कस्यचित्त्वथ कालस्य राजा दशरथः सुतम् । भरतं केकयीपुत्रमब्रवीद्रघुनन्दनः ॥
kasyacittvatha kālasya rājā daśarathaḥ sutam | bharataṃ kekayīputramabravīdraghunandanaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कस्यचित्
कश्चित् [pron]
त्व्
तु [ind]
अथ
अथ [ind]
कालस्य
काल [m]
राजा
राजन् [m]
दशरथः
दशरथ [m]
सुतम्
सुत [m]
भरतं
भरत [m]
केकयीपुत्रम्
केकयी [f]
केकयीपुत्रम्
पुत्र [m]
अब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
रघुनन्दनः
रघुनन्दन [m]
अयं केकयराजस्य पुत्रो वसति पुत्रक । त्वां नेतुमागतो वीर युधाजिन्मातुलस्तव ॥
ayaṃ kekayarājasya putro vasati putraka | tvāṃ netumāgato vīra yudhājinmātulastava ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयं
इदम् [pron]
केकयराजस्य
केकय [m]
केकयराजस्य
राज [m]
पुत्रो
पुत्र [m]
वसति
वस् [2. P.]
पुत्रक
पुत्रक [m]
त्वां
त्वद् [pron]
नेतुम्
नी [2. P.]
आगतो
आगम् [6. P.]
वीर
वीर [m]
युधाजिन्
युधाजित् [m]
मातुलस्
मातुल [m]
तव
त्वद् [pron]
श्रुत्वा दशरथस्यैतद्भरतः केकयीसुतः । गमनायाभिचक्राम शत्रुघ्नसहितस्तदा ॥
śrutvā daśarathasyaitadbharataḥ kekayīsutaḥ | gamanāyābhicakrāma śatrughnasahitastadā ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
दशरथस्यैतद्
दशरथ [m]
दशरथस्यैतद्
एतद् [pron]
भरतः
भरत [m]
केकयीसुतः
केकयी [f]
केकयीसुतः
सुत [m]
गमनायाभिचक्राम
गमन [n]
गमनायाभिचक्राम
अभिक्रम् [1. Ā.]
शत्रुघ्नसहितस्
शत्रुघ्न [m]
शत्रुघ्नसहितस्
सहित [adj]
तदा
तदा [ind]
आपृच्छ्य पितरं शूरो रामं चाक्लिष्टकारिणम् । मातॄंश्चापि नरश्रेष्ठः शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥
āpṛcchya pitaraṃ śūro rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam | mātṝṃścāpi naraśreṣṭhaḥ śatrughnasahito yayau ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आपृच्छ्य
आप्रच्छ् [6. Ā.]
पितरं
पितृ [m]
शूरो
शूर [m]
रामं
राम [m]
चाक्लिष्टकारिणम्
च [ind]
चाक्लिष्टकारिणम्
अक्लिष्ट [adj]
चाक्लिष्टकारिणम्
कारिन् [adj]
मातॄंश्
मातृ [f]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
नरश्रेष्ठः
नर [m]
नरश्रेष्ठः
श्रेष्ठ [adj]
शत्रुघ्नसहितो
शत्रुघ्न [m]
शत्रुघ्नसहितो
सहित [adj]
ययौ
या [2. Ā.]
युधाजित्प्राप्य भरतं सशत्रुघ्नं प्रहर्षितः । स्वपुरं प्राविशद्वीरः पिता तस्य तुतोष ह ॥
yudhājitprāpya bharataṃ saśatrughnaṃ praharṣitaḥ | svapuraṃ prāviśadvīraḥ pitā tasya tutoṣa ha ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
युधाजित्
युधाजित् [m]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
भरतं
भरत [m]
सशत्रुघ्नं
स [ind]
सशत्रुघ्नं
शत्रुघ्न [m]
प्रहर्षितः
प्रहर्षय् [10. P.]
स्वपुरं
स्व [adj]
स्वपुरं
पुर [n]
प्राविशद्
प्रविश् [4. P.]
वीरः
वीर [m]
पिता
पितृ [m]
तस्य
तद् [pron]
तुतोष
तुष् [4. Ā.]
