ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः । हितमुद्धर्षणं चेदमुवाचाप्रतिमं वचः ॥
tataḥ pariṣadaṃ sarvāmāmantrya vasudhādhipaḥ | hitamuddharṣaṇaṃ cedamuvācāpratimaṃ vacaḥ ||
English Translation
Thereafter, the lord of the earth (king Dasaratha) addressed the entire assembly of invitees. He spoke these pleasing words aimed at their welfare which thrilled and delighted the hearts (of the assembled kings):
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
परिषदं
परिषद् [f]
सर्वाम्
सर्व [pron]
आमन्त्र्य
आमन्त्रय् [Denom. Ā.]
वसुधाधिपः
वसुधा [f]
वसुधाधिपः
अधिप [m]
हितम्
हित [adj]
उद्धर्षणं
उद्धर्षण [adj]
चेदम्
च [ind]
चेदम्
इदम् [pron]
उवाचाप्रतिमं
वच् [2. P.]
उवाचाप्रतिमं
अप्रतिम [adj]
वचः
वचस् [n]
दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना । स्वरेण महता राजा जीग्मूत इव नादयन् ॥
dundubhisvanakalpena gambhīreṇānunādinā | svareṇa mahatā rājā jīgmūta iva nādayan ||
English Translation
Lord of men (king Dasaratha) addressed the feudatory kings with words deep, resonant, loud like the kettledrum or the rumbling cloud, in a delightful, incomparable and attractive voice that carried all the dignity of royalty:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुन्दुभिस्वनकल्पेन
दुन्दुभि [mf]
दुन्दुभिस्वनकल्पेन
स्वन [m]
दुन्दुभिस्वनकल्पेन
कल्प [adj]
गम्भीरेणानुनादिना
गम्भीर [adj]
गम्भीरेणानुनादिना
अनुनादिन् [adj]
स्वरेण
स्वर [m]
महता
महत् [adj]
राजा
राजन् [m]
जीमूत
जीमूत [mn]
इव
इव [ind]
नादयन्
नादय् [10. Ā.]
सोऽहमिक्ष्वाकुभिः पूर्वैर्नरेन्द्रैः परिपालितम् । श्रेयसा योक्तुकामोऽस्मि सुखार्हमखिलं जगत् ॥
so'hamikṣvākubhiḥ pūrvairnarendraiḥ paripālitam | śreyasā yoktukāmo'smi sukhārhamakhilaṃ jagat ||
English Translation
I desire to accomplish the welfare of this entire world which deserves the happiness brought about by the rule of all the Ikshvaku kings.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽहम्
मद् [pron]
इक्ष्वाकुभिः
इक्ष्वाकु [m]
पूर्वैर्
पूर्व [pron]
नरेन्द्रैः
नरेन्द्र [m]
परिपालितम्
परिपालय् [10. Ā.]
श्रेयसा
श्रेयस् [n]
योक्तुकामो
योक्तु [m]
योक्तुकामो
काम [m]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
सुखार्हम्
सुख [n]
सुखार्हम्
अर्ह [adj]
अखिलं
अखिल [adj]
जगत्
जगन्त् [n]
मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता । प्रजा नित्यमतन्द्रेण यथाशक्त्यभिरक्षता ॥
mayāpyācaritaṃ pūrvaiḥ panthānamanugacchatā | prajā nityamatandreṇa yathāśaktyabhirakṣatā ||
English Translation
Following the path of my forefathers I protected the people to the best of my ability by being ever vigilant.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मयाप्य्
मद् [pron]
मयाप्य्
अपि [ind]
आचरितं
आचर् [1. Ā.]
पूर्वैः
पूर्व [pron]
पन्थानम्
पथिन् [m]
अनुगच्छता
अनुगम् [1. Ā.]
प्रजा
प्रजा [f]
नित्यम्
नित्यम् [ind]
अतन्द्रेण
अतन्द्र [adj]
यथाशक्त्य्
यथाशक्ति [ind]
अभिरक्षता
अभिरक्ष् [1. Ā.]
इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम् । पाण्डुरस्यातपत्रस्यच्छायायां जरितं मया ॥
idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam | pāṇḍurasyātapatrasyacchāyāyāṃ jaritaṃ mayā ||
English Translation
My body has attained old age after ruling the entire world ensuring the welfare of the people under the shade of royal white parasol.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
शरीरं
शरीर [n]
कृत्स्नस्य
कृत्स्न [adj]
लोकस्य
लोक [m]
चरता
चर् [1. Ā.]
हितम्
हित [adj]
पाण्डुर्
पाण्डु [m]
अस्यातपत्रस्य
इदम् [pron]
अस्यातपत्रस्य
आतपत्र [n]
छायायां
छाया [f]
जरितं
जरय् [10. Ā.]
मया
मद् [pron]
प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवितः । जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये ॥
prāpya varṣasahasrāṇi bahūnyāyūṃṣi jīvitaḥ | jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntimabhirocaye ||
English Translation
Having lived for thousands of years this body is now worn out due to old age and therefore I want rest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
वर्षसहस्राणि
वर्ष [mn]
वर्षसहस्राणि
सहस्र [mn]
बहून्य्
बहु [adj]
आयूंषि
आयुस् [n]
जीवितः
जीव् [1. Ā.]
जीर्णस्यास्य
जृ [6. P.]
जीर्णस्यास्य
इदम् [pron]
शरीरस्य
शरीर [n]
विश्रान्तिम्
विश्रान्ति [f]
अभिरोचये
अभिरोचय् [10. Ā.]
राजप्रभावजुष्टां हि दुर्वहामजितेन्द्रियैः । परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन् ॥
rājaprabhāvajuṣṭāṃ hi durvahāmajitendriyaiḥ | pariśrānto'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan ||
English Translation
I am weary of carrying on the heavy burden of duty and find it difficult to sustain the rule of dharma. It can be shouldered by those who have royal qualities (of might, courage etc) and not by those who have not controlled their senses.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजप्रभावजुष्टां
राजन् [m]
राजप्रभावजुष्टां
प्रभाव [m]
राजप्रभावजुष्टां
जुष् [6. Ā.]
हि
हि [ind]
दुर्वहाम्
दुर्वह [adj]
अजितेन्द्रियैः
अजित [adj]
अजितेन्द्रियैः
इन्द्रिय [n]
परिश्रान्तो
परिश्रम् [4. P.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
लोकस्य
लोक [m]
गुर्वीं
गुरु [adj]
धर्मधुरं
धर्म [mn]
धर्मधुरं
धुर् [f]
वहन्
वह् [2. P.]
सोऽहं विश्रममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते । संनिकृष्टानिमान्सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान् ॥
so'haṃ viśramamicchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite | saṃnikṛṣṭānimānsarvānanumānya dvijarṣabhān ||
English Translation
Therefore, after convincing all of you, the best of (learned) brahmins present here, I intend to take rest by installing my son to look after the welfare of the people.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
विश्रमम्
विश्रम [m]
इच्छामि
इष् [1. P.]
पुत्रं
पुत्र [m]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
प्रजाहिते
प्रजा [f]
प्रजाहिते
हित [n]
संनिकृष्टान्
संनिकृष् [1. P.]
इमान्
इदम् [pron]
सर्वान्
सर्व [pron]
अनुमान्य
अनुमानय् [10. Ā.]
