्चापतन्
महत् [adj]
महोल्काश्चापतन्
उल्का [mf]
महोल्काश्चापतन्
च [ind]
महोल्काश्चापतन्
पत् [1. Ā.]
भुवि
भू [f]
अथ नामाकरोत्तस्य पितामहसमः पिता । दशशीर्षः प्रसूतोऽयं दशग्रीवो भविष्यति ॥
atha nāmākarottasya pitāmahasamaḥ pitā | daśaśīrṣaḥ prasūto'yaṃ daśagrīvo bhaviṣyati ||
English Translation
And his sire resembling his grand-father named him, (saying), 'As this one has been born with ten necks, he shall be called Ten-necked.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
नामाकरोत्
नामन् [n]
नामाकरोत्
कृ [2. Ā.]
तस्य
तद् [pron]
पितामहसमः
पितामह [m]
पितामहसमः
सम [pron]
पिता
पितृ [m]
दशशीर्षः
दशन् [adj]
दशशीर्षः
शीर्ष [n]
प्रसूतो
प्रसू [2. P.]
ऽयं
इदम् [pron]
दशग्रीवो
दशग्रीव [m]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
तस्य त्वनन्तरं जातः कुम्भकर्णो महाबलः । प्रमाणाद्यस्य विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते ॥
tasya tvanantaraṃ jātaḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ | pramāṇādyasya vipulaṃ pramāṇaṃ neha vidyate ||
English Translation
After him was born Kumbhakarņa endowed with prodigious strength, than whose proportions there are none other's on earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
त्वनन्तरं
तु [ind]
त्वनन्तरं
अनन्तरम् [ind]
जातः
जन् [4. P.]
कुम्भकर्णो
कुम्भकर्ण [m]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
प्रमाणाद्
प्रमाण [mn]
यस्य
यद् [pron]
विपुलं
विपुल [adj]
प्रमाणं
प्रमाण [mn]
नेह
न [ind]
नेह
इह [ind]
विद्यते
विद् [2. Ā.]
ततः शूर्पणखा नाम संजज्ञे विकृतानना । विभीषणश्च धर्मात्मा कैकस्याः पश्चिमः सुतः ॥
tataḥ śūrpaṇakhā nāma saṃjajñe vikṛtānanā | vibhīṣaṇaśca dharmātmā kaikasyāḥ paścimaḥ sutaḥ ||
English Translation
Then was born she that, having a frightful visage, goes under the name of Surpanakha; the righteous Vibhīşaņa is the youngest son of Kaikasi.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
शूर्पणखा
शूर्पणखा [f]
नाम
नाम [ind]
संजज्ञे
संजन् [4. Ā.]
विकृतानना
विकृ [5. P.]
विकृतानना
आनन [n]
विभीषणश्च
विभीषण [m]
विभीषणश्च
च [ind]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
कैकस्याः
कैकसी [f]
पश्चिमः
पश्चिम [adj]
सुतः
सुत [m]
ते तु तत्र महारण्ये ववृधुः सुमहौजसः । तेषां क्रूरो दशग्रीवो लोकोद्वेगकरोऽभवत् ॥
te tu tatra mahāraṇye vavṛdhuḥ sumahaujasaḥ | teṣāṃ krūro daśagrīvo lokodvegakaro'bhavat ||
English Translation
'Excellent!' And in that extensive forest those exceedingly energetic ones, Kumbhakarņa and the Ten-necked one grew up, and became the sources of anxiety to the people.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
तु
तु [ind]
तत्र
तत्र [ind]
महारण्ये
महत् [adj]
महारण्ये
अरण्य [n]
ववृधुः
वृध् [6. P.]
सुमहौजसः
सु [ind]
सुमहौजसः
महत् [adj]
सुमहौजसः
ओजस् [n]
तेषां
तद् [pron]
क्रूरो
क्रूर [adj]
दशग्रीवो
दशग्रीव [m]
लोकोद्वेगकरो
लोक [m]
लोकोद्वेगकरो
उद्वेग [m]
लोकोद्वेगकरो
कर [adj]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
कुम्भकर्णः प्रमत्तस्तु महर्षीन्धर्मसंश्रितान् । त्रैलोक्यं त्रासयन्दुष्टो भक्षयन्विचचार ह ॥
kumbhakarṇaḥ pramattastu maharṣīndharmasaṃśritān | trailokyaṃ trāsayanduṣṭo bhakṣayanvicacāra ha ||
English Translation
Kumbhakarma, maddened to the height, devouring mighty-saints devoted to religion, constantly ranged the triune world in a dissatisfied spirit.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुम्भकर्णः
कुम्भकर्ण [m]
प्रमत्तस्तु
प्रमद् [4. Ā.]