ह
ह [ind]
स तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः । मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः ॥
sa tatra nyavasadbhrātrā saha satkārasatkṛtaḥ | mātulenāśvapatinā putrasnehena lālitaḥ ||
English Translation
Treated with warm hospitality and fatherly affection by his maternal uncle Aswapati, Bharata stayed on there along with his brother.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तत्र
तत्र [ind]
न्यवसद्
निवस् [1. Ā.]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
सह
सह [ind]
सत्कारसत्कृतः
सत्कार [m]
सत्कारसत्कृतः
सत्कृ [8. Ā.]
मातुलेनाश्वपतिना
मातुल [m]
मातुलेनाश्वपतिना
अश्वपति [m]
पुत्रस्नेहेन
पुत्र [m]
पुत्रस्नेहेन
स्नेह [mn]
लालितः
लालय् [10. P.]
तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः । भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम् ॥
tatrāpi nivasantau tau tarpyamāṇau ca kāmataḥ | bhrātarau smaratāṃ vīrau vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam ||
English Translation
Though both the heroic brothers stayed there satisfied on their own they constantly remembered their aged father.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्रापि
तत्र [ind]
तत्रापि
अपि [ind]
निवसन्तौ
निवस् [1. Ā.]
तौ
तद् [pron]
तर्प्यमाणौ
तर्पय् [10. Ā.]
च
च [ind]
कामतः
काम [m]
भ्रातरौ
भ्रातृ [m]
स्मरतां
स्मृ [1. Ā.]
वीरौ
वीर [m]
वृद्धं
वृद्ध [adj]
दशरथं
दशरथ [m]
नृपम्
नृप [m]
राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ । उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ ॥
rājāpi tau mahātejāḥ sasmāra proṣitau sutau | ubhau bharataśatrughnau mahendravaruṇopamau ||
English Translation
The glorious king Dasaratha also remembered his sons, Bharata and Satrughna, who were like the great Indra and Varuna, (now) away from home.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजापि
राजन् [m]
राजापि
अपि [ind]
तौ
तद् [pron]
महातेजाः
महत् [adj]
महातेजाः
तेजस् [n]
सस्मार
स्मृ [1. Ā.]
प्रोषितौ
प्रवस् [1. P.]
सुतौ
सुत [m]
उभौ
उभ् [pron]
भरतशत्रुघ्नौ
भरत [m]
भरतशत्रुघ्नौ
शत्रुघ्न [m]
महेन्द्रवरुणोपमौ
महत् [adj]
महेन्द्रवरुणोपमौ
इन्द्र [m]
महेन्द्रवरुणोपमौ
वरुण [m]
महेन्द्रवरुणोपमौ
उपम [adj]
सर्व एव तु तस्येष्टाश्चत्वारः पुरुषर्षभाः । स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः ॥
sarva eva tu tasyeṣṭāścatvāraḥ puruṣarṣabhāḥ | svaśarīrādvinirvṛttāścatvāra iva bāhavaḥ ||
English Translation
Dasaratha, a bull among men, loved all his four sons equally just as the arms of his own body.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्व
सर्व [pron]
एव
एव [ind]
तु
तु [ind]
तस्येष्टाश्
तद् [pron]
तस्येष्टाश्
इष् [1. P.]
चत्वारः
चतुर् [nr]
पुरुषर्षभाः
पुरुष [m]
पुरुषर्षभाः
ऋषभ [m]
स्वशरीराद्
स्व [adj]
स्वशरीराद्
शरीर [n]
विनिर्वृत्ताश्
विनिर्वृत्त [adj]
चत्वार
चतुर् [nr]
इव
इव [ind]
बाहवः
बाहु [mf]
तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः । स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः ॥
teṣāmapi mahātejā rāmo ratikaraḥ pituḥ | svayambhūriva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ ||
English Translation
Even among them the brilliant Rama was a source of delight to his father like the Selfborn (Brahma) to all living beings.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषाम्
तद् [pron]
अपि
अपि [ind]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
रामो
राम [m]
रतिकरः
रति [f]
रतिकरः
कर [adj]
पितुः
पितृ [m]
गते च भरते रामो लक्ष्मणश्च महाबलः । पितरं देवसंकाशं पूजयामासतुस्तदा ॥
gate ca bharate rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ | pitaraṃ devasaṃkāśaṃ pūjayāmāsatustadā ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गते
गम् [6. Ā.]
