तेषामज्ञलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः । प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः ॥
teṣāmajñalipadmāni pragṛhītāni sarvaśaḥ | pratigṛhyābravīdrājā tebhyaḥ priyahitaṃ vacaḥ ||
English Translation
The citizens held out their palms folded like lotuses in reverence and urged king Dasaratha in all possible ways (to coronate Rama). He reciprocated their respect with words preasing and beneficial to them:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषाम्
तद् [pron]
अञ्जलिपद्मानि
अञ्जलि [m]
अञ्जलिपद्मानि
पद्म [mn]
प्रगृहीतानि
प्रग्रह् [9. Ā.]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
प्रतिगृह्याब्रवीद्
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
प्रतिगृह्याब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
राजा
राजन् [m]
तेभ्यः
तद् [pron]
प्रियहितं
प्रिय [adj]
प्रियहितं
हित [adj]
वचः
वचस् [n]
अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम । यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ ॥
aho'smi paramaprītaḥ prabhāvaścātulo mama | yanme jyeṣṭhaṃ priyaṃ putraṃ yauvarājyasthamicchatha ||
English Translation
I am immensely happy that you have added to my incomparable resilience with your desire to see my beloved eldest son installed heirapparent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहो
अहो [ind]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
परमप्रीतः
परम [adj]
परमप्रीतः
प्री [9. Ā.]
प्रभावश्
प्रभाव [m]
चातुलो
च [ind]
चातुलो
अतुल [adj]
मम
मद् [pron]
यन्
यत् [ind]
मे
मद् [pron]
ज्येष्ठं
ज्येष्ठ [adj]
प्रियं
प्रिय [adj]
पुत्रं
पुत्र [m]
यौवराज्यस्थम्
यौवराज्य [n]
यौवराज्यस्थम्
स्थ [adj]
इच्छथ
इष् [1. P.]
इति प्रत्यर्च्य तान्राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत् । वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम् ॥
iti pratyarcya tānrājā brāhmaṇānidamabravīt | vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca teṣāmevopaśṛṇvatām ||
English Translation
Having honoured them (the invitees) in return for their response, king Dasaratha addressed Vasistha, Vamadeva and other brahmins.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
प्रत्यर्च्य
प्रत्यर्चय् [10. P.]
तान्
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
ब्राह्मणान्
ब्राह्मण [m]
इदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
वसिष्ठं
वसिष्ठ [m]
वामदेवं
वामदेव [m]
च
च [ind]
तेषाम्
तद् [pron]
एवोपशृण्वताम्
एव [ind]
एवोपशृण्वताम्
उपश्रु [5. Ā.]
चैत्रः श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः । यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम् ॥
caitraḥ śrīmānayaṃ māsaḥ puṇyaḥ puṣpitakānanaḥ | yauvarājyāya rāmasya sarvamevopakalpyatām ||
English Translation
This auspicious month of Chaitra is sacred with its blossoming groves. Let all the arrangements be made for the installation of Rama as heirapparent. On hearing this, all the members of the assembly applauded the king tumultously.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चैत्रः
चैत्र [m]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
अयं
इदम् [pron]
मासः
मास [mn]
पुण्यः
पुण्य [adj]
पुष्पितकाननः
पुष्पित [adj]
पुष्पितकाननः
कानन [n]
यौवराज्याय
यौवराज्य [n]
रामस्य
राम [m]
सर्वम्
सर्व [pron]
एवोपकल्प्यताम्
एव [ind]
एवोपकल्प्यताम्
उपकल्पय् [10. Ā.]
कृतमित्येव चाब्रूतामभिगम्य जगत्पतिम् । यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ ॥
kṛtamityeva cābrūtāmabhigamya jagatpatim | yathoktavacanaṃ prītau harṣayuktau dvijarṣabhau ||
English Translation
Satisfied with the arrangements, the two illustrious brahmins(Vasistha and Vamadeva) approached the lord of the earth (Dasaratha) with delight and said All things have been arranged in accordance with your word of command.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कृतम्
कृ [2. Ā.]
इत्य्
इति [ind]
एव
एव [ind]
चाब्रूताम्
च [ind]
चाब्रूताम्
ब्रू [2. Ā.]
अभिगम्य
अभिगम् [1. Ā.]
