पृष्ट्वा तु कुशलं तत्र परस्परसमागमे । कथान्ते सुमतिर्वाक्यं व्याजहार महामुनिम् ॥
pṛṣṭvā tu kuśalaṃ tatra parasparasamāgame | kathānte sumatirvākyaṃ vyājahāra mahāmunim ||
English Translation
Having met together they enquired after each other's welfare. And then Sumati spoke to the mighty ascetic, saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पृष्ट्वा
प्रच्छ् [1. P.]
तु
तु [ind]
कुशलं
कुशल [n]
तत्र
तत्र [ind]
परस्परसमागमे
परस्पर [adj]
परस्परसमागमे
समागम [m]
कथान्ते
कथा [f]
कथान्ते
अन्त [m]
सुमतिर्
सुमति [m]
वाक्यं
वाक्य [n]
व्याजहार
व्याहृ [1. Ā.]
महामुनिम्
महत् [adj]
महामुनिम्
मुनि [m]
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ । गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ ॥
imau kumārau bhadraṃ te devatulyaparākramau | gajasiṃhagatī vīrau śārdūlavṛṣabhopamau ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इमौ
इदम् [pron]
इमौ
इदम् [pron]
कुमारौ
कुमार [m]
कुमारौ
कुमार [m]
भद्रं
भद्र [n]
भद्रं
भद्र [n]
ते
त्वद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
देवतुल्यपराक्रमौ
देव [m]
देवतुल्यपराक्रमौ
तुल्य [adj]
देवतुल्यपराक्रमौ
पराक्रम [m]
देवतुल्यपराक्रमौ
देव [m]
देवतुल्यपराक्रमौ
तुल्य [adj]
देवतुल्यपराक्रमौ
पराक्रम [m]
गजसिंहगती
गज [m]
गजसिंहगती
सिंह [m]
गजसिंहगती
गति [f]
गजसिंहगती
गज [m]
गजसिंहगती
सिंह [m]
गजसिंहगती
गति [f]
वीरौ
वीर [m]
वीरौ
वीर [m]
शार्दूलवृषभोपमौ
शार्दूल [m]
शार्दूलवृषभोपमौ
वृषभ [m]
शार्दूलवृषभोपमौ
उपम [adj]
शार्दूलवृषभोपमौ
शार्दूल [m]
शार्दूलवृषभोपमौ
वृषभ [m]
शार्दूलवृषभोपमौ
उपम [adj]
पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ । अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ ॥
padmapatraviśālākṣau khaḍgatūṇīdhanurdharau | aśvināviva rūpeṇa samupasthitayauvanau ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पद्मपत्त्रविशालाक्षौ
पद्म [mn]
पद्मपत्त्रविशालाक्षौ
पत्त्र [mn]
पद्मपत्त्रविशालाक्षौ
विशाल [adj]
पद्मपत्त्रविशालाक्षौ
अक्ष [n]
पद्मपत्त्रविशालाक्षौ
पद्म [mn]
पद्मपत्त्रविशालाक्षौ
पत्त्र [mn]
पद्मपत्त्रविशालाक्षौ
विशाल [adj]
पद्मपत्त्रविशालाक्षौ
अक्ष [n]
खड्गतूणीधनुर्धरौ
खड्ग [mn]
खड्गतूणीधनुर्धरौ
तूणी [f]
खड्गतूणीधनुर्धरौ
धनुस् [n]
खड्गतूणीधनुर्धरौ
धर [adj]
खड्गतूणीधनुर्धरौ
खड्ग [mn]
खड्गतूणीधनुर्धरौ
तूणी [f]
खड्गतूणीधनुर्धरौ
धनुस् [n]
खड्गतूणीधनुर्धरौ
धर [adj]
अश्विनाव्
अश्विन् [m]
अश्विनाव्
अश्विन् [m]
इव
इव [ind]
इव
इव [ind]
रूपेण
रूप [n]
रूपेण
रूप [n]
समुपस्थितयौवनौ
समुपस्था [1. Ā.]
