एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना । दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत् ॥
evamuktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā | dīrghamuṣṇaṃ viniḥśvasya mantharāmidamabravīt ||
English Translation
Having heard Kaikeyi's words Manthara was extremely unhappy. Heaving deep, hot sighs she said to Kaikeyi.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्ता
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
कैकेयी
कैकेयी [f]
क्रोधेन
क्रोध [m]
ज्वलितानना
ज्वल् [1. Ā.]
ज्वलितानना
आनन [n]
दीर्घम्
दीर्घ [adj]
उष्णं
उष्ण [adj]
विनिःश्वस्य
विनिःश्वस् [1. P.]
मन्थराम्
मन्थरा [f]
इदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् । यौवराज्येन भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये ॥
adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham | yauvarājyena bharataṃ kṣipramevābhiṣecaye ||
English Translation
Today I shall at once banish Rama from here into the forest and get Bharata coronated as heirapparent without delay.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अद्य
अद्य [ind]
रामम्
राम [m]
इतः
इ [5. Ā.]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
वनं
वन [n]
प्रस्थापयाम्य्
प्रस्थापय् [10. P.]
अहम्
मद् [pron]
यौवराज्येन
यौवराज्य [n]
भरतं
भरत [m]
क्षिप्रम्
क्षिप्रम् [ind]
एवाभिषेचये
एव [ind]
एवाभिषेचये
अभिषेचय् [10. Ā.]
इदं त्विदानीं संपश्य केनोपायेन मन्थरे । भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथंचन ॥
idaṃ tvidānīṃ saṃpaśya kenopāyena manthare | bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃcana ||
English Translation
O Manthara now see, for sure, Bharata and not Rama will get the kingdom by any means.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
त्व्
तु [ind]
इदानीं
इदानीम् [ind]
संपश्य
संपश् [4. Ā.]
केनोपायेन
क [pron]
केनोपायेन
उपाय [m]
मन्थरे
मन्थरा [f]
भरतः
भरत [m]
भरतः
भरत [m]
प्राप्नुयाद्
प्राप् [1. P.]
प्राप्नुयाद्
प्राप् [1. P.]
राज्यं
राज्य [n]
राज्यं
राज्य [n]
न
न [ind]
न
न [ind]
तु
तु [ind]
तु
तु [ind]
रामः
राम [m]
रामः
राम [m]
कथंचन
कथंचन [ind]
कथंचन
कथंचन [ind]
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी । रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī | rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt ||
English Translation
The malevolent Manthara on fire with fury reached Kaikeyi lying upon her couch and said:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
एवम्
एवम् [ind]
उक्ता
वच् [2. P.]
उक्ता
वच् [2. P.]
तया
तद् [pron]
तया
तद् [pron]
देव्या
देवी [f]
देव्या
देवी [f]
मन्थरा
मन्थरा [f]
मन्थरा
मन्थरा [f]
पापदर्शिनी
पाप [adj]
पापदर्शिनी
दर्शिन् [adj]
पापदर्शिनी
पाप [adj]
पापदर्शिनी
दर्शिन् [adj]
रामार्थम्
राम [m]
रामार्थम्
अर्थ [mn]
उपहिंसन्ती
उपहिंस् [7. Ā.]
कैकेयीम्
कैकेयी [f]
इदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे । यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम् ॥
hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me | yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam ||
English Translation
O Kaikeyi, what a joy I shall now tell you how your son Bharata alone will secure the kingdom. Listen to me:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हन्तेदानीं
हन्त [ind]
हन्तेदानीं
इदानीम् [ind]
प्रवक्ष्यामि
प्रवच् [2. P.]
कैकेयि
कैकेयी [f]
श्रूयतां
श्रु [4. P.]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
यथा
यथा [ind]
ते
त्वद् [pron]
भरतो
भरत [m]
राज्यं
राज्य [n]
पुत्रः
पुत्र [m]
प्राप्स्यति
प्राप् [1. P.]
केवलम्
केवल [adj]
श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकयी । किंचिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत् ॥
śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikayī | kiṃcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt ||
English Translation
After hearing Manthara's words, Kaikeyi got up a little from her wellspread bed and said this:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुत्वैवं
श्रु [4. P.]