च
च [ind]
भरते
भरत [m]
रामो
राम [m]
लक्ष्मणश्
लक्ष्मण [m]
च
च [ind]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
पितरं
पितृ [m]
देवसंकाशं
देव [m]
देवसंकाशं
संकाश [m]
पूजयामासतुस्
पूजय् [10. Ā.]
तदा
तदा [ind]
पितुराज्ञां पुरस्कृत्य पौरकार्याणि सर्वशः । चकार रामो धर्मात्मा प्रियाणि च हितानि च ॥
piturājñāṃ puraskṛtya paurakāryāṇi sarvaśaḥ | cakāra rāmo dharmātmā priyāṇi ca hitāni ca ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पितुर्
पितृ [m]
आज्ञां
आज्ञा [f]
पुरस्कृत्य
पुरस्कृ [8. Ā.]
पौरकार्याणि
पौर [m]
पौरकार्याणि
कार्य [n]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
चकार
कृ [2. Ā.]
रामो
राम [m]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
प्रियाणि
प्रिय [adj]
च
च [ind]
हितानि
हित [adj]
च
च [ind]
मातृभ्यो मातृकार्याणि कृत्वा परमयन्त्रितः । गुरूणां गुरुकार्याणि काले कालेऽन्ववैक्षत ॥
mātṛbhyo mātṛkāryāṇi kṛtvā paramayantritaḥ | gurūṇāṃ gurukāryāṇi kāle kāle'nvavaikṣata ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मातृभ्यो
मातृ [f]
मातृकार्याणि
मातृ [f]
मातृकार्याणि
कार्य [n]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
परमयन्त्रितः
परम [adj]
परमयन्त्रितः
यन्त्रय् [Denom. P.]
गुरूणां
गुरु [m]
गुरुकार्याणि
गुरु [m]
गुरुकार्याणि
कार्य [n]
काले
काल [m]
काले
काल [m]
ऽन्ववैक्षत
अन्ववेक्ष् [1. P.]
एवं दशरथः प्रीतो ब्राह्मणा नैगमास्तथा । रामस्य शीलवृत्तेन सर्वे विषयवासिनः ॥
evaṃ daśarathaḥ prīto brāhmaṇā naigamāstathā | rāmasya śīlavṛttena sarve viṣayavāsinaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
दशरथः
दशरथ [m]
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
ब्राह्मणा
ब्राह्मण [m]
नैगमास्
नैगम [m]
तथा
तथा [ind]
रामस्य
राम [m]
शीलवृत्तेन
शील [mn]
शीलवृत्तेन
वृत्त [n]
सर्वे
सर्व [pron]
विषयवासिनः
विषय [mn]
विषयवासिनः
वासिन् [adj]
स हि नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते । उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते ॥
sa hi nityaṃ praśāntātmā mṛdupūrvaṃ ca bhāṣate | ucyamāno'pi paruṣaṃ nottaraṃ pratipadyate ||
English Translation
With an unfailing serenity of mind, Rama never paid back harshness with harshness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
नित्यं
नित्यम् [ind]
प्रशान्तात्मा
प्रशम् [1. P.]
प्रशान्तात्मा
आत्मन् [m]
मृदुपूर्वं
मृदु [adj]
मृदुपूर्वं
पूर्वम् [ind]
च
च [ind]
भाषते
भाष् [1. P.]
उच्यमानो
वच् [2. P.]
ऽपि
अपि [ind]
परुषं
परुष [n]
नोत्तरं
न [ind]
नोत्तरं
उत्तर [n]
प्रतिपद्यते
प्रतिपद् [4. P.]
कथंचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति । न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया ॥
kathaṃcidupakāreṇa kṛtenaikena tuṣyati | na smaratyapakārāṇāṃ śatamapyātmavattayā ||
English Translation
Gifted with selfrestraint, Rama was pleased even with a single benefit done somehow to him, yet did not remember even a hundred offences committed by others.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कथंचिद्
कथंचिद् [ind]
उपकारेण
उपकार [m]
कृतेनैकेन
कृ [2. Ā.]