जगत्पतिम्
जगत्पति [m]
यथोक्तवचनं
यथा [ind]
यथोक्तवचनं
वच् [2. P.]
यथोक्तवचनं
वचन [n]
प्रीतौ
प्री [9. Ā.]
हर्षयुक्तौ
हर्ष [m]
हर्षयुक्तौ
युज् [6. Ā.]
द्विजर्षभौ
द्विज [m]
द्विजर्षभौ
ऋषभ [m]
ततः सुमन्त्रं द्युतिमान्राजा वचनमब्रवीत् । रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति ॥
tataḥ sumantraṃ dyutimānrājā vacanamabravīt | rāmaḥ kṛtātmā bhavatā śīghramānīyatāmiti ||
English Translation
Thereafter the glorious king said to Sumantra, Bring immediately the selfpossessed Rama.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
सुमन्त्रं
सुमन्त्र [m]
द्युतिमान्
द्युतिमत् [adj]
राजा
राजन् [m]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
रामः
राम [m]
कृतात्मा
कृ [2. Ā.]
कृतात्मा
आत्मन् [m]
भवता
भवत् [adj]
शीघ्रम्
शीघ्रम् [ind]
आनीयताम्
आनी [1. Ā.]
इति
इति [ind]
स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात् । रामं तत्रानयां चक्रे रथेन रथिनां वरम् ॥
sa tatheti pratijñāya sumantro rājaśāsanāt | rāmaṃ tatrānayāṃ cakre rathena rathināṃ varam ||
English Translation
In response to the king's command Sumantra, the best of charioteers said, 'so be it' and fetched Rama in a chariot.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तथेति
तथा [ind]
तथेति
इति [ind]
प्रतिज्ञाय
प्रतिज्ञा [9. Ā.]
सुमन्त्रो
सुमन्त्र [m]
राजशासनात्
राजन् [m]
राजशासनात्
शासन [n]
रामं
राम [m]
तत्रानयांचक्रे
तत्र [ind]
तत्रानयांचक्रे
आनी [1. Ā.]
रथेन
रथ [m]
रथिनां
रथिन् [m]
वरम्
वर [adj]
अथ तत्र समासीनास्तदा दशरथं नृपम् । प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः ॥
atha tatra samāsīnāstadā daśarathaṃ nṛpam | prācyodīcyāḥ pratīcyāśca dākṣiṇātyāśca bhūmipāḥ ||
English Translation
After Sumantra had gone, the kings from eastern, northern, western, southern nonAryan and Aryan countries, rulers from forests and mountains paid homage to king Dasaratha, as devatas do to Indra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
तत्र
तत्र [ind]
समासीनास्
समास् [4. P.]
तदा
तदा [ind]
दशरथं
दशरथ [m]
नृपम्
नृप [m]
प्राच्योदीच्याः
प्राच्य [adj]
प्राच्योदीच्याः
उदीच्य [adj]
प्रतीच्याश्
प्रतीच्य [adj]
च
च [ind]
दाक्षिणात्याश्
दाक्षिणात्य [adj]
च
च [ind]
भूमिपाः
भूमिप [m]
म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः । उपासां चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम् ॥
mlecchāścāryāśca ye cānye vanaśailāntavāsinaḥ | upāsāṃ cakrire sarve taṃ devā iva vāsavam ||
English Translation
After Sumantra had gone, the kings from eastern, northern, western, southern nonAryan and Aryan countries, rulers from forests and mountains paid homage to king Dasaratha, as devatas do to Indra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
म्लेच्छाश्
म्लेच्छ [m]
चार्याश्
च [ind]
चार्याश्
आर्य [m]
च
च [ind]
ये
यद् [pron]
चान्ये
च [ind]
चान्ये
अन्य [pron]
वनशैलान्तवासिनः
वन [n]
वनशैलान्तवासिनः
शैल [mn]
वनशैलान्तवासिनः
अन्त [m]
वनशैलान्तवासिनः
वासिन् [adj]
उपासांचक्रिरे
उपास् [4. P.]