द्विजर्षभान्
द्विज [m]
द्विजर्षभान्
ऋषभ [m]
अनुजातो हि मे सर्वैर्गुणैर्ज्येष्ठो ममात्मजः । पुरंदरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः ॥
anujāto hi me sarvairguṇairjyeṣṭho mamātmajaḥ | puraṃdarasamo vīrye rāmaḥ parapuraṃjayaḥ ||
English Translation
My eldest son Rama, inheriting every virtue of mine, is a conqueror of enemy cities and is equal to Indra in prowess.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनुजातो
अनुजन् [4. Ā.]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
सर्वैर्
सर्व [pron]
गुणैर्
गुण [mn]
ज्येष्ठो
ज्येष्ठ [adj]
ममात्मजः
मद् [pron]
ममात्मजः
आत्मज [m]
पुरंदरसमो
पुरंदर [m]
पुरंदरसमो
सम [pron]
वीर्ये
वीर्य [n]
रामः
राम [m]
परपुरंजयः
पर [pron]
परपुरंजयः
पुरंजय [m]
तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम् । यौवराज्येन योक्तास्मि प्रीतः पुरुषपुंगवम् ॥
taṃ candramiva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam | yauvarājyena yoktāsmi prītaḥ puruṣapuṃgavam ||
English Translation
I propose to install him (Rama), foremost among upholders of righteousness and the best of men who resembles the Moon in brightness when in conjunction with Pushya star, as heirapparent to the throne.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
चन्द्रम्
चन्द्र [m]
इव
इव [ind]
पुष्येण
पुष्य [mn]
युक्तं
युज् [6. Ā.]
धर्मभृतां
धर्म [mn]
धर्मभृतां
भृत् [adj]
वरम्
वर [adj]
यौवराज्येन
यौवराज्य [n]
योक्तास्मि
योक्तृ [adj]
योक्तास्मि
अस् [2. P.]
प्रीतः
प्री [9. Ā.]
पुरुषपुंगवम्
पुरुष [m]
पुरुषपुंगवम्
पुंगव [m]
अनुरूपः स वो नाथो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रजः । त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम् ॥
anurūpaḥ sa vo nātho lakṣmīvām̐llakṣmaṇāgrajaḥ | trailokyamapi nāthena yena syānnāthavattaram ||
English Translation
With him (Rama) as ruler, all the three worlds will also have a better protector.That elder brother of Lakshmana with signs of greatness is certainly the most befitting to rule this kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनुरूपः
अनुरूप [adj]
स
तद् [pron]
वो
त्वद् [pron]
नाथो
नाथ [m]
लक्ष्मीवांल्
लक्ष्मीवत् [adj]
लक्ष्मणाग्रजः
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणाग्रजः
अग्रज [m]
त्रैलोक्यम्
त्रैलोक्य [n]
अपि
अपि [ind]
नाथेन
नाथ [m]
येन
यद् [pron]
स्यान्
अस् [2. P.]
नाथवत्तरम्
नाथवत्तर [adj]
अनेन श्रेयसा सद्यः संयोज्याहमिमां महीम् । गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन्निवेश्य वै ॥
anena śreyasā sadyaḥ saṃyojyāhamimāṃ mahīm | gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasminniveśya vai ||
English Translation
I shall be relieved of my anxiety by entrusting the land (ruled by me) to my son (Rama) without any more delay and thus ensure the continued welfare of this world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनेन
इदम् [pron]
श्रेयसा
श्रेयस् [n]
सद्यः
सद्यस् [ind]
संयोज्याहम्
संयोजय् [10. Ā.]
संयोज्याहम्
मद् [pron]
इमां
इदम् [pron]
महीम्
मही [f]
गतक्लेशो
गम् [6. Ā.]
गतक्लेशो
क्लेश [m]
भविष्यामि
भू [1. Ā.]
सुते
सुत [m]
तस्मिन्
तद् [pron]
निवेश्य
निवेशय् [10. Ā.]
वै
वै [ind]
इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन्नृपा नृपम् । वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्तमिव बर्हिणः ॥
iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandannṛpā nṛpam | vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardantamiva barhiṇaḥ ||
English Translation
Having thus heard king Dasaratha speak, the kings acclaimed him with delight, like peacocks crying (in joy) to see thick clouds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
ब्रुवन्तं
ब्रू [2. Ā.]
मुदिताः
मुद् [1. P.]
प्रत्यनन्दन्
प्रतिनन्द् [1. Ā.]