प्रमत्तस्तु
तु [ind]
महर्षीन्
महत् [adj]
महर्षीन्
ऋषि [m]
धर्मसंश्रितान्
धर्म [mn]
धर्मसंश्रितान्
संश्रि [1. Ā.]
त्रैलोक्यं
त्रैलोक्य [n]
त्रासयन्
त्रासय् [10. Ā.]
दुष्टो
दुष्ट [adj]
भक्षयन्
भक्षय् [10. Ā.]
विचचार
विचर् [1. Ā.]
ह
ह [ind]
विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपथे स्थितः । स्वाध्यायनियताहार उवास नियतेन्द्रियः ॥
vibhīṣaṇastu dharmātmā nityaṃ dharmapathe sthitaḥ | svādhyāyaniyatāhāra uvāsa niyatendriyaḥ ||
English Translation
But the righteous Vibhișana, ever intent on piety, dwelt there studying the Veda, restraining his fare, and controlling his senses.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विभीषणस्तु
विभीषण [m]
विभीषणस्तु
तु [ind]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
नित्यं
नित्यम् [ind]
धर्मपथे
धर्म [mn]
धर्मपथे
पथ [m]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
स्वाध्यायनियताहार
स्वाध्याय [m]
स्वाध्यायनियताहार
नियम् [1. Ā.]
स्वाध्यायनियताहार
आहार [m]
उवास
वस् [2. P.]
नियतेन्द्रियः
नियम् [1. Ā.]
नियतेन्द्रियः
इन्द्रिय [n]
अथ वित्तेश्वरो देवस्तत्र कालेन केनचित् । आगच्छत्पितरं द्रष्टुं पुष्पकेण महौजसं ॥
atha vitteśvaro devastatra kālena kenacit | āgacchatpitaraṃ draṣṭuṃ puṣpakeṇa mahaujasaṃ ||
English Translation
It came to pass that after a length of time the god, Vaisravana-lord of riches-came to see his sire, mounted on Puspaka.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
वित्तेश्वरो
वित्तेश्वर [m]
देवस्तत्र
देव [m]
देवस्तत्र
तत्र [ind]
कालेन
काल [m]
केनचित्
कश्चित् [pron]
आगच्छत्
आगम् [6. P.]
पितरं
पितृ [m]
द्रष्टुं
दृश् [6. P.]
पुष्पकेण
पुष्पक [mn]
महौजसं
महत् [adj]
महौजसं
ओजस् [n]
तं दृष्ट्वा कैकसी तत्र ज्वलन्तमिव तेजसा । आस्थाय राक्षसीं बुद्धिं दशग्रीवमुवाच ह ॥
taṃ dṛṣṭvā kaikasī tatra jvalantamiva tejasā | āsthāya rākṣasīṃ buddhiṃ daśagrīvamuvāca ha ||
English Translation
Seeing him, the Raksasi-Kaikasi-flaming up in energy, coming to the Ten-necked one, represented to him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
कैकसी
कैकसी [f]
तत्र
तत्र [ind]
ज्वलन्तम्
ज्वल् [1. Ā.]
इव
इव [ind]
तेजसा
तेजस् [n]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
राक्षसीं
राक्षस [adj]
बुद्धिं
बुद्धि [f]
दशग्रीवम्
दशग्रीव [m]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
पुत्र वैश्रवणं पश्य भ्रातरं तेजसा वृतम् । भ्रातृभावे समे चापि पश्यात्मानं त्वमीदृशम् ॥
putra vaiśravaṇaṃ paśya bhrātaraṃ tejasā vṛtam | bhrātṛbhāve same cāpi paśyātmānaṃ tvamīdṛśam ||
English Translation
O son, behold your brother, Vaisravana, enfolded in effulgence; and, albeit of equal fraternity, behold you in this plight!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुत्र
पुत्र [m]
वैश्रवणं
वैश्रवण [m]
पश्य
पश् [4. Ā.]
भ्रातरं
भ्रातृ [m]
तेजसा
तेजस् [n]
वृतम्
वृ [1. Ā.]
भ्रातृभावे
भ्रातृ [m]
भ्रातृभावे
भाव [m]
समे
सम [pron]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
पश्यात्मानं
पश् [4. Ā.]