सर्वे
सर्व [pron]
तं
तद् [pron]
देवा
देव [m]
इव
इव [ind]
वासवम्
वासव [m]
तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः । प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तमात्मजम् ॥
teṣāṃ madhye sa rājarṣirmarutāmiva vāsavaḥ | prāsādastho rathagataṃ dadarśāyāntamātmajam ||
English Translation
The rajarsi, (Dasaratha), seated among the kings like Indra amidst maruts, beheld his son Rama sitting in a chariot and approaching him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषां
तद् [pron]
मध्ये
मध्य [n]
स
तद् [pron]
राजर्षिर्
राजर्षि [m]
मरुताम्
मरुत् [m]
इव
इव [ind]
वासवः
वासव [m]
प्रासादस्थो
प्रासाद [m]
प्रासादस्थो
स्थ [adj]
रथगतं
रथ [m]
रथगतं
गम् [6. Ā.]
ददर्शायान्तम्
दृश् [6. P.]
ददर्शायान्तम्
आया [2. Ā.]
आत्मजम्
आत्मज [m]
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम् । दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम् ॥
gandharvarājapratimaṃ loke vikhyātapauruṣam | dīrghabāhuṃ mahāsattvaṃ mattamātaṅgagāminam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गन्धर्वराजप्रतिमं
गन्धर्वराज [m]
गन्धर्वराजप्रतिमं
प्रतिमा [f]
लोके
लोक [m]
विख्यातपौरुषम्
विख्या [2. P.]
विख्यातपौरुषम्
पौरुष [n]
दीर्घबाहुं
दीर्घ [adj]
दीर्घबाहुं
बाहु [mf]
महासत्त्वं
महत् [adj]
महासत्त्वं
सत्त्व [n]
मत्तमातंगगामिनम्
मद् [3. P.]
मत्तमातंगगामिनम्
मातंग [m]
मत्तमातंगगामिनम्
गामिन् [adj]
चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम् । रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम् ॥
candrakāntānanaṃ rāmamatīva priyadarśanam | rūpaudāryaguṇaiḥ puṃsāṃ dṛṣṭicittāpahāriṇam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चन्द्रकान्ताननं
चन्द्रकान्त [mn]
चन्द्रकान्ताननं
आनन [n]
रामम्
राम [m]
अतीव
अतीव [ind]
प्रियदर्शनम्
प्रिय [adj]
प्रियदर्शनम्
दर्शन [n]
रूपौदार्यगुणैः
रूप [n]
रूपौदार्यगुणैः
औदार्य [n]
रूपौदार्यगुणैः
गुण [mn]
पुंसां
पुंस् [m]
दृष्टिचित्तापहारिणम्
दृष्टि [f]
दृष्टिचित्तापहारिणम्
चित्त [n]
दृष्टिचित्तापहारिणम्
अपहारिन् [adj]
घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः । न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः ॥
gharmābhitaptāḥ parjanyaṃ hlādayantamiva prajāḥ | na tatarpa samāyāntaṃ paśyamāno narādhipaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
घर्माभितप्ताः
घर्म [m]
घर्माभितप्ताः
अभितप् [4. Ā.]
पर्जन्यं
पर्जन्य [m]
ह्लादयन्तम्
ह्लादय् [10. Ā.]
इव
इव [ind]
प्रजाः
प्रजा [f]
न
न [ind]
ततर्प
तृप् [6. P.]
समायान्तं
समाया [2. P.]
पश्यमानो
पश् [4. Ā.]
नराधिपः
नराधिप [m]
अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात् । पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ॥
avatārya sumantrastaṃ rāghavaṃ syandanottamāt | pituḥ samīpaṃ gacchantaṃ prāñjaliḥ pṛṣṭhato'nvagāt ||
English Translation
Sumantra assisted Rama while alighting from that splendid chariot and followed him with folded palms as Rama was proceeding towards his father.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अवतार्य
अवतारय् [10. P.]
सुमन्त्रस्
सुमन्त्र [m]
तं
तद् [pron]
राघवं
राघव [m]
स्यन्दनोत्तमात्
स्यन्दन [mn]
स्यन्दनोत्तमात्
उत्तम [adj]
पितुः
पितृ [m]
समीपं
समीप [n]
गच्छन्तं
गम् [6. Ā.]
प्राञ्जलिः
प्राञ्जलि [adj]
पृष्ठतो
पृष्ठतस् [ind]
ऽन्वगात्
अनुगा [3. P.]