नृपा
नृप [m]
नृपम्
नृप [m]
वृष्टिमन्तं
वृष्टिमत् [adj]
महामेघं
महत् [adj]
महामेघं
मेघ [m]
नर्दन्तम्
नर्द् [1. Ā.]
इव
इव [ind]
बर्हिणः
बर्हिन् [m]
तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः । ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम् ॥
tasya dharmārthaviduṣo bhāvamājñāya sarvaśaḥ | ūcuśca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam ||
English Translation
Brahmins, kings and other prominent men, inhabitants of towns and villages having fully known the views of Dasaratha who was conversant with artha and dharma joined together and deliberated. They thought out well and having arrived at unanimity in their thinking thus addressed the aged king Dasaratha.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
धर्मार्थविदुषो
धर्म [mn]
धर्मार्थविदुषो
अर्थ [mn]
धर्मार्थविदुषो
विद्वस् [adj]
भावम्
भाव [m]
आज्ञाय
आज्ञा [9. P.]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
ऊचुश्
वच् [2. P.]
च
च [ind]
मनसा
मनस् [n]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
वृद्धं
वृद्ध [adj]
दशरथं
दशरथ [m]
नृपम्
नृप [m]
अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव । स रामं युवराजानमभिषिञ्चस्व पार्थिवम् ॥
anekavarṣasāhasro vṛddhastvamasi pārthiva | sa rāmaṃ yuvarājānamabhiṣiñcasva pārthivam ||
English Translation
O mighty king, you have grown many thousands of years old. Therefore, you should coronate Rama as prince regent of this kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनेकवर्षसाहस्रो
अनेक [adj]
अनेकवर्षसाहस्रो
वर्ष [mn]
अनेकवर्षसाहस्रो
साहस्र [adj]
वृद्धस्
वृद्ध [adj]
त्वम्
त्वद् [pron]
असि
अस् [2. P.]
पार्थिव
पार्थिव [m]
स
तद् [pron]
रामं
राम [m]
युवराजानम्
युवराजन् [m]
अभिषिञ्चस्व
अभिषिच् [4. P.]
पार्थिवम्
पार्थिव [m]
इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम् । अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत् ॥
iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam | ajānanniva jijñāsuridaṃ vacanamabravīt ||
English Translation
Having heard them king Dasaratha, pretending as though he was not aware of their heart's desire but was now wishing to ascertain it, spoke these words:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
तद्वचनं
तद् [pron]
तद्वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
राजा
राजन् [m]
तेषां
तद् [pron]
मनःप्रियम्
मनस् [n]
मनःप्रियम्
प्रिय [adj]
अजानन्न्
अजानत् [adj]
इव
इव [ind]
जिज्ञासुर्
जिज्ञासु [adj]
इदं
इदम् [pron]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति । भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं ममात्मजम् ॥
kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīmanuśāsati | bhavanto draṣṭumicchanti yuvarājaṃ mamātmajam ||
English Translation
When the earth is being ruled righteously by me why indeed you intend to see my son as prince regent?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कथं
कथम् [ind]
नु
नु [ind]
मयि
मद् [pron]
धर्मेण
धर्म [mn]
पृथिवीम्
पृथिवी [f]
अनुशासति
अनुशास् [2. Ā.]
भवन्तो
भवत् [adj]
द्रष्टुम्
दृश् [6. P.]
इच्छन्ति
इष् [1. P.]
युवराजं
युवराज [m]
ममात्मजम्
मद् [pron]
ममात्मजम्
आत्मज [m]
ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदैः सह । बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते ॥
te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadaiḥ saha | bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te ||
English Translation
Those kings along with the inhabitants of towns and villages answered the magnanimous king: O king your son, indeed has many auspicious and admirable virtues.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
तम्
तद् [pron]
ऊचुर्
वच् [2. P.]