कृतेनैकेन
एक [pron]
तुष्यति
तुष् [4. Ā.]
न
न [ind]
स्मरत्य्
स्मृ [1. Ā.]
अपकाराणां
अपकार [m]
शतम्
शत [mn]
अप्य्
अपि [ind]
आत्मवत्तया
आत्मवत् [adj]
आत्मवत्तया
ता [f]
शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः । कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि ॥
śīlavṛddhairjñānavṛddhairvayovṛddhaiśca sajjanaiḥ | kathayannāsta vai nityamastrayogyāntareṣvapi ||
English Translation
Even during intervals of his practice of weapons he never failed to interact with saintly persons and with people advanced in age, virtue and wisdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शीलवृद्धैर्
शील [mn]
शीलवृद्धैर्
वृध् [6. P.]
ज्ञानवृद्धैर्
ज्ञान [n]
ज्ञानवृद्धैर्
वृध् [6. P.]
वयोवृद्धैश्
वयस् [n]
वयोवृद्धैश्
वृध् [6. P.]
च
च [ind]
सज्जनैः
सत् [adj]
सज्जनैः
जन [m]
कथयन्न्
कथय् [10. Ā.]
आस्त
आस् [4. P.]
वै
वै [ind]
नित्यम्
नित्यम् [ind]
अस्त्रयोग्यान्तरेष्व्
अस्त्र [mn]
अस्त्रयोग्यान्तरेष्व्
योग्य [adj]
अस्त्रयोग्यान्तरेष्व्
अन्तर [n]
अपि
अपि [ind]
कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः । वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः ॥
kalyāṇābhijanaḥ sādhuradīnaḥ satyavāgṛjuḥ | vṛddhairabhivinītaśca dvijairdharmārthadarśibhiḥ ||
English Translation
Born in a family of noble descent, he was saintly. A man without meanness.He was truthful and a man of rectitude. The training he received under aged brahmins conversant with dharma and artha made him welldisciplined.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कल्याणाभिजनः
कल्याण [adj]
कल्याणाभिजनः
अभिजन [mn]
साधुर्
साधु [adj]
अदीनः
अदीन [adj]
सत्यवाग्
सत्य [adj]
सत्यवाग्
वाच् [f]
ऋजुः
ऋजु [adj]
वृद्धैर्
वृद्ध [adj]
अभिविनीतश्
अभिविनीत [adj]
च
च [ind]
द्विजैर्
द्विज [m]
धर्मार्थदर्शिभिः
धर्म [mn]
धर्मार्थदर्शिभिः
अर्थ [mn]
धर्मार्थदर्शिभिः
दर्शिन् [adj]
धर्मार्थकामतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभावनान् । लौकिके समयाचरे कृतकल्पो विशारदः ॥
dharmārthakāmatattvajñaḥ smṛtimānpratibhāvanān | laukike samayācare kṛtakalpo viśāradaḥ ||
English Translation
He knew the true nature of dharma, artha and kama. With a sharp memory, he was a genius. He was highly skilled in accomplishing tasks related to social practices and customs.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मार्थकामतत्त्वज्ञः
धर्म [mn]
धर्मार्थकामतत्त्वज्ञः
अर्थ [mn]
धर्मार्थकामतत्त्वज्ञः
काम [m]
धर्मार्थकामतत्त्वज्ञः
तत्त्व [n]
धर्मार्थकामतत्त्वज्ञः
ज्ञ [adj]
स्मृतिमान्
स्मृतिमत् [adj]
लौकिके
लौकिक [adj]
कृतकल्पो
कृतकल्प [adj]
विशारदः
विशारद [adj]
शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः । यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः ॥
śāstrajñaśca kṛtajñaśca puruṣāntarakovidaḥ | yaḥ pragrahānugrahayoryathānyāyaṃ vicakṣaṇaḥ ||
English Translation
He was versed in scriptures. He was grateful (to those who did him some good) and skilled in differentiating the comparative merits of men. Fair in his judgement he dispensed justice in accordance with law by reprimanding (the delinquent) and favouring (the honest).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शास्त्रज्ञश्