समुपस्थितयौवनौ
यौवन [n]
समुपस्थितयौवनौ
समुपस्था [1. Ā.]
समुपस्थितयौवनौ
यौवन [n]
यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ । कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने ॥
yadṛcchayaiva gāṃ prāptau devalokādivāmarau | kathaṃ padbhyāmiha prāptau kimarthaṃ kasya vā mune ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदृच्छयैव
यदृच्छा [f]
यदृच्छयैव
एव [ind]
यदृच्छयैव
यदृच्छा [f]
यदृच्छयैव
एव [ind]
गां
गो [mf]
गां
गो [mf]
प्राप्तौ
प्राप् [1. P.]
प्राप्तौ
प्राप् [1. P.]
देवलोकाद्
देव [m]
देवलोकाद्
लोक [m]
देवलोकाद्
देव [m]
देवलोकाद्
लोक [m]
इवामरौ
इव [ind]
इवामरौ
अमर [m]
इवामरौ
इव [ind]
इवामरौ
अमर [m]
कथं
कथम् [ind]
कथं
कथम् [ind]
पद्भ्याम्
पद् [m]
पद्भ्याम्
पद् [m]
इह
इह [ind]
इह
इह [ind]
प्राप्तौ
प्राप् [1. P.]
प्राप्तौ
प्राप् [1. P.]
किमर्थं
किमर्थम् [ind]
किमर्थं
क [pron]
किमर्थं
अर्थ [mn]
कस्य
क [pron]
कस्य
क [pron]
वा
वा [ind]
वा
वा [ind]
मुने
मुनि [m]
मुने
मुनि [m]
भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम् । परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः ॥
bhūṣayantāvimaṃ deśaṃ candrasūryāvivāmbaram | parasparasya sadṛśau pramāṇeṅgitaceṣṭitaiḥ ||
English Translation
And adorning all directions, like to the Sun or Moon adorning the firmament, and resembling each other. in personal proportions, and expressions, and gestures, and equipped with excellent weapons, and war-like, how have these paragons of men, into this impracticable way? I Wish to hear all this related truly.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भूषयन्ताव्
भूषय् [10. Ā.]
इमं
इदम् [pron]
देशं
देश [m]
चन्द्रसूर्याव्
चन्द्र [m]
चन्द्रसूर्याव्
सूर्य [m]
इवाम्बरम्
इव [ind]
इवाम्बरम्
अम्बर [n]
परस्परस्य
परस्पर [adj]
सदृशौ
सदृश [adj]
प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः
प्रमाण [mn]
प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः
इङ्गित [n]
प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः
चेष्ट् [1. Ā.]
किमर्थं च नरश्रेष्ठौ संप्राप्तौ दुर्गमे पथि । वरायुधधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥
kimarthaṃ ca naraśreṣṭhau saṃprāptau durgame pathi | varāyudhadharau vīrau śrotumicchāmi tattvataḥ ||
English Translation
And adorning all directions, like to the Sun or Moon adorning the firmament, and resembling each other. in personal proportions, and expressions, and gestures, and equipped with excellent weapons, and war-like, how have these paragons of men, into this impracticable way? I Wish to hear all this related truly.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किमर्थं
क [pron]
किमर्थं
अर्थ [mn]
च
च [ind]
नरश्रेष्ठौ
नर [m]
नरश्रेष्ठौ
श्रेष्ठ [adj]
सम्प्राप्तौ
सम्प्राप् [5. Ā.]
दुर्गमे
दुर्गम [adj]
पथि
पथिन् [m]
वरायुधधरौ
वर [adj]
वरायुधधरौ
आयुध [mn]
वरायुधधरौ
धर [adj]
वीरौ
वीर [m]
श्रोतुम्
श्रु [4. P.]
इच्छामि
इष् [1. P.]