श्रुत्वैवं
एवम् [ind]
वचनं
वचन [n]
तस्या
तद् [pron]
मन्थरायास्
मन्थरा [f]
तु
तु [ind]
कैकयी
कैकयी [f]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
उत्थाय
उत्था [1. Ā.]
शयनात्
शयन [n]
स्वास्तीर्णाद्
सु [ind]
स्वास्तीर्णाद्
आस्तृ [5. P.]
इदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे । भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथंचन ॥
kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare | bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃcana ||
English Translation
O Manthara now see, for sure, Bharata and not Rama will get the kingdom by any means.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कथय
कथय् [10. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
ममोपायं
मद् [pron]
ममोपायं
उपाय [m]
केनोपायेन
क [pron]
केनोपायेन
उपाय [m]
मन्थरे
मन्थरा [f]
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी । रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत् ॥
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī | rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt ||
English Translation
The malevolent Manthara on fire with fury reached Kaikeyi lying upon her couch and said:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामार्थम्
राम [m]
रामार्थम्
अर्थ [mn]
उपहिंसन्ती
उपहिंस् [7. Ā.]
कुब्जा
कुब्ज [adj]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
तव देवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः । अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत् ॥
tava devāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ | agacchattvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt ||
English Translation
O queen during the war between gods and asuras, your husband went with royal saints intending to render assistance to Indra, king of the gods, taking you along with him. He set off in the southern direction of Dandaka forest to a renowned city called Vaijayanta where asura Timidhvaja lived.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तव
त्वद् [pron]
देवासुरे
देवासुर [n]
युद्धे
युद्ध [n]
सह
सह [ind]
राजर्षिभिः
राजर्षि [m]
पतिः
पति [m]
अगच्छत्
गम् [6. Ā.]
त्वाम्
त्वद् [pron]
उपादाय
उपादा [3. Ā.]
देवराजस्य
देवराज [m]
साह्यकृत्
साह्य [n]
साह्यकृत्
कृत् [adj]
दिशमास्थाय कैकेयि दक्षिणां दण्डकान्प्रति । वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः ॥
diśamāsthāya kaikeyi dakṣiṇāṃ daṇḍakānprati | vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ ||
English Translation
O queen during the war between gods and asuras, your husband went with royal saints intending to render assistance to Indra, king of the gods, taking you along with him. He set off in the southern direction of Dandaka forest to a renowned city called Vaijayanta where asura Timidhvaja lived.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दिशम्
दिश् [f]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
कैकेयि
कैकेयी [f]
दक्षिणां
दक्षिण [adj]
दण्डकान्
दण्डक [mfn]
प्रति
प्रति [ind]
वैजयन्तम्
वैजयन्त [n]
इति
इति [ind]
ख्यातं
ख्या [4. P.]
पुरं
पुर [n]
यत्र
यत्र [ind]
तिमिध्वजः
तिमिध्वज [m]
स शम्बर इति ख्यातः शतमायो महासुरः । ददौ शक्रस्य संग्रामं देवसंघैरनिर्जितः ॥
sa śambara iti khyātaḥ śatamāyo mahāsuraḥ | dadau śakrasya saṃgrāmaṃ devasaṃghairanirjitaḥ ||
English Translation
That mighty asura wellknown as Sambara, capable of a hundred deceitful forms, challenged Indra to a battle which could not be conquered by hosts of gods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
शम्बर
शम्बर [m]
इति
इति [ind]
ख्यातः
ख्या [4. P.]
शतमायो
शत [mn]
शतमायो
माया [f]
महासुरः
महत् [adj]
महासुरः
असुर [m]
ददौ
दा [1. Ā.]
शक्रस्य
शक्र [m]
संग्रामं
संग्राम [mn]
देवसंघैर्
देव [m]
देवसंघैर्
संघ [m]
अनिर्जितः
अनिर्जित [adj]
तस्मिन्महति संग्रामे राजा दशरथस्तदा । अपवाह्य त्वया देवि संग्रामान्नष्टचेतनः ॥
tasminmahati saṃgrāme rājā daśarathastadā | apavāhya tvayā devi saṃgrāmānnaṣṭacetanaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिन्
तद् [pron]
महति
महत् [adj]
संग्रामे
संग्राम [mn]
राजा
राजन् [m]
दशरथस्
दशरथ [m]
तदा
तदा [ind]
अपवाह्य
अपवाहय् [10. P.]