शास्त्र [n]
शास्त्रज्ञश्
ज्ञ [adj]
च
च [ind]
कृतज्ञश्
कृतज्ञ [adj]
च
च [ind]
पुरुषान्तरकोविदः
पुरुष [m]
पुरुषान्तरकोविदः
अन्तर [adj]
पुरुषान्तरकोविदः
कोविद [adj]
यः
यद् [pron]
प्रग्रहानुग्रहयोर्
प्रग्रह [m]
प्रग्रहानुग्रहयोर्
अनुग्रह [m]
यथान्यायं
यथान्यायम् [ind]
विचक्षणः
विचक्षण [adj]
आयकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित् । श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेष्वपि ॥
āyakarmaṇyupāyajñaḥ saṃdṛṣṭavyayakarmavit | śraiṣṭhyaṃ śāstrasamūheṣu prāpto vyāmiśrakeṣvapi ||
English Translation
He obtained proficiency in scriptures and interconnected (mutually contradictory) branches of learning. Only after having grasped the (philosophy of) artha (statecraft) and dharma (righteousness), he sought pleasure. He was never indolent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आयकर्मण्य्
आय [m]
आयकर्मण्य्
कर्मन् [n]
उपायज्ञः
उपाय [m]
उपायज्ञः
ज्ञ [adj]
संदृष्टव्ययकर्मवित्
संदृश् [4. Ā.]
संदृष्टव्ययकर्मवित्
व्ययकर्मन् [n]
संदृष्टव्ययकर्मवित्
विद् [adj]
श्रैष्ठ्यं
श्रैष्ठ्य [n]
शास्त्रसमूहेषु
शास्त्र [n]
शास्त्रसमूहेषु
समूह [mn]
प्राप्तो
प्राप् [1. P.]
व्यामिश्रकेष्व्
व्यामिश्रक [m]
अपि
अपि [ind]
अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः । वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित् ॥
arthadharmau ca saṃgṛhya sukhatantro na cālasaḥ | vaihārikāṇāṃ śilpānāṃ vijñātārthavibhāgavit ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अर्थधर्मौ
अर्थ [mn]
अर्थधर्मौ
धर्म [mn]
च
च [ind]
संगृह्य
संग्रह् [6. P.]
सुखतन्त्रो
सुख [n]
सुखतन्त्रो
तन्त्र [n]
न
न [ind]
चालसः
च [ind]
चालसः
अलस [adj]
वैहारिकाणां
वैहारिक [adj]
शिल्पानां
शिल्प [mn]
विज्ञातार्थविभागवित्
विज्ञा [9. Ā.]
विज्ञातार्थविभागवित्
अर्थ [mn]
विज्ञातार्थविभागवित्
विभाग [m]
विज्ञातार्थविभागवित्
विद् [adj]
आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम् । धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसंमतः ॥
ārohe vinaye caiva yukto vāraṇavājinām | dhanurvedavidāṃ śreṣṭho loke'tirathasaṃmataḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आरोहे
आरोह [mn]
विनये
विनय [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
युक्तो
युज् [6. Ā.]
वारणवाजिनाम्
वारण [m]
वारणवाजिनाम्
वाजिन् [m]
धनुर्वेदविदां
धनुर्वेद [m]
धनुर्वेदविदां
विद् [adj]
श्रेष्ठो
श्रेष्ठ [adj]
लोके
लोक [m]
ऽतिरथसंमतः
अतिरथ [m]
ऽतिरथसंमतः
सम्मन् [8. Ā.]
अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः । अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः ॥
abhiyātā prahartā ca senānayaviśāradaḥ | apradhṛṣyaśca saṃgrāme kruddhairapi surāsuraiḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभियाता
अभियातृ [m]
प्रहर्ता
प्रहर्तृ [m]
च
च [ind]
सेनानयविशारदः
सेना [f]
सेनानयविशारदः
नय [m]
सेनानयविशारदः
विशारद [adj]
अप्रधृष्यश्
अप्रधृष्य [adj]
च
च [ind]
संग्रामे
संग्राम [mn]
क्रुद्धैर्
क्रुध् [4. Ā.]