स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुंगवः । आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः ॥
sa taṃ kailāsaśṛṅgābhaṃ prāsādaṃ narapuṃgavaḥ | āruroha nṛpaṃ draṣṭuṃ saha sūtena rāghavaḥ ||
English Translation
Best among men, Rama accompanied by charioteer Sumantra ascended that palace that was lofty as the peak of Kailasa mountain in order to see the king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तं
तद् [pron]
कैलासशृङ्गाभं
कैलास [m]
कैलासशृङ्गाभं
शृङ्ग [n]
कैलासशृङ्गाभं
आभ [adj]
प्रासादं
प्रासाद [m]
नरपुंगवः
नर [m]
नरपुंगवः
पुंगव [m]
आरुरोह
आरुह् [6. Ā.]
नृपं
नृप [m]
द्रष्टुं
दृश् [6. P.]
सह
सह [ind]
सूतेन
सूत [m]
राघवः
राघव [m]
स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके । नाम स्वं श्रावयन्रामो ववन्दे चरणौ पितुः ॥
sa prāñjalirabhipretya praṇataḥ piturantike | nāma svaṃ śrāvayanrāmo vavande caraṇau pituḥ ||
English Translation
Rama, approached his father with folded palms and bowed low near him, pronounced his (own) name and touched his father's feet with reverence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
प्राञ्जलिर्
प्राञ्जलि [adj]
अभिप्रेत्य
अभिप्रे [2. P.]
प्रणतः
प्रणम् [1. Ā.]
पितुर्
पितृ [m]
अन्तिके
अन्तिक [n]
नाम
नामन् [n]
स्वं
स्व [adj]
श्रावयन्
श्रावय् [10. Ā.]
रामो
राम [m]
ववन्दे
वन्द् [1. P.]
चरणौ
चरण [mn]
पितुः
पितृ [m]
तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः । गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम् ॥
taṃ dṛṣṭvā praṇataṃ pārśve kṛtāñjalipuṭaṃ nṛpaḥ | gṛhyāñjalau samākṛṣya sasvaje priyamātmajam ||
English Translation
Seeing his beloved son Rama who was standing by his side with folded hands in supplication, king Dasaratha, held his folded hands and drew him near and embraced him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
प्रणतं
प्रणम् [1. Ā.]
पार्श्वे
पार्श्व [mn]
कृताञ्जलिपुटं
कृ [2. Ā.]
कृताञ्जलिपुटं
अञ्जलि [m]
कृताञ्जलिपुटं
पुट [mn]
नृपः
नृप [m]
गृह्याञ्जलौ
ग्रह् [6. Ā.]
गृह्याञ्जलौ
अञ्जलि [m]
समाकृष्य
समाकृष् [6. P.]
सस्वजे
स्वज् [1. P.]
प्रियम्
प्रिय [adj]
आत्मजम्
आत्मज [m]
तस्मै चाभ्युद्यतं श्रीमान्मणिकाञ्चनभूषितम् । दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम् ॥
tasmai cābhyudyataṃ śrīmānmaṇikāñcanabhūṣitam | dideśa rājā ruciraṃ rāmāya paramāsanam ||
English Translation
The king (Dasaratha) offered Rama a seat on the lofty, glorious throne splendidly decorated with gold and gems.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मै
तद् [pron]
चाभ्युद्यतं
च [ind]
चाभ्युद्यतं
अभ्युद्यम् [1. P.]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
मणिकाञ्चनभूषितम्
मणि [m]
मणिकाञ्चनभूषितम्
काञ्चन [n]
मणिकाञ्चनभूषितम्
भूषय् [10. Ā.]
दिदेश
दिश् [6. Ā.]
राजा
राजन् [m]
रुचिरं
रुचिर [adj]
रामाय
राम [m]
परमासनम्
परम [adj]
परमासनम्
आसन [n]
तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः । स्वयेव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः ॥
tadāsanavaraṃ prāpya vyadīpayata rāghavaḥ | svayeva prabhayā merumudaye vimalo raviḥ ||
English Translation
The lofty seat Rama occupied was illuminated by him resplenderce like mount Meru in the translucent rays of the morning Sun.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
आसनवरं
आसन [n]
आसनवरं
वर [adj]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
व्यदीपयत
विदीपय् [10. Ā.]