महात्मानं
महात्मन् [adj]
पौरजानपदैः
पौर [m]
पौरजानपदैः
जानपद [m]
सह
सह [ind]
बहवो
बहु [adj]
नृप
नृप [m]
कल्याणा
कल्याण [adj]
गुणाः
गुण [mn]
पुत्रस्य
पुत्र [m]
सन्ति
अस् [2. P.]
ते
त्वद् [pron]
दिव्यैर्गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः । इक्ष्वाकुभ्यो हि सर्वेभ्योऽप्यतिरक्तो विशाम्पते ॥
divyairguṇaiḥ śakrasamo rāmaḥ satyaparākramaḥ | ikṣvākubhyo hi sarvebhyo'pyatirakto viśāmpate ||
English Translation
Lord of the people Rama with his divine virtues is equal to Indra. He with his proven valour is exceptional among all the descendents of the Iksvakus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दिव्यैर्
दिव्य [adj]
गुणैः
गुण [mn]
शक्रसमो
शक्र [m]
शक्रसमो
सम [pron]
रामः
राम [m]
सत्यपराक्रमः
सत्य [adj]
सत्यपराक्रमः
पराक्रम [m]
इक्ष्वाकुभ्यो
इक्ष्वाकु [m]
हि
हि [ind]
सर्वेभ्यो
सर्व [pron]
ऽप्य्
अपि [ind]
अतिरक्तो
अतिरक्त [adj]
विशां
विश् [f]
पते
पति [m]
रामः सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः । धर्मज्ञः सत्यसंधश्च शीलवाननसूयकः ॥
rāmaḥ satpuruṣo loke satyadharmaparāyaṇaḥ | dharmajñaḥ satyasaṃdhaśca śīlavānanasūyakaḥ ||
English Translation
Devoted to truth and righteousness Rama is the most venerable among men in this world. Even righteousness along with prosperity flows directly from Rama.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामः
राम [m]
सत्पुरुषो
सत् [adj]
सत्पुरुषो
पुरुष [m]
लोके
लोक [m]
सत्यधर्मपरायणः
सत्य [n]
सत्यधर्मपरायणः
धर्म [mn]
सत्यधर्मपरायणः
परायण [n]
धर्मज्ञः
धर्म [mn]
धर्मज्ञः
ज्ञ [adj]
सत्यसंधश्
सत्य [adj]
सत्यसंधश्
संधा [f]
च
च [ind]
शीलवान्
शीलवत् [adj]
अनसूयकः
अनसूयक [adj]
क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः । मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः ॥
kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ | mṛduśca sthiracittaśca sadā bhavyo'nasūyakaḥ ||
English Translation
Rama knows the ways of righteousness. He is true to his word and free from envy. He possesses a sound character with forbearance, gentleness and a sense of gratitude. With his senses under control, he is a source of consolation (in stressful times).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्षान्तः
क्षम् [1. P.]
सान्त्वयिता
सान्त्वयितृ [adj]
श्लक्ष्णः
श्लक्ष्ण [adj]
कृतज्ञो
कृतज्ञ [adj]
विजितेन्द्रियः
विजि [1. Ā.]
विजितेन्द्रियः
इन्द्रिय [n]
मृदुश्
मृदु [adj]
च
च [ind]
स्थिरचित्तश्
स्थिर [adj]
स्थिरचित्तश्
चित्त [n]
च
च [ind]
सदा
सदा [ind]
भव्यो
भव्य [adj]
ऽनसूयकः
अनसूयक [adj]
प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः । बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता ॥
priyavādī ca bhūtānāṃ satyavādī ca rāghavaḥ | bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā ||
English Translation
This son of the Raghus (Rama) is softspoken, steadfast, always serene, truthful and free from envy. He is pleasing to all beings. He serves those elderly brahmins versed in many lores. With these virtues his incomparable glory, fame and splendour have steadily grown.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रियवादी
प्रिय [adj]
प्रियवादी
वादिन् [adj]
च
च [ind]
भूतानां
भूत [mn]
सत्यवादी
सत्य [n]
सत्यवादी
वादिन् [adj]
च
च [ind]
राघवः
राघव [m]
बहुश्रुतानां
बहुश्रुत [adj]
वृद्धानां
वृद्ध [adj]
ब्राह्मणानाम्
ब्राह्मण [m]
उपासिता
उपासितृ [adj]
तेनास्येहातुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते । देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः ॥
tenāsyehātulā kīrtiryaśastejaśca vardhate | devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेनास्येहातुला
तद् [pron]
तेनास्येहातुला
इदम् [pron]
तेनास्येहातुला
इह [ind]
तेनास्येहातुला
अतुल [adj]
कीर्तिर्
कीर्ति [f]
यशस्
यशस् [n]
तेजश्
तेजस् [n]
च
च [ind]
वर्धते
वृध् [6. P.]