अपि
अपि [ind]
सुरासुरैः
सुर [m]
सुरासुरैः
असुर [m]
अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी । न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः ॥
anasūyo jitakrodho na dṛpto na ca matsarī | na cāvamantā bhūtānāṃ na ca kālavaśānugaḥ ||
English Translation
He was incapable of being repressed even by the enraged devatas or rakshasas in the battle. He was free from envy and had subdued his anger and pride. He was never malicious and he never slighted any living being nor did he bow to the pressure of time.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनसूयो
अनसूय [adj]
जितक्रोधो
जि [9. P.]
जितक्रोधो
क्रोध [m]
न
न [ind]
दृप्तो
दृप् [4. P.]
न
न [ind]
च
च [ind]
मत्सरी
मत्सरिन् [adj]
न
न [ind]
चावमन्ता
च [ind]
चावमन्ता
अवमन्तृ [adj]
भूतानां
भूत [mn]
न
न [ind]
च
च [ind]
कालवशानुगः
काल [m]
कालवशानुगः
वश [m]
कालवशानुगः
अनुग [adj]
एवं श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः । संमतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः । बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः ॥
evaṃ śreṣṭhairguṇairyuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ | saṃmatastriṣu lokeṣu vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ | buddhyā bṛhaspatestulyo vīryeṇāpi śacīpateḥ ||
English Translation
Thus endowed with such excellent qualities, the subjects in the three worlds held him in high esteem. In forbearance he was like the earth, in wisdom like Brihaspati and in prowess like the consort of Sachi (Indra).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
श्रेष्ठैर्
श्रेष्ठ [adj]
गुणैर्
गुण [mn]
युक्तः
युज् [6. Ā.]
प्रजानां
प्रजा [f]
पार्थिवात्मजः
पार्थिव [m]
पार्थिवात्मजः
आत्मज [m]
संमतस्
सम्मन् [8. Ā.]
त्रिषु
त्रि [nr]
लोकेषु
लोक [m]
वसुधायाः
वसुधा [f]
क्षमागुणैः
क्षमा [f]
क्षमागुणैः
गुण [mn]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
बृहस्पतेस्
बृहस्पति [m]
तुल्यो
तुल्य [adj]
वीर्येणापि
वीर्य [n]
वीर्येणापि
अपि [ind]
शचीपतेः
शचीपति [m]
तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः । गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः ॥
tathā sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananaiḥ pituḥ | guṇairviruruce rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ ||
English Translation
In virtue of his self-control and other qualities, dear to the subjects and capable of exciting the delight of mankind, Rāma shines even like the effulgent Sun surrounded by his rays.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
सर्वप्रजाकान्तैः
सर्व [pron]
सर्वप्रजाकान्तैः
प्रजा [f]
सर्वप्रजाकान्तैः
कान्त [adj]
प्रीतिसंजननैः
प्रीति [f]
प्रीतिसंजननैः
संजनन [n]
पितुः
पितृ [m]
गुणैर्
गुण [mn]
विरुरुचे
विरुच् [1. P.]
रामो
राम [m]
दीप्तः
दीप् [4. P.]
सूर्य
सूर्य [m]
इवांशुभिः
इव [ind]
इवांशुभिः
अंशु [m]
तमेवंवृत्तसंपन्नमप्रधृष्य पराक्रमम् । लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ॥
tamevaṃvṛttasaṃpannamapradhṛṣya parākramam | lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī ||
English Translation
And even that Rāma, crowned with such qualities and having truth for his prowess, like a Lokapāla, the Earth wishes to have for her lord.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
एवंवृत्तसम्पन्नम्
एवम् [ind]
एवंवृत्तसम्पन्नम्
वृत्त [n]
एवंवृत्तसम्पन्नम्
सम्पद् [4. P.]
अप्रधृष्यपराक्रमम्
अप्रधृष्य [adj]
अप्रधृष्यपराक्रमम्
पराक्रम [m]
लोकपालोपमं
लोकपाल [m]
लोकपालोपमं
उपम [adj]
नाथम्
नाथ [m]
अकामयत
कामय् [10. P.]