राघवः
राघव [m]
स्वयेव
स्व [adj]
स्वयेव
इव [ind]
प्रभया
प्रभा [f]
मेरुम्
मेरु [m]
उदये
उदय [m]
विमलो
विमल [adj]
रविः
रवि [m]
तेन विभ्राजिता तत्र सा सभाभिव्यरोचत । विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना ॥
tena vibhrājitā tatra sā sabhābhivyarocata | vimalagrahanakṣatrā śāradī dyaurivendunā ||
English Translation
That assembly was illumined by (the presence of) Rama like the Moon dazzling the clear autumnal sky bespangled with sparkling planets and stars.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेन
तद् [pron]
विभ्राजिता
विभ्राज् [1. P.]
तत्र
तत्र [ind]
सा
तद् [pron]
सभाभिव्यरोचत
सभा [f]
सभाभिव्यरोचत
अभिविरुच् [1. P.]
विमलग्रहनक्षत्रा
विमल [adj]
विमलग्रहनक्षत्रा
ग्रह [mn]
विमलग्रहनक्षत्रा
नक्षत्र [mn]
शारदी
शारदिन् [adj]
द्यौर्
दिव् [m]
इवेन्दुना
इव [ind]
इवेन्दुना
इन्दु [m]
तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम् । अलंकृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम् ॥
taṃ paśyamāno nṛpatistutoṣa priyamātmajam | alaṃkṛtamivātmānamādarśatalasaṃsthitam ||
English Translation
The king was delighted to see his beloved son as though he saw his own reflection adorning a mirror.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
पश्यमानो
पश् [4. Ā.]
नृपतिस्
नृपति [m]
तुतोष
तुष् [4. Ā.]
प्रियम्
प्रिय [adj]
आत्मजम्
आत्मज [m]
अलंकृतम्
अलंकृ [8. Ā.]
इवात्मानम्
इव [ind]
इवात्मानम्
आत्मन् [m]
आदर्शतलसंस्थितम्
आदर्श [m]
आदर्शतलसंस्थितम्
तल [mn]
आदर्शतलसंस्थितम्
संस्था [1. Ā.]
स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः । उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव कश्यपः ॥
sa taṃ sasmitamābhāṣya putraṃ putravatāṃ varaḥ | uvācedaṃ vaco rājā devendramiva kaśyapaḥ ||
English Translation
The best among fathers, he (Dasaratha) said these words to his son with a smile, like Kasyapa addressing Devendra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तं
तद् [pron]
सस्मितम्
स [ind]
सस्मितम्
स्मित [n]
आभाष्य
आभाष् [1. Ā.]
पुत्रं
पुत्र [m]
पुत्रवतां
पुत्रवत् [adj]
वरः
वर [adj]
उवाचेदं
वच् [2. P.]
उवाचेदं
इदम् [pron]
वचो
वचस् [n]
राजा
राजन् [m]
देवेन्द्रम्
देव [m]
देवेन्द्रम्
इन्द्र [m]
इव
इव [ind]
कश्यपः
कश्यप [m]
ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः । उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः ॥
jyeṣṭhāyāmasi me patnyāṃ sadṛśyāṃ sadṛśaḥ sutaḥ | utpannastvaṃ guṇaśreṣṭho mama rāmātmajaḥ priyaḥ ||
English Translation
A worthy son of my worthy eldest wife, O Rama, your great virtues have endeared you to me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ज्येष्ठायाम्
ज्येष्ठ [adj]
असि
अस् [2. P.]
मे
मद् [pron]
पत्न्यां
पत्नी [f]
सदृश्यां
सदृश [adj]
सदृशः
सदृश [adj]
सुतः
सुत [m]
उत्पन्नस्
उत्पद् [4. P.]
त्वं
त्वद् [pron]
गुणश्रेष्ठो
गुण [mn]
गुणश्रेष्ठो
श्रेष्ठ [adj]
मम
मद् [pron]
रामात्मजः
राम [m]
रामात्मजः
आत्मज [m]
प्रियः
प्रिय [adj]
त्वया यतः प्रजाश्चेमाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः । तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि ॥
tvayā yataḥ prajāścemāḥ svaguṇairanurañjitāḥ | tasmāttvaṃ puṣyayogena yauvarājyamavāpnuhi ||
English Translation
As you have endeared yourself to these subjects with your virtues, you shall assume the office of heirapparent when Pushya star is in conjunction with the Moon.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वया
त्वद् [pron]
यतः
यतस् [ind]
प्रजाश्
प्रजा [f]
चेमाः
च [ind]
चेमाः
इदम् [pron]
स्वगुणैर्
स्व [adj]
स्वगुणैर्
गुण [mn]
अनुरञ्जिताः
अनुरञ्जय् [10. P.]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
पुष्ययोगेन
पुष्य [mn]
पुष्ययोगेन
योग [m]
यौवराज्यम्
यौवराज्य [n]
अवाप्नुहि
अवाप् [5. Ā.]
कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि । गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् ॥
kāmatastvaṃ prakṛtyaiva vinīto guṇavānasi | guṇavatyapi tu snehātputra vakṣyāmi te hitam ||
English Translation
Admittedly gentle by nature, you are gifted with virtues. O son, even though virtuous, I shall offer you counsel for your good out of affection for you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामतस्
कामतस् [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
प्रकृत्यैव
प्रकृति [f]
प्रकृत्यैव
एव [ind]
विनीतो
विनी [1. Ā.]
गुणवान्
गुणवत् [adj]
असि
अस् [2. P.]
गुणवत्य्
गुणवत् [adj]
अपि
अपि [ind]
तु
तु [ind]
स्नेहात्
स्नेह [mn]
पुत्र
पुत्र [m]
वक्ष्यामि
वच् [2. P.]
ते
त्वद् [pron]
हितम्
हित [n]
भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः । कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च ॥
bhūyo vinayamāsthāya bhava nityaṃ jitendriyaḥ | kāmakrodhasamutthāni tyajethā vyasanāni ca ||
English Translation
With humility, always keep your senses under control. Keep off all violations arising out of lust and anger.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भूयो
भूयस् [ind]
विनयम्
विनय [m]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
भव
भू [1. Ā.]
नित्यं
नित्यम् [ind]
जितेन्द्रियः
जि [9. P.]
जितेन्द्रियः
इन्द्रिय [n]
कामक्रोधसमुत्थानि
काम [m]
कामक्रोधसमुत्थानि
क्रोध [m]
कामक्रोधसमुत्थानि
समुत्थ [adj]
त्यजेथा
त्यज् [1. Ā.]
व्यसनानि
व्यसन [n]
च
च [ind]
परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा । अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रकृतीश्चानुरञ्जय ॥
parokṣayā vartamāno vṛttyā pratyakṣayā tathā | amātyaprabhṛtīḥ sarvāḥ prakṛtīścānurañjaya ||
English Translation
With your behaviour keep the ministers and the people satisfied by means direct or indirect.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परोक्षया
परोक्ष [adj]
वर्तमानो
वृत् [3. P.]
वृत्त्या
वृत्ति [f]
प्रत्यक्षया
प्रत्यक्ष [adj]
तथा
तथा [ind]
अमात्यप्रभृतीः
अमात्य [m]
अमात्यप्रभृतीः
प्रभृति [f]
सर्वाः
सर्व [pron]
प्रकृतीश्
प्रकृति [f]
चानुरञ्जय
च [ind]
चानुरञ्जय
अनुरञ्जय् [10. P.]
तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम् । तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वामृतमिवामराः । तस्मात्पुत्र त्वमात्मानं नियम्यैव समाचर ॥
tuṣṭānuraktaprakṛtiryaḥ pālayati medinīm | tasya nandanti mitrāṇi labdhvāmṛtamivāmarāḥ | tasmātputra tvamātmānaṃ niyamyaiva samācara ||
English Translation
You shall rule the earth by filling granaries of foodgrains and arsenals and keeping the subjects loyal and contented. The friends of such a person will memain pleased like devatas with nectar. Hence conduct yourself with your mind under control.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्
तुष् [4. Ā.]
तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्
अनुरञ्ज् [4. Ā.]
तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्
प्रकृति [f]
यः
यद् [pron]
पालयति
पालय् [10. Ā.]
मेदिनीम्
मेदिनी [f]
तस्य
तद् [pron]
नन्दन्ति
नन्द् [1. Ā.]
मित्राणि
मित्र [mn]
लब्ध्वामृतम्
लभ् [1. P.]