पश्यात्मानं
आत्मन् [m]
त्वम्
त्वद् [pron]
ईदृशम्
ईदृश [adj]
दशग्रीव तथा यत्नं कुरुष्वामितविक्रम । यथा भवसि मे पुत्र शीघ्रं वैश्वरणोपमः ॥
daśagrīva tathā yatnaṃ kuruṣvāmitavikrama | yathā bhavasi me putra śīghraṃ vaiśvaraṇopamaḥ ||
English Translation
Therefore, O Ten-necked one, O you of measureless prowess, do you so strive that you also, my son, may be like Vaisravana himself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दशग्रीव
दशग्रीव [m]
तथा
तथा [ind]
यत्नं
यत्न [m]
कुरुष्वामितविक्रम
कृ [2. Ā.]
कुरुष्वामितविक्रम
अमित [adj]
कुरुष्वामितविक्रम
विक्रम [m]
यथा
यथा [ind]
भवसि
भू [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
पुत्र
पुत्र [m]
शीघ्रं
शीघ्रम् [ind]
वैश्रवणोपमः
वैश्रवण [m]
वैश्रवणोपमः
उपम [adj]
मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् । अमर्षमतुलं लेभे प्रतिज्ञां चाकरोत्तदा ॥
mātustadvacanaṃ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān | amarṣamatulaṃ lebhe pratijñāṃ cākarottadā ||
English Translation
Hearing that speech of his mother, the powerful Ten-necked one was wrought up with exceeding great ill-will, and he vowed then.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मातुस्तद्
मातृ [f]
मातुस्तद्
तद् [pron]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
दशग्रीवः
दशग्रीव [m]
प्रतापवान्
प्रतापवत् [adj]
अमर्षम्
अमर्ष [m]
अतुलं
अतुल [adj]
लेभे
लभ् [1. P.]
प्रतिज्ञां
प्रतिज्ञा [f]
चाकरोत्
च [ind]
चाकरोत्
कृ [2. Ā.]
तदा
तदा [ind]
सत्यं ते प्रतिजानामि तुल्यो भ्रात्राधिकोऽपि वा । भविष्याम्यचिरान्मातः संतापं त्यज हृद्गतम् ॥
satyaṃ te pratijānāmi tulyo bhrātrādhiko'pi vā | bhaviṣyāmyacirānmātaḥ saṃtāpaṃ tyaja hṛdgatam ||
English Translation
I truly promise to you that I will be equal to my brother (in energy), or excel him in it. Therefore do you cast off this sorrow in your heart.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्यं
सत्य [n]
ते
त्वद् [pron]
प्रतिजानामि
प्रतिज्ञा [9. Ā.]
तुल्यो
तुल्य [adj]
भ्रात्राधिको
भ्रातृ [m]
भ्रात्राधिको
अधिक [adj]
ऽपि
अपि [ind]
वा
वा [ind]
भविष्याम्यचिरान्मातः
भू [1. Ā.]
भविष्याम्यचिरान्मातः
अचिरात् [ind]
भविष्याम्यचिरान्मातः
मातृ [f]
संतापं
संताप [m]
त्यज
त्यज् [1. Ā.]
हृद्गतम्
हृद् [n]
हृद्गतम्
गम् [6. Ā.]
ततः क्रोधेन तेनैव दशग्रीवः सहानुजः । प्राप्स्यामि तपसा काममिति कृत्वाध्यवस्य च । आगच्छदात्मसिद्ध्यर्थं गोकर्णस्याश्रमं शुभम् ॥
tataḥ krodhena tenaiva daśagrīvaḥ sahānujaḥ | prāpsyāmi tapasā kāmamiti kṛtvādhyavasya ca | āgacchadātmasiddhyarthaṃ gokarṇasyāśramaṃ śubham ||
English Translation
And influenced by that passion, the tennecked one with his younger brother began to perform rigid acts, with his mind fixed on asceticism. 'I must through austerities have my wish,' thus fixed and resolved, he compassing his end, came to the sacred asylum of Gokarna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
क्रोधेन
क्रोध [m]
तेनैव
तद् [pron]
तेनैव
एव [ind]
दशग्रीवः
दशग्रीव [m]
सहानुजः
सहानुज [adj]
प्राप्स्यामि
प्राप् [1. P.]
तपसा
तपस् [n]
कामम्
काम [m]
इति
इति [ind]
कृत्वाध्यवस्य
कृ [2. Ā.]
कृत्वाध्यवस्य
अध्यवसो [6. P.]
च
च [ind]
आगच्छद्
आगम् [6. P.]
आत्मसिद्ध्यर्थं
आत्मन् [m]
आत्मसिद्ध्यर्थं
सिद्धि [f]
आत्मसिद्ध्यर्थं
अर्थ [mn]
गोकर्णस्याश्रमं
गोकर्ण [mn]
गोकर्णस्याश्रमं
आश्रम [mn]
शुभम्
शुभ [adj]