त्वया
त्वद् [pron]
देवि
देवी [f]
संग्रामान्
संग्राम [mn]
नष्टचेतनः
नश् [1. P.]
नष्टचेतनः
चेतना [f]
तत्रापि विक्षतः शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया । तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ॥
tatrāpi vikṣataḥ śastraiḥ patiste rakṣitastvayā | tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्रापि
तत्र [ind]
तत्रापि
अपि [ind]
विक्षतः
विक्षन् [8. P.]
शस्त्रैः
शस्त्र [n]
पतिस्
पति [m]
ते
त्वद् [pron]
रक्षितस्
रक्ष् [4. P.]
त्वया
त्वद् [pron]
तुष्टेन
तुष् [4. Ā.]
तेन
तद् [pron]
दत्तौ
दा [1. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
द्वौ
द्वि [nr]
वरौ
वर [mn]
शुभदर्शने
शुभ [adj]
शुभदर्शने
दर्शन [n]
स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ । गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना । अनभिज्ञा ह्यहं देवि त्वयैव कथितं पुरा ॥
sa tvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varau | gṛhṇīyāmiti tattena tathetyuktaṃ mahātmanā | anabhijñā hyahaṃ devi tvayaiva kathitaṃ purā ||
English Translation
O auspiciouslooking one out of gratitude he had granted two boons to you (for saving him on two occasions). O queen then you told your husband that whenever you desire, you will ask for those boons. The magnanimous king said, 'So be it'.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
त्वयोक्तः
त्वद् [pron]
त्वयोक्तः
वच् [2. P.]
पतिर्
पति [m]
देवि
देवी [f]
यदेच्छेयं
यदा [ind]
यदेच्छेयं
इष् [1. P.]
तदा
तदा [ind]
वरौ
वर [adj]
गृह्णीयाम्
ग्रह् [6. Ā.]
इति
इति [ind]
तत्
तद् [pron]
तेन
तद् [pron]
तथेत्य्
तथा [ind]
तथेत्य्
इति [ind]
उक्तं
वच् [2. P.]
महात्मना
महात्मन् [adj]
अनभिज्ञा
अनभिज्ञ [adj]
ह्य्
हि [ind]
अहं
मद् [pron]
देवि
देवी [f]
त्वयैव
त्वद् [pron]
त्वयैव
एव [ind]
कथितं
कथय् [10. Ā.]
पुरा
पुरा [ind]
तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् । प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश ॥
tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam | pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa ||
English Translation
Ask your husband for those two boons namely consecration of Bharata and banishment of Rama for fourteen years.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तौ
तद् [pron]
वरौ
वर [mn]
याच
याच् [1. Ā.]
भर्तारं
भर्तृ [m]
भरतस्याभिषेचनम्
भरत [m]
भरतस्याभिषेचनम्
अभिषेचन [n]
प्रव्राजनं
प्रव्राजन [n]
च
च [ind]
रामस्य
राम [m]
त्वं
त्वद् [pron]
वर्षाणि
वर्ष [mn]
चतुर्दश
चतुर्दशन् [adj]
क्रोधागारं प्रविश्याद्य क्रुद्धेवाश्वपतेः सुते । शेष्वानन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी । मा स्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः ॥
krodhāgāraṃ praviśyādya kruddhevāśvapateḥ sute | śeṣvānantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī | mā smainaṃ pratyudīkṣethā mā cainamabhibhāṣathāḥ ||
English Translation
O Kaikeyi ,daughter of Ashwapati enter now the chamber of wrath like one in angry mood, wearing soiled garments and lie down on the bare ground.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्रोधागारं
क्रोध [m]
क्रोधागारं
आगार [n]
प्रविश्याद्य
प्रविश् [4. P.]
प्रविश्याद्य
अद्य [ind]
क्रुद्धेवाश्वपतेः
क्रुध् [4. Ā.]