लब्ध्वामृतम्
अमृत [n]
इवामराः
इव [ind]
इवामराः
अमर [m]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
पुत्र
पुत्र [m]
त्वम्
त्वद् [pron]
आत्मानं
आत्मन् [m]
नियम्यैव
नियम् [1. Ā.]
नियम्यैव
एव [ind]
समाचर
समाचर् [1. Ā.]
तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः । त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन् ॥
tacchrutvā suhṛdastasya rāmasya priyakāriṇaḥ | tvaritāḥ śīghramabhyetya kausalyāyai nyavedayan ||
English Translation
Having heard this, Rama's friends quickly reported the matter to Kausalya so that she might be happy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तच्
तद् [pron]
छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
सुहृदस्
सुहृद् [m]
तस्य
तद् [pron]
रामस्य
राम [m]
प्रियकारिणः
प्रिय [adj]
प्रियकारिणः
कारिन् [adj]
त्वरिताः
त्वरित [adj]
शीघ्रम्
शीघ्रम् [ind]
अभ्येत्य
अभ्ये [2. P.]
कौसल्यायै
कौसल्या [f]
न्यवेदयन्
निवेदय् [10. Ā.]
सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च । व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा ॥
sā hiraṇyaṃ ca gāścaiva ratnāni vividhāni ca | vyādideśa priyākhyebhyaḥ kausalyā pramadottamā ||
English Translation
The foremost of women, Kausalya ordered gifts of gold, cows and various kinds of gems to be given to the messengers who brought this good tiding.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
हिरण्यं
हिरण्य [n]
च
च [ind]
गाश्
गो [mf]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
रत्नानि
रत्न [mn]
विविधानि
विविध [adj]
च
च [ind]
व्यादिदेश
व्यादिश् [6. P.]
प्रियाख्येभ्यः
प्रिय [adj]
प्रियाख्येभ्यः
आख्या [f]
कौसल्या
कौसल्या [f]
प्रमदोत्तमा
प्रमदा [f]
प्रमदोत्तमा
उत्तम [adj]
अथाभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः । ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः ॥
athābhivādya rājānaṃ rathamāruhya rāghavaḥ | yayau svaṃ dyutimadveśma janaughaiḥ pratipūjitaḥ ||
English Translation
Having paid his obeisance to the king, Rama ascended the chariot amidst the acclaim of multitudes of men and left for his splendid abode.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथाभिवाद्य
अथ [ind]
अथाभिवाद्य
अभिवादय् [10. Ā.]
राजानं
राजन् [m]
रथम्
रथ [m]
आरुह्य
आरुह् [6. Ā.]
राघवः
राघव [m]
ययौ
या [2. Ā.]
स्वं
स्व [adj]
द्युतिमद्
द्युतिमत् [adj]
वेश्म
वेश्मन् [n]
जनौघैः
जन [m]
जनौघैः
ओघ [m]
प्रतिपूजितः
प्रतिपूजय् [10. Ā.]
ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्त;च्छ्रुत्वा तदा लाभमिवेष्टमाप्य । नरेन्द्रमामन्त्य गृहाणि गत्वा; देवान्समानर्चुरतीव हृष्टाः ॥
te cāpi paurā nṛpatervacasta;cchrutvā tadā lābhamiveṣṭamāpya | narendramāmantya gṛhāṇi gatvā; devānsamānarcuratīva hṛṣṭāḥ ||
English Translation
On hearing such pronouncement by the king, the citizens also felt they have got something beneficial for themselves. They took leave of the king (Dasaratha) and hastening home, full of joy, began worshipping their gods.इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे तृतीयस्सर्गः॥Thus ends the third sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
पौरा
पौर [m]
नृपतेर्
नृपति [m]
वचस्
वचस् [n]
तच्छ्रुत्वा
तद् [pron]
तच्छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
तदा
तदा [ind]
लाभम्
लाभ [m]
इवेष्टम्
इव [ind]
इवेष्टम्
इष् [1. P.]
आप्य
आप् [1. P.]
नरेन्द्रम्
नरेन्द्र [m]
आमन्त्र्य
आमन्त्रय् [Denom. Ā.]
गृहाणि
गृह [mn]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
देवान्
देव [m]
समानर्चुर्
समर्च् [1. P.]
अतीव
अतीव [ind]
हृष्टाः
हृष् [1. P.]