तत्त्वतः
तत्त्व [n]
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं न्यवेदयत् । सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā yathāvṛttaṃ nyavedayat | siddhāśramanivāsaṃ ca rākṣasānāṃ vadhaṃ tathā ||
English Translation
On hearing his words, he (Viswamitra) related all about their stay at Siddhashrama and the slaying of rakshasas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
यथावृत्तं
यथावृत्त [n]
न्यवेदयत्
निवेदय् [10. Ā.]
सिद्धाश्रमनिवासं
सिद्धाश्रम [m]
सिद्धाश्रमनिवासं
निवास [m]
च
च [ind]
राक्षसानां
राक्षस [m]
वधं
वध [m]
तथा
तथा [ind]
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राजा परमहर्षितः । अतिथी परमौ प्राप्तौ पुत्रौ दशरथस्य तौ । पूजयामास विधिवत्सत्कारार्हौ महाबलौ ॥
viśvāmitravacaḥ śrutvā rājā paramaharṣitaḥ | atithī paramau prāptau putrau daśarathasya tau | pūjayāmāsa vidhivatsatkārārhau mahābalau ||
English Translation
Having heard his words, Viśvāmitra faithfully related all about it. Hearing Viśvāmitra's words, the king was extremely surprised; and having those sons of Daśaratha as his all-worthy guests, received with becoming respect those highly powerful ones deserving of hospitality.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विश्वामित्रवचः
विश्वामित्र [m]
विश्वामित्रवचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
राजा
राजन् [m]
परमहर्षितः
परम [adj]
परमहर्षितः
हर्षय् [10. Ā.]
अतिथी
अतिथि [m]
परमौ
परम [adj]
प्राप्तौ
प्राप् [1. P.]
पुत्रौ
पुत्र [m]
दशरथस्य
दशरथ [m]
तौ
तद् [pron]
पूजयामास
पूजय् [10. Ā.]
विधिवत्
विधिवत् [ind]
सत्कारार्हौ
सत्कार [m]
सत्कारार्हौ
अर्ह [adj]
महाबलौ
महत् [adj]
महाबलौ
बल [mn]
ततः परमसत्कारं सुमतेः प्राप्य राघवौ । उष्य तत्र निशामेकां जग्मतुर्मिथिलां ततः ॥
tataḥ paramasatkāraṃ sumateḥ prāpya rāghavau | uṣya tatra niśāmekāṃ jagmaturmithilāṃ tataḥ ||
English Translation
Meeting with such splendid reception from Sumati, those descendants of Raghu spent there a night, and the next day set out for Mithila.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
परमसत्कारं
परम [adj]
परमसत्कारं
सत्कार [m]
सुमतेः
सुमति [m]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
राघवौ
राघव [m]
उष्य
वस् [2. P.]
तत्र
तत्र [ind]
निशाम्
निशा [f]
एकां
एक [pron]
जग्मतुर्
गम् [6. Ā.]
मिथिलां
मिथिला [f]
ततः
ततस् [ind]
तां दृष्ट्वा मुनयः सर्वे जनकस्य पुरीं शुभाम् । साधु साध्विति शंसन्तो मिथिलां समपूजयन् ॥
tāṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve janakasya purīṃ śubhām | sādhu sādhviti śaṃsanto mithilāṃ samapūjayan ||
English Translation
Beholding Janaka's beauteous city, the ascetics exclaiming, 'Excellent' fell to admiring Mithila.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
मुनयः
मुनि [m]
सर्वे
सर्व [pron]
जनकस्य
जनक [m]
पुरीं
पुरी [f]
शुभाम्
शुभ [adj]
साधु
साधु [adj]
साध्व्
साधु [adj]
इति
इति [ind]
शंसन्तो
शंस् [2. Ā.]
मिथिलां
मिथिला [f]
समपूजयन्
सम्पूजय् [10. Ā.]