क्रुद्धेवाश्वपतेः
इव [ind]
क्रुद्धेवाश्वपतेः
अश्वपति [m]
सुते
सुता [f]
अन्तर्हितायां
अन्तर्धा [3. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
भूमौ
भूमि [f]
मलिनवासिनी
मलिन [adj]
मलिनवासिनी
वासिन् [adj]
मा
मा [ind]
स्मैनं
स्म [ind]
स्मैनं
एनद् [pron]
प्रत्युदीक्षेथा
प्रत्युदीक्ष् [1. Ā.]
मा
मा [ind]
चैनम्
च [ind]
चैनम्
एनद् [pron]
दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः । त्वत्कृते च महाराजो विशेदपि हुताशनम् ॥
dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ | tvatkṛte ca mahārājo viśedapi hutāśanam ||
English Translation
No doubt, you have always been a beloved wife to your husband. For your sake the great king will even enter into the burning fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दयिता
दयित [adj]
त्वं
त्वद् [pron]
सदा
सदा [ind]
भर्तुर्
भर्तृ [m]
अत्र
अत्र [ind]
मे
मद् [pron]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
संशयः
संशय [m]
त्वत्कृते
त्वद् [pron]
त्वत्कृते
कृत [n]
च
च [ind]
महाराजो
महत् [adj]
महाराजो
राज [m]
विशेद्
विश् [4. P.]
अपि
अपि [ind]
हुताशनम्
हुताशन [m]
न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रुद्धां प्रत्युदीक्षितुम् । तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत् ॥
na tvāṃ krodhayituṃ śakto na kruddhāṃ pratyudīkṣitum | tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajet ||
English Translation
The king is afraid of inciting your ire. When you are angry, he dare not look at your indignant countenance. Indeed he will forsake even his life for your pleasure.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
क्रोधयितुं
क्रोधय् [10. P.]
शक्तो
शक् [4. P.]
न
न [ind]
क्रुद्धां
क्रुध् [4. Ā.]
प्रत्युदीक्षितुम्
प्रत्युदीक्ष् [1. Ā.]
तव
त्वद् [pron]
प्रियार्थं
प्रिय [adj]
प्रियार्थं
अर्थ [mn]
राजा
राजन् [m]
हि
हि [ind]
प्राणान्
प्राण [m]
अपि
अपि [ind]
परित्यजेत्
परित्यज् [1. Ā.]
न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः । मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः ॥
na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ | mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ ||
English Translation
The king would not dare transgress your words. O wicked woman, recognise the power of your beauty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
ह्य्
हि [ind]
अतिक्रमितुं
अतिक्रम् [6. P.]
शक्तस्
शक् [4. P.]
तव
त्वद् [pron]
वाक्यं
वाक्य [n]
महीपतिः
महीपति [m]
मन्दस्वभावे
मन्द [adj]
मन्दस्वभावे
स्वभाव [m]
बुध्यस्व
बुध् [1. Ā.]
सौभाग्यबलम्
सौभाग्य [n]
सौभाग्यबलम्
बल [mn]
आत्मनः
आत्मन् [m]
मणिमुक्तासुवर्णानि रत्नानि विविधानि च । दद्याद्दशरथो राजा मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥
maṇimuktāsuvarṇāni ratnāni vividhāni ca | dadyāddaśaratho rājā mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ ||
English Translation
King Dasaratha may give you gems, pearls, gold and different kinds of precious stones. Do not pay them any attention.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मणिमुक्तासुवर्णानि
मणि [m]
मणिमुक्तासुवर्णानि
मुक्ता [f]
मणिमुक्तासुवर्णानि
सुवर्ण [n]
रत्नानि
रत्न [mn]
विविधानि
विविध [adj]
च
च [ind]
दद्याद्
दा [1. Ā.]
दशरथो
दशरथ [m]
राजा
राजन् [m]
मा
मा [ind]
स्म
स्म [ind]
तेषु
तद् [pron]
मनः
मनस् [n]
कृथाः
कृ [2. Ā.]