मेदिनी
मेदिनी [f]
एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम् । दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः ॥
etaistu bahubhiryuktaṃ guṇairanupamaiḥ sutam | dṛṣṭvā daśaratho rājā cakre cintāṃ paraṃtapaḥ ||
English Translation
Observing his son endowed with such innumerable and incomparable virtues, king Dasaratha, subduer of enemies started thinking.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतैस्
एतद् [pron]
तु
तु [ind]
बहुभिर्
बहु [adj]
युक्तं
युज् [6. Ā.]
गुणैर्
गुण [mn]
अनुपमैः
अनुपम [adj]
सुतम्
सुत [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
दशरथो
दशरथ [m]
राजा
राजन् [m]
चक्रे
कृ [2. Ā.]
चिन्तां
चिन्ता [f]
परंतपः
परंतप [adj]
एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते । कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम् ॥
eṣā hyasya parā prītirhṛdi saṃparivartate | kadā nāma sutaṃ drakṣyāmyabhiṣiktamahaṃ priyam ||
English Translation
The thought of seeing his dear son coronated repeatedly surfaced his mind so great was his affection (for Rama).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एषा
एतद् [pron]
ह्य्
हि [ind]
अस्य
इदम् [pron]
परा
पर [pron]
प्रीतिर्
प्रीति [f]
हृदि
हृद् [n]
सम्परिवर्तते
सम्परिवृत् [1. Ā.]
कदा
कदा [ind]
नाम
नाम [ind]
सुतं
सुत [m]
द्रक्ष्याम्य्
दृश् [6. P.]
अभिषिक्तम्
अभिषिच् [4. P.]
अहं
मद् [pron]
प्रियम्
प्रिय [adj]
वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः । मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥
vṛddhikāmo hi lokasya sarvabhūtānukampanaḥ | mattaḥ priyataro loke parjanya iva vṛṣṭimān ||
English Translation
(He said to himself) 'his (Rama's) only desire is to promote the prosperity of this world. He is one who shows compassion to all beings and is like the raingod dearer than me to the people of the world'.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वृद्धिकामो
वृद्धि [f]
वृद्धिकामो
काम [m]
हि
हि [ind]
लोकस्य
लोक [m]
सर्वभूतानुकम्पनः
सर्व [pron]
सर्वभूतानुकम्पनः
भूत [mn]
सर्वभूतानुकम्पनः
अनुकम्पन [n]
मत्तः
मद् [pron]
प्रियतरो
प्रियतर [adj]
लोके
लोक [m]
पर्जन्य
पर्जन्य [m]
इव
इव [ind]
वृष्टिमान्
वृष्टिमत् [adj]
यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ । महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः ॥
yamaśakrasamo vīrye bṛhaspatisamo matau | mahīdharasamo dhṛtyāṃ mattaśca guṇavattaraḥ ||
English Translation
'In prowess he is equal to Yama and Indra,in wisdom to Brihaspati and in firmness to a mountain and in virtues greater than me'.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यमशक्रसमो
यम [m]
यमशक्रसमो
शक्र [m]
यमशक्रसमो
सम [pron]
वीर्ये
वीर्य [n]
बृहस्पतिसमो
बृहस्पति [m]
बृहस्पतिसमो
सम [pron]
मतौ
मति [f]
महीधरसमो
महीधर [m]
महीधरसमो
सम [pron]
धृत्यां
धृति [f]
मत्तश्
मद् [pron]
च
च [ind]
गुणवत्तरः
गुणवत्तर [adj]
महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम् । अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गमवाप्नुयाम् ॥
mahīmahamimāṃ kṛtsnāmadhitiṣṭhantamātmajam | anena vayasā dṛṣṭvā yathā svargamavāpnuyām ||
English Translation
'Seeing my son ruling this entire dominion of the earth, I will experience the bliss of attaining heaven at this age.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महीम्
मही [f]
अहम्
मद् [pron]
इमां
इदम् [pron]
कृत्स्नाम्
कृत्स्न [adj]
अधितिष्ठन्तम्
अधिष्ठा [1. Ā.]