देवासुरमनुष्याणां
देव [m]
देवासुरमनुष्याणां
असुर [m]
देवासुरमनुष्याणां
मनुष्य [m]
सर्वास्त्रेषु
सर्व [pron]
सर्वास्त्रेषु
अस्त्र [mn]
विशारदः
विशारद [adj]
यदा व्रजति संग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा । गत्वा सौमित्रिसहितो नाविजित्य निवर्तते ॥
yadā vrajati saṃgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā | gatvā saumitrisahito nāvijitya nivartate ||
English Translation
Whenever he, wellinstructed in all matters by the best of brahmins wellversed in dharma and artha proceeds along with Lakshmana to wage a war for the sake of a village or a town, he never returns without conquering the enemy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदा
यदा [ind]
व्रजति
व्रज् [1. Ā.]
संग्रामं
संग्राम [mn]
ग्रामार्थे
ग्राम [mn]
ग्रामार्थे
अर्थ [mn]
नगरस्य
नगर [mn]
वा
वा [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
सौमित्रिसहितो
सौमित्रि [m]
सौमित्रिसहितो
सहित [adj]
नाविजित्य
न [ind]
नाविजित्य
अविजित्य [ind]
निवर्तते
निवृत् [1. Ā.]
संग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा । पौरान्स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति ॥
saṃgrāmātpunarāgamya kuñjareṇa rathena vā | paurānsvajanavannityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati ||
English Translation
While returning from the battlefield, either on a chariot or an elephant Rama stops and enquires in detail and in order, the welfare of the citizens as he would do for his kith and kin. He enquires about the welfare of their children, sacred rituals, wives, their servants and disciples as a father would enquire of his sons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संग्रामात्
संग्राम [mn]
पुनर्
पुनर् [ind]
आगम्य
आगम् [6. P.]
कुञ्जरेण
कुञ्जर [m]
रथेन
रथ [m]
वा
वा [ind]
पौरान्
पौर [m]
स्वजनवन्
स्व [adj]
स्वजनवन्
जन [m]
स्वजनवन्
वत् [ind]
नित्यं
नित्यम् [ind]
कुशलं
कुशल [n]
परिपृच्छति
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च । निखिलेनानुपूर्व्या च पिता पुत्रानिवौरसान् ॥
putreṣvagniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca | nikhilenānupūrvyā ca pitā putrānivaurasān ||
English Translation
While returning from the battlefield, either on a chariot or an elephant Rama stops and enquires in detail and in order, the welfare of the citizens as he would do for his kith and kin. He enquires about the welfare of their children, sacred rituals, wives, their servants and disciples as a father would enquire of his sons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुत्रेष्व्
पुत्र [m]
अग्निषु
अग्नि [m]
दारेषु
दार [mn]
प्रेष्यशिष्यगणेषु
प्रेष्य [m]
प्रेष्यशिष्यगणेषु
शिष्य [m]
प्रेष्यशिष्यगणेषु
गण [m]
च
च [ind]
निखिलेनानुपूर्व्या
निखिल [adj]
निखिलेनानुपूर्व्या
आनुपूर्व [fn]
च
च [ind]
पिता
पितृ [m]
पुत्रान्
पुत्र [m]
इवौरसान्
इव [ind]
इवौरसान्
औरस [m]
शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कच्चित्कर्मसु दंशिताः । इति नः पुरुषव्याघ्रः सदा रामोऽभिभाषते ॥
śuśrūṣante ca vaḥ śiṣyāḥ kaccitkarmasu daṃśitāḥ | iti naḥ puruṣavyāghraḥ sadā rāmo'bhibhāṣate ||
English Translation
Rama, a tiger among men, always enquires whether our disciples discharge their duties.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शुश्रूषन्ते
शुश्रूष् [1. P.]