मिथिलोपवने तत्र आश्रमं दृश्य राघवः । पुराणं निर्जनं रम्यं पप्रच्छ मुनिपुंगवम् ॥
mithilopavane tatra āśramaṃ dṛśya rāghavaḥ | purāṇaṃ nirjanaṃ ramyaṃ papraccha munipuṃgavam ||
English Translation
And in a grove at Mithilā, Rāghava saw an ancient, lonely, and romantic asylum, and asked that foremost of ascetics, saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मिथिलोपवने
मिथिला [f]
मिथिलोपवने
उपवन [n]
तत्र
तत्र [ind]
आश्रमं
आश्रम [mn]
दृश्य
दृश् [6. P.]
राघवः
राघव [m]
पुराणं
पुराण [adj]
निर्जनं
निर्जन [adj]
रम्यं
रम्य [adj]
पप्रच्छ
प्रच्छ् [1. P.]
मुनिपुंगवम्
मुनि [m]
मुनिपुंगवम्
पुंगव [m]
श्रीमदाश्रमसंकाशं किं न्विदं मुनिवर्जितम् । श्रोतुमिच्छामि भगवन्कस्यायं पूर्व आश्रमः ॥
śrīmadāśramasaṃkāśaṃ kiṃ nvidaṃ munivarjitam | śrotumicchāmi bhagavankasyāyaṃ pūrva āśramaḥ ||
English Translation
What is this that look like an asylum, though without any ascetics? I wish to hear, O worshipful one, to whom this asylum belonged in time past.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रीमदाश्रमसंकाशं
श्रीमत् [adj]
श्रीमदाश्रमसंकाशं
आश्रम [mn]
श्रीमदाश्रमसंकाशं
संकाश [m]
किं
क [pron]
न्व्
नु [ind]
इदं
इदम् [pron]
मुनिवर्जितम्
मुनि [m]
मुनिवर्जितम्
वर्जय् [10. Ā.]
श्रोतुम्
श्रु [4. P.]
इच्छामि
इष् [1. P.]
भगवन्
भगवन्त् [m]
कस्यायं
क [pron]
कस्यायं
इदम् [pron]
पूर्व
पूर्व [pron]
आश्रमः
आश्रम [mn]
तच्छ्रुता राघवेणोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः । प्रत्युवाच महातेजा विश्वमित्रो महामुनिः ॥
tacchrutā rāghaveṇoktaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ | pratyuvāca mahātejā viśvamitro mahāmuniḥ ||
English Translation
Hearing this speech addressed by Raghu's descendant that one versed in speech, the highly energetic and mighty saint, Viśvāmitra, answered.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तच्
तद् [pron]
छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
राघवेणोक्तं
राघव [m]
राघवेणोक्तं
वच् [2. P.]
वाक्यं
वाक्य [n]
वाक्यविशारदः
वाक्य [n]
वाक्यविशारदः
विशारद [adj]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
विश्वामित्रो
विश्वामित्र [m]
महामुनिः
महत् [adj]
महामुनिः
मुनि [m]
हन्त ते कथयिष्यामि शृणु तत्त्वेन राघव । यस्यैतदाश्रमपदं शप्तं कोपान्महात्मना ॥
hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu tattvena rāghava | yasyaitadāśramapadaṃ śaptaṃ kopānmahātmanā ||
English Translation
Ah! Do you listen. I will tell you through the wrath of what high-souled one this hermitage came to he cursed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हन्त
हन्त [ind]
ते
त्वद् [pron]
कथयिष्यामि
कथय् [10. Ā.]
शृणु
श्रु [4. P.]
तत्त्वेन
तत्त्व [n]
राघव
राघव [m]
यस्यैतद्
यद् [pron]
यस्यैतद्
एतद् [pron]
आश्रमपदं
आश्रम [mn]
आश्रमपदं
पद [mn]
शप्तं
शप् [1. Ā.]