आत्मजम्
आत्मज [m]
अनेन
इदम् [pron]
वयसा
वयस् [n]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
यथा
यथा [ind]
स्वर्गम्
स्वर्ग [m]
अवाप्नुयाम्
अवाप् [5. Ā.]
तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैर्गुणैः । निश्चित्य सचिवैः सार्धं युवराजममन्यत ॥
taṃ samīkṣya mahārājo yuktaṃ samuditairguṇaiḥ | niścitya sacivaiḥ sārdhaṃ yuvarājamamanyata ||
English Translation
King Dasaratha in consultation with his ministers observed that Rama is endowed with various virtues not found in other kings, immeasurable virtues which are praiseworthy, and exemplary. He is distinguished in this world as all qualities seem to have merged in him. The king then made up his mind to make him princeregent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
समीक्ष्य
समीक्ष् [1. Ā.]
महाराजो
महत् [adj]
महाराजो
राज [m]
युक्तं
युज् [6. Ā.]
समुदितैर्
संवद् [1. Ā.]
गुणैः
गुण [mn]
निश्चित्य
निश्चि [5. Ā.]
सचिवैः
सचिव [m]
सार्धं
सार्धम् [ind]
युवराजम्
युवराज [m]
अमन्यत
मन् [8. P.]
नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि । समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपतिः ॥
nānānagaravāstavyānpṛthagjānapadānapi | samānināya medinyāḥ pradhānānpṛthivīpatiḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नानानगरवास्तव्यान्
नाना [ind]
नानानगरवास्तव्यान्
नगर [mn]
नानानगरवास्तव्यान्
वास्तव्य [adj]
पृथग्जानपदान्
पृथक् [ind]
पृथग्जानपदान्
जानपद [m]
अपि
अपि [ind]
समानिनाय
समानी [1. Ā.]
मेदिन्याः
मेदिनी [f]
प्रधानान्
प्रधान [adj]
पृथिवीपतिः
पृथिवीपति [m]
अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च । राजानमेवाभिमुखा निषेदुर्नियता नृपाः ॥
atha rājavitīrṇeṣu vividheṣvāsaneṣu ca | rājānamevābhimukhā niṣedurniyatā nṛpāḥ ||
English Translation
Then the kings (who entered the assembly) took the seats assigned to them facing the king (Dasaratha), following the royal tradition.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
राजवितीर्णेषु
राजन् [m]
राजवितीर्णेषु
वितृ [1. Ā.]
विविधेष्व्
विविध [adj]
आसनेषु
आसन [n]
च
च [ind]
राजानम्
राजन् [m]
एवाभिमुखा
एव [ind]
एवाभिमुखा
अभिमुख [adj]
निषेदुर्
निषद् [1. Ā.]
नियता
नियम् [1. Ā.]
नृपाः
नृप [m]
स लब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः; पुरालयैर्जानपदैश्च मानवैः । उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौ; सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः ॥
sa labdhamānairvinayānvitairnṛpaiḥ; purālayairjānapadaiśca mānavaiḥ | upopaviṣṭairnṛpatirvṛto babhau; sahasracakṣurbhagavānivāmaraiḥ ||
English Translation
Surrounded by those feudatory kings endowed with modesty, and received with due honour and by the respectful residents of cities and villages, the king (Dasaratha), resembled lord Indra, the thousand eyed encircled by the gods.इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे प्रथमस्सर्गः।Thus ends the first sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
लब्धमानैर्
लभ् [1. P.]
लब्धमानैर्
मान [m]
विनयान्वितैर्
विनय [m]
विनयान्वितैर्
अन्वित [adj]
नृपैः
नृप [m]
पुरालयैर्
पुर [n]
पुरालयैर्
आलय [mn]
जानपदैश्
जानपद [m]
च
च [ind]
मानवैः
मानव [m]
उपोपविष्टैर्
उपोपविश् [6. Ā.]
नृपतिर्
नृपति [m]
वृतो
वृ [1. Ā.]
बभौ
भा [2. Ā.]
सहस्रचक्षुर्
सहस्रचक्षु [adj]
भगवान्
भगवत् [adj]
इवामरैः
इव [ind]
इवामरैः
अमर [m]