च
च [ind]
वः
त्वद् [pron]
शिष्याः
शिष्य [m]
कच्चित्
कश्चित् [pron]
कर्मसु
कर्मन् [n]
दंशिताः
दंशय् [10. P.]
इति
इति [ind]
नः
मद् [pron]
पुरुषव्याघ्रः
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्रः
व्याघ्र [m]
सदा
सदा [ind]
रामो
राम [m]
ऽभिभाषते
अभिभाष् [1. P.]
व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः । उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति ॥
vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ | utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati ||
English Translation
He grieves profoundly whenever people are afflicted by misfortunes (and) rejoices like a father on festive occasions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
व्यसनेषु
व्यसन [n]
मनुष्याणां
मनुष्य [m]
भृशं
भृशम् [ind]
भवति
भू [1. Ā.]
दुःखितः
दुःखित [adj]
उत्सवेषु
उत्सव [m]
च
च [ind]
सर्वेषु
सर्व [pron]
पितेव
पितृ [m]
पितेव
इव [ind]
परितुष्यति
परितुष् [4. P.]
सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः । वत्सः श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्यासौ तव राघवः । दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव कश्यपः ॥
satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ | vatsaḥ śreyasi jātaste diṣṭyāsau tava rāghavaḥ | diṣṭyā putraguṇairyukto mārīca iva kaśyapaḥ ||
English Translation
O son of the Raghus (Dasaratha), because of your good fortune that Rama, endowed with the qualities of an ideal son like Kasyapa to Maricha was born to you for the welfare of this world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्यवादी
सत्य [n]
सत्यवादी
वादिन् [adj]
महेष्वासो
महत् [adj]
महेष्वासो
इष्वास [m]
वृद्धसेवी
वृद्ध [m]
वृद्धसेवी
सेविन् [adj]
जितेन्द्रियः
जि [9. P.]
जितेन्द्रियः
इन्द्रिय [n]
वत्सः
वत्स [m]
श्रेयसि
श्रेयस् [n]
जातस्
जन् [4. P.]
ते
त्वद् [pron]
दिष्ट्यासौ
दिष्टि [f]
दिष्ट्यासौ
अदस् [pron]
तव
त्वद् [pron]
राघवः
राघव [m]
दिष्ट्या
दिष्टि [f]
पुत्रगुणैर्
पुत्र [m]
पुत्रगुणैर्
गुण [mn]
युक्तो
युज् [6. Ā.]
मारीच
मारीच [mn]
इव
इव [ind]
कश्यपः
कश्यप [m]
बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः । आशंसते जनः सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा ॥
balamārogyamāyuśca rāmasya viditātmanaḥ | āśaṃsate janaḥ sarvo rāṣṭre puravare tathā ||
English Translation
Gandharvas, uragas, devas, asuras, the inhabitants of towns and villages, all men living in neighbouring or distant regions are wish the illustrious Rama strength, health and long life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बलम्
बल [mn]
आरोग्यम्
आरोग्य [n]
आयुश्
आयुस् [n]
च
च [ind]
रामस्य
राम [m]
विदितात्मनः
विद् [6. Ā.]
विदितात्मनः
आत्मन् [m]
आशंसते
आशंस् [2. Ā.]