यौ तौ देवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात् । तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो मा त्वामतिक्रमेत् ॥
yau tau devāsure yuddhe varau daśaratho'dadāt | tau smāraya mahābhāge so'rtho mā tvāmatikramet ||
English Translation
O fortunate Kaikeyi, make him recollect the two boons he had granted you in the war between gods and demons. You should not ignore your objective.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यौ
यद् [pron]
तौ
तद् [pron]
देवासुरे
देवासुर [n]
युद्धे
युद्ध [n]
वरौ
वर [mn]
दशरथो
दशरथ [m]
ऽददात्
दा [1. Ā.]
तौ
तद् [pron]
स्मारय
स्मारय् [10. Ā.]
महाभागे
महाभाग [adj]
सो
तद् [pron]
ऽर्थो
अर्थ [mn]
मा
मा [ind]
त्वाम्
त्वद् [pron]
अतिक्रमेत्
अतिक्रम् [6. P.]
यदा तु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः । व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम् ॥
yadā tu te varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ | vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam ||
English Translation
When Dasaratha personally lifts you from the floor and asks you what you want you may make him settle down and ask him for these boons:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदा
यदा [ind]
तु
तु [ind]
ते
त्वद् [pron]
वरं
वर [mn]
दद्यात्
दा [1. Ā.]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
उत्थाप्य
उत्थापय् [10. Ā.]
राघवः
राघव [m]
व्यवस्थाप्य
व्यवस्थापय् [10. P.]
महाराजं
महत् [adj]
महाराजं
राज [m]
त्वम्
त्वद् [pron]
इमं
इदम् [pron]
वृणुया
वृ [5. Ā.]
वरम्
वर [mn]
रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च । भरतः क्रियतां राजा पृथिव्यां पार्थिवर्षभः ॥
rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca | bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāṃ pārthivarṣabhaḥ ||
English Translation
'O best of kings exile Rama into the forest for fourteen years and make Bharata king of the land'.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामं
राम [m]
प्रव्राजयारण्ये
प्रव्राजय् [10. Ā.]
प्रव्राजयारण्ये
अरण्य [n]
नव
नवन् [adj]
वर्षाणि
वर्ष [mn]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
च
च [ind]
भरतः
भरत [m]
क्रियतां
कृ [2. Ā.]
राजा
राजन् [m]
पृथिव्यां
पृथिवी [f]
पार्थिवर्षभः
पार्थिव [m]
पार्थिवर्षभः
ऋषभ [m]
एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति । भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति ॥
evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati | bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati ||
English Translation
Thus, if Rama is exiled he will no longer be Rama (be able to cause delight to the people). Bharata will become king with his enemy subdued.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
प्रव्राजितश्
प्रव्राजय् [10. Ā.]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
रामो
राम [m]
ऽरामो
अराम [adj]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
भरतश्
भरत [m]
च
च [ind]
हतामित्रस्
हन् [6. P.]
हतामित्रस्
अमित्र [mf]
तव
त्वद् [pron]
राजा
राजन् [m]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति । तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति । संगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिः सार्धमात्मवान् ॥
yena kālena rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati | tena kālena putraste kṛtamūlo bhaviṣyati | saṃgṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhiḥ sārdhamātmavān ||
English Translation
By the time Rama returns from the forest, your son (now) confident, would have become deep rooted by gaining the company of friends and the acceptability of the people.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
येन
यद् [pron]
कालेन
काल [m]
रामश्
राम [m]
च
च [ind]
वनात्
वन [n]
प्रत्यागमिष्यति
प्रत्यागम् [1. P.]
तेन
तद् [pron]
कालेन
काल [m]
पुत्रस्
पुत्र [m]
ते
त्वद् [pron]
कृतमूलो
कृ [2. Ā.]
कृतमूलो
मूल [mn]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
संगृहीतमनुष्यश्
संग्रह् [6. P.]
संगृहीतमनुष्यश्
मनुष्य [m]
च
च [ind]
सुहृद्भिः
सुहृद् [m]
सार्धम्
सार्धम् [ind]
आत्मवान्
आत्मवत् [adj]
प्राप्तकालं तु ते मन्ये राजानं वीतसाध्वसा । रामाभिषेकसंकल्पान्निगृह्य विनिवर्तय ॥
prāptakālaṃ tu te manye rājānaṃ vītasādhvasā | rāmābhiṣekasaṃkalpānnigṛhya vinivartaya ||
English Translation
I think the proper time has come (to ask for the boons). Without fear refrain the king forcibly from his intention of installing Rama.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्राप्तकालं
प्राप् [1. P.]