कोपान्
कोप [m]
महात्मना
महात्मन् [adj]
गौतमस्य नरश्रेष्ठ पूर्वमासीन्महात्मनः । आश्रमो दिव्यसंकाशः सुरैरपि सुपूजितः ॥
gautamasya naraśreṣṭha pūrvamāsīnmahātmanaḥ | āśramo divyasaṃkāśaḥ surairapi supūjitaḥ ||
English Translation
O foremost of men, this excellent asylum honoured by the celestials themselves, formerly belonged to the high-souled Gautama.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गौतमस्य
गौतम [m]
नरश्रेष्ठ
नर [m]
नरश्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
पूर्वम्
पूर्वम् [ind]
आसीन्
अस् [2. P.]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
आश्रमो
आश्रम [mn]
दिव्यसंकाशः
दिव्य [adj]
दिव्यसंकाशः
संकाश [m]
सुरैर्
सुर [m]
अपि
अपि [ind]
सुपूजितः
सु [ind]
सुपूजितः
पूजय् [10. Ā.]
स चेह तप आतिष्ठदहल्यासहितः पुरा । वर्षपूगान्यनेकानि राजपुत्र महायशः ॥
sa ceha tapa ātiṣṭhadahalyāsahitaḥ purā | varṣapūgānyanekāni rājaputra mahāyaśaḥ ||
English Translation
Here, O illustrious prince, in days of yore Gautama in company with Ahalyā carried on austerities for a long series of years.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
चेह
च [ind]
चेह
इह [ind]
तप
तपस् [n]
आतिष्ठद्
आस्था [1. Ā.]
अहल्यासहितः
अहल्या [f]
अहल्यासहितः
सहित [adj]
पुरा
पुरा [ind]
वर्षपूगान्य्
वर्ष [mn]
वर्षपूगान्य्
पूग [mn]
अनेकानि
अनेक [adj]
राजपुत्र
राजन् [m]
राजपुत्र
पुत्र [m]
महायशः
महत् [adj]
महायशः
यशस् [n]
तस्यान्तरं विदित्वा तु सहस्राक्षः शचीपतिः । मुनिवेषधरोऽहल्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥
tasyāntaraṃ viditvā tu sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ | muniveṣadharo'halyāmidaṃ vacanamabravīt ||
English Translation
And perceiving occasion Saci's lord, the thousand-eyed deity assuming the form of that ascetic thus addressed Ahalyā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्यान्तरं
तद् [pron]
तस्यान्तरं
अन्तर [n]
विदित्वा
विद् [6. Ā.]
तु
तु [ind]
सहस्राक्षः
सहस्राक्ष [m]
शचीपतिः
शचीपति [m]
मुनिवेषधरो
मुनि [m]
मुनिवेषधरो
वेष [m]
मुनिवेषधरो
धर [adj]
ऽहल्याम्
अहल्या [f]
इदं
इदम् [pron]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
ऋतुकालं प्रतीक्षन्ते नार्थिनः सुसमाहिते । संगमं त्वहमिच्छामि त्वया सह सुमध्यमे ॥
ṛtukālaṃ pratīkṣante nārthinaḥ susamāhite | saṃgamaṃ tvahamicchāmi tvayā saha sumadhyame ||
English Translation
O exceedingly beautiful one, those bent upon sport, do not stay for the menstrual season. And, O graceful one, I desire to enjoy your company (on the instant).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋतुकालं
ऋतु [m]
ऋतुकालं
काल [m]
प्रतीक्षन्ते
प्रतीक्ष् [1. P.]
नार्थिनः
न [ind]
नार्थिनः
अर्थिन् [m]
सुसमाहिते
सु [ind]
सुसमाहिते
समाहित [adj]
संगमं
संगम [m]
त्व्
तु [ind]
अहम्
मद् [pron]
इच्छामि
इष् [1. P.]
त्वया
त्वद् [pron]
सह
सह [ind]
सुमध्यमे
सुमध्यमा [f]
मुनिवेषं सहस्राक्षं विज्ञाय रघुनन्दन । मतिं चकार दुर्मेधा देवराजकुतूहलात् ॥
muniveṣaṃ sahasrākṣaṃ vijñāya raghunandana | matiṃ cakāra durmedhā devarājakutūhalāt ||
English Translation
Thereupon, out of curiosity, that one of perverse understanding consented to the proposals of the chief of the celestials.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मुनिवेषं
मुनि [m]
मुनिवेषं
वेष [m]
सहस्राक्षं
सहस्राक्ष [m]
विज्ञाय
विज्ञा [9. Ā.]
रघुनन्दन
रघुनन्दन [m]
मतिं
मति [f]
चकार
कृ [2. Ā.]
दुर्मेधा
दुर्मेध [adj]
देवराजकुतूहलात्
देवराज [m]
देवराजकुतूहलात्
कुतूहल [n]
अथाब्रवीत्सुरश्रेष्ठं कृतार्थेनान्तरात्मना । कृतार्थोऽसि सुरश्रेष्ठ गच्छ शीघ्रमितः प्रभो । आत्मानं मां च देवेश सर्वदा रक्ष मानदः ॥
athābravītsuraśreṣṭhaṃ kṛtārthenāntarātmanā | kṛtārtho'si suraśreṣṭha gaccha śīghramitaḥ prabho | ātmānaṃ māṃ ca deveśa sarvadā rakṣa mānadaḥ ||
English Translation
Then, having attained her object, she spoke to that foremost of the celestials, saying, 'O best of the immortals, I have obtained my desire, do you speedily go from this place, O lord. Do you, O lord of the celestials, from a sense of respectability preserve yourself and me also.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथाब्रवीत्
अथ [ind]
अथाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
सुरश्रेष्ठं
सुरश्रेष्ठ [m]
कृतार्थेनान्तरात्मना
कृतार्थ [adj]
कृतार्थेनान्तरात्मना
अन्तरात्मन् [m]
कृतार्थो
कृतार्थ [adj]
ऽसि
अस् [2. P.]
सुरश्रेष्ठ
सुरश्रेष्ठ [m]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
शीघ्रम्
शीघ्रम् [ind]
इतः
इतस् [ind]
प्रभो
प्रभु [m]
आत्मानं
आत्मन् [m]
मां
मद् [pron]
च
च [ind]
देवेश
देवेश [m]
सर्वदा
सर्वदा [ind]
रक्ष
रक्ष् [4. P.]
मानदः
मानद [adj]
इन्द्रस्तु प्रहसन्वाक्यमहल्यामिदमब्रवीत् । सुश्रोणि परितुष्टोऽस्मि गमिष्यामि यथागतम् ॥
indrastu prahasanvākyamahalyāmidamabravīt | suśroṇi parituṣṭo'smi gamiṣyāmi yathāgatam ||
English Translation
Indra too said to Ahalyā, 'O you of shapely hips, pleased am I. Now I repair to my own place.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इन्द्रस्
इन्द्र [m]
तु
तु [ind]
प्रहसन्
प्रहस् [1. Ā.]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अहल्याम्
अहल्या [f]
इदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
सुश्रोणि
सुश्रोणि [adj]
परितुष्टो
परितुष् [4. P.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
यथागतम्
यथागत [adj]
एवं संगम्य तु तया निश्चक्रामोटजात्ततः । स संभ्रमात्त्वरन्राम शङ्कितो गौतमं प्रति ॥
evaṃ saṃgamya tu tayā niścakrāmoṭajāttataḥ | sa saṃbhramāttvaranrāma śaṅkito gautamaṃ prati ||
English Translation
Having known her thus, Indra, O Rama, exceedingly apprehensive of Gautama, then hurriedly sallied out of the thatched cottage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
संगम्य
संगम् [6. Ā.]
तु
तु [ind]
तया
तद् [pron]
निश्चक्रामोटजात्
निष्क्रम् [6. P.]
निश्चक्रामोटजात्
उटज [mn]
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
सम्भ्रमात्
सम्भ्रम [m]
त्वरन्
त्वर् [1. P.]
राम
राम [m]
शङ्कितो
शङ्क् [1. P.]
गौतमं
गौतम [m]
प्रति
प्रति [ind]
गौतमं स ददर्शाथ प्रविशन्तं महामुनिम् । देवदानवदुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम् । तीर्थोदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानमिवानलम् । गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुङ्गवम् ॥
gautamaṃ sa dadarśātha praviśantaṃ mahāmunim | devadānavadurdharṣaṃ tapobalasamanvitam | tīrthodakapariklinnaṃ dīpyamānamivānalam | gṛhītasamidhaṃ tatra sakuśaṃ munipuṅgavam ||
English Translation
Just at this time, Indra saw that mighty ascetic Gautama entering, that foremost of anchorets, incapable of being repressed by the deities and the Dānavas, and equipped with ascetic energy, having based in the waters of holy spots, and flaming like fire, carrying faggots and Kuća grass.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गौतमं
गौतम [m]
स
तद् [pron]
ददर्शाथ
दृश् [6. P.]
ददर्शाथ
अथ [ind]
प्रविशन्ति
प्रविश् [4. P.]
महामुनिम्
महत् [adj]
महामुनिम्
मुनि [m]
देवदानवदुर्धर्षं
देव [m]
देवदानवदुर्धर्षं
दानव [m]
देवदानवदुर्धर्षं
दुर्धर्ष [adj]
तपोबलसमन्वितम्
तपस् [n]
तपोबलसमन्वितम्
बल [mn]
तपोबलसमन्वितम्
समन्वित [adj]
तीर्थोदकपरिक्लिन्नं
तीर्थ [mn]
तीर्थोदकपरिक्लिन्नं
उदक [n]
तीर्थोदकपरिक्लिन्नं
परिक्लिद् [4. Ā.]
दीप्यमानम्
दीप् [4. P.]
इवानलम्
इव [ind]
इवानलम्
अनल [m]
दृष्ट्वा सुरपतिस्त्रस्तो विषण्णवदनोऽभवत् ॥
dṛṣṭvā surapatistrasto viṣaṇṇavadano'bhavat ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
सुरपतिस्
सुरपति [m]
त्रस्तो
त्रस् [4. Ā.]
विषण्णवदनो
विषद् [1. Ā.]
विषण्णवदनो
वदन [n]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
अथ दृष्ट्वा सहस्राक्षं मुनिवेषधरं मुनिः । दुर्वृत्तं वृत्तसंपन्नो रोषाद्वचनमब्रवीत् ॥
atha dṛṣṭvā sahasrākṣaṃ muniveṣadharaṃ muniḥ | durvṛttaṃ vṛttasaṃpanno roṣādvacanamabravīt ||
English Translation
And seeing him, the countenance of the lord of the celestials turned pale. And seeing the wicked thousand-eyed deity in the guise of an ascetic, the well-behaved anchorite fired with rage said.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
सहस्राक्षं
सहस्राक्ष [m]
मुनिवेषधरं
मुनि [m]
मुनिवेषधरं
वेष [m]
मुनिवेषधरं
धर [adj]
मुनिः
मुनि [m]
दुर्वृत्तं
दुर्वृत्त [adj]
वृत्तसम्पन्नो
वृत्त [n]
वृत्तसम्पन्नो
सम्पद् [4. P.]
रोषाद्
रोष [m]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
मम रूपं समास्थाय कृतवानसि दुर्मते । अकर्तव्यमिदं यस्माद्विफलस्त्वं भविष्यति ॥
mama rūpaṃ samāsthāya kṛtavānasi durmate | akartavyamidaṃ yasmādviphalastvaṃ bhaviṣyati ||
English Translation
'And since, O you of wicked understanding, assuming my form, you have done this foul. deed, you shall lose your scrotum.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मम
मद् [pron]
रूपं
रूप [n]
समास्थाय
समास्था [1. Ā.]
कृतवान्
कृ [2. Ā.]
असि
अस् [2. P.]
दुर्मते
दुर्मति [adj]
अकर्तव्यम्
अकर्तव्य [adj]
इदं
इदम् [pron]
यस्माद्
यद् [pron]
विफलस्
विफल [adj]
त्वं
त्वद् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
गौतमेनैवमुक्तस्य सरोषेण महात्मना । पेततुर्वृषणौ भूमौ सहस्राक्षस्य तत्क्षणात् ॥
gautamenaivamuktasya saroṣeṇa mahātmanā | petaturvṛṣaṇau bhūmau sahasrākṣasya tatkṣaṇāt ||
English Translation
And soon as the high-souled Gautama had said this in ire, the scrotum of the thousand-eyed one dropped to the earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गौतमेनैवम्
गौतम [m]
गौतमेनैवम्
एवम् [ind]
उक्तस्य
वच् [2. P.]
सरोषेण
स [ind]
सरोषेण
रोष [m]
महात्मना
महात्मन् [adj]
पेततुर्
पत् [1. Ā.]
वृषणौ
वृषण [mn]
भूमौ
भूमि [f]
सहस्राक्षस्य
सहस्राक्ष [m]
तत्क्षणात्
तद् [pron]
तत्क्षणात्
क्षण [m]
तथा शप्त्वा स वै शक्रं भार्यामपि च शप्तवान् । इह वर्षसहस्राणि बहूनि त्वं निवत्स्यसि ॥
tathā śaptvā sa vai śakraṃ bhāryāmapi ca śaptavān | iha varṣasahasrāṇi bahūni tvaṃ nivatsyasi ||
English Translation
Having thus cursed Indra, he also cursed Ahalya: 'You will be staying here for thousands of years without food and subsisting on air, lying down in ashes, doing penance, without being seen by any living beings in this ashrama'.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
शप्त्वा
शप् [1. Ā.]
स
तद् [pron]
वै
वै [ind]
शक्रं
शक्र [m]
भार्याम्
भार्या [f]
अपि
अपि [ind]
च
च [ind]
शप्तवान्
शप् [1. Ā.]
इह
इह [ind]
वर्षसहस्राणि
वर्ष [mn]
वर्षसहस्राणि
सहस्र [mn]
बहूनि
बहु [adj]
त्वं
त्वद् [pron]
निवत्स्यसि
निवस् [1. Ā.]
वायुभक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी । अदृश्या सर्वभूतानामाश्रमेऽस्मिन्निवत्स्यसि ॥
vāyubhakṣā nirāhārā tapyantī bhasmaśāyinī | adṛśyā sarvabhūtānāmāśrame'sminnivatsyasi ||
English Translation
Having thus cursed Indra, he also cursed Ahalya: 'You will be staying here for thousands of years without food and subsisting on air, lying down in ashes, doing penance, without being seen by any living beings in this ashrama'.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वायुभक्षा
वायु [m]
वायुभक्षा
भक्ष [m]
निराहारा
निराहार [adj]
तप्यन्ती
तप् [4. Ā.]
भस्मशायिनी
भस्मन् [n]
भस्मशायिनी
शायिन् [adj]
अदृश्या
अदृश्य [adj]
सर्वभूतानाम्
सर्व [pron]
सर्वभूतानाम्
भूत [mn]
आश्रमे
आश्रम [mn]
ऽस्मिन्
इदम् [pron]
निवत्स्यसि
निवस् [1. Ā.]
यदा चैतद्वनं घोरं रामो दशरथात्मजः । आगमिष्यति दुर्धर्षस्तदा पूता भविष्यसि ॥
yadā caitadvanaṃ ghoraṃ rāmo daśarathātmajaḥ | āgamiṣyati durdharṣastadā pūtā bhaviṣyasi ||
English Translation
'When the son of Dasaratha, the unassailable Rama enters this dreadful forest, you will be cleansed (of this sin)'.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदा
यदा [ind]
चैतद्
च [