जनः
जन [m]
सर्वो
सर्व [pron]
राष्ट्रे
राष्ट्र [mn]
पुरवरे
पुरवर [n]
तथा
तथा [ind]
अभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः । स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायंप्रातः समाहिताः ॥
abhyantaraśca bāhyaśca paurajānapado janaḥ | striyo vṛddhāstaruṇyaśca sāyaṃprātaḥ samāhitāḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभ्यन्तरश्
अभ्यन्तर [adj]
च
च [ind]
बाह्यश्
बाह्य [adj]
च
च [ind]
पौरजानपदो
पौर [m]
पौरजानपदो
जानपद [m]
जनः
जन [m]
स्त्रियो
स्त्री [f]
वृद्धास्
वृद्ध [adj]
तरुण्यश्
तरुणी [f]
च
च [ind]
सायम्प्रातः
सायम्प्रातर् [ind]
समाहिताः
समाहित [adj]
सर्वान्देवान्नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः । तेषामायाचितं देव त्वत्प्रसादात्समृध्यताम् ॥
sarvāndevānnamasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ | teṣāmāyācitaṃ deva tvatprasādātsamṛdhyatām ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वान्
सर्व [pron]
देवान्
देव [m]
नमस्यन्ति
नमस्य् [Denom. P.]
रामस्यार्थे
राम [m]
रामस्यार्थे
अर्थ [mn]
यशस्विनः
यशस्विन् [adj]
तेषाम्
तद् [pron]
आयाचितं
आयाचित [n]
देव
देव [m]
त्वत्प्रसादात्
त्वद् [pron]
त्वत्प्रसादात्
प्रसाद [m]
समृध्यताम्
समृध् [4. Ā.]
राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम् । पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम् ॥
rāmamindīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam | paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam ||
English Translation
O Lord let the peoples' prayer be fulfilled by your blessings. We would like to see your son Rama of the complexion of a bluelotus and destroyer of enemies as prince regent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामम्
राम [m]
इन्दीवरश्यामं
इन्दीवर [mn]
इन्दीवरश्यामं
श्याम [adj]
सर्वशत्रुनिबर्हणम्
सर्व [pron]
सर्वशत्रुनिबर्हणम्
शत्रु [m]
सर्वशत्रुनिबर्हणम्
निबर्हण [adj]
पश्यामो
दृश् [6. P.]
यौवराज्यस्थं
यौवराज्य [n]
यौवराज्यस्थं
स्थ [adj]
तव
त्वद् [pron]
राजोत्तमात्मजम्
राजन् [m]
राजोत्तमात्मजम्
उत्तम [adj]
राजोत्तमात्मजम्
आत्मज [m]
तं देवदेवोपममात्मजं ते; सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् । हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं; मुदाभिषेक्तुं वरद त्वमर्हसि ॥
taṃ devadevopamamātmajaṃ te; sarvasya lokasya hite niviṣṭam | hitāya naḥ kṣipramudārajuṣṭaṃ; mudābhiṣektuṃ varada tvamarhasi ||
English Translation
O bestower of boons it behoves you to install with delight and without delay your son (Rama) endowed with all virtues equal to god of the gods and committed to our wellbeing and to the welfare of this world, as your heirapparent. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्वितीयस्सर्गः॥Thus ends the second sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
देवदेवोपमम्
देवदेव [m]
देवदेवोपमम्
उपम [adj]
आत्मजं
आत्मज [m]
ते
त्वद् [pron]
सर्वस्य
सर्व [pron]
लोकस्य
लोक [m]
हिते
हित [n]
निविष्टम्
निविश् [6. Ā.]
हिताय
हित [n]
नः
मद् [pron]
क्षिप्रम्
क्षिप्रम् [ind]
उदारजुष्टं
उदार [adj]
उदारजुष्टं
जुष् [6. Ā.]
मुदाभिषेक्तुं
मुद् [f]
मुदाभिषेक्तुं
अभिषिच् [4. P.]
वरद
वर [mn]
वरद
द [adj]
त्वम्
त्वद् [pron]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]