प्राप्तकालं
काल [m]
तु
तु [ind]
ते
त्वद् [pron]
मन्ये
मन् [8. P.]
राजानं
राजन् [m]
वीतसाध्वसा
वी [2. Ā.]
वीतसाध्वसा
साध्वस [n]
रामाभिषेकसंकल्पान्
राम [m]
रामाभिषेकसंकल्पान्
अभिषेक [m]
रामाभिषेकसंकल्पान्
संकल्प [m]
निगृह्य
निग्रह् [9. Ā.]
विनिवर्तय
विनिवर्तय् [10. P.]
अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया । हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥
anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā | hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt ||
English Translation
Thus, having been made to accept the evil design as a beneficial objective, Kaikeyi understood (the entire matter) and in delight spoke to Manthara.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनर्थम्
अनर्थ [m]
अर्थरूपेण
अर्थ [mn]
अर्थरूपेण
रूप [n]
ग्राहिता
ग्राहय् [10. Ā.]
सा
तद् [pron]
ततस्
ततस् [ind]
तया
तद् [pron]
हृष्टा
हृष् [1. P.]
प्रतीता
प्रती [2. P.]
कैकेयी
कैकेयी [f]
मन्थराम्
मन्थरा [f]
इदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिधायिनीम् । पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये ॥
kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhidhāyinīm | pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniścaye ||
English Translation
(She said) O hunchback, I never knew that you can speak such excellent words or decide things intelligently. You are the best among the hunchbacks of this world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुब्जे
कुब्ज [adj]
त्वां
त्वद् [pron]
नाभिजानामि
न [ind]
नाभिजानामि
अभिज्ञा [9. Ā.]
श्रेष्ठां
श्रेष्ठ [adj]
श्रेष्ठाभिधायिनीम्
श्रेष्ठ [adj]
श्रेष्ठाभिधायिनीम्
अभिधायिन् [adj]
पृथिव्याम्
पृथिवी [f]
असि
अस् [2. P.]
कुब्जानाम्
कुब्ज [adj]
उत्तमा
उत्तम [adj]
बुद्धिनिश्चये
बुद्धि [f]
बुद्धिनिश्चये
निश्चय [m]
त्वमेव तु ममार्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी । नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम् ॥
tvameva tu mamārtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī | nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam ||
English Translation
O hunchback you alone always show interest in my affairs and seek my welfare. I might not have known the intended (deceptive) action of the king (without you).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वम्
त्वद् [pron]
एव
एव [ind]
तु
तु [ind]
ममार्थेषु
मद् [pron]
ममार्थेषु
अर्थ [mn]
नित्ययुक्ता
नित्य [adj]
नित्ययुक्ता
युज् [6. Ā.]
हितैषिणी
हित [n]
हितैषिणी
एषिन् [adj]
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
समवबुध्येयं
समवबुध् [4. P.]
कुब्जे
कुब्ज [adj]
राज्ञश्
राजन् [m]
चिकीर्षितम्
चिकीर्षित [n]
सन्ति दुःसंस्थिताः कुब्जा वक्राः परमपापिकाः । त्वं पद्ममिव वातेन संनता प्रियदर्शना ॥
santi duḥsaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramapāpikāḥ | tvaṃ padmamiva vātena saṃnatā priyadarśanā ||
English Translation
There are many hunchbacks in this world, terribly ugly with their bodies misshaped and crooked. But you look beautiful like a lotus bent by the breeze.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सन्ति
अस् [2. P.]
दुःसंस्थिताः
दुःसंस्थित [adj]
कुब्जा
कुब्ज [adj]
वक्राः
वक्र [adj]
परमपापिकाः
परम [adj]
परमपापिकाः
पापक [adj]
त्वं
त्वद् [pron]
पद्मम्
पद्म [mn]
इव
इव [ind]
वातेन
वात [m]
संनता
संनम् [1. Ā.]
प्रियदर्शना
प्रिय [adj]
प्रियदर्शना
दर्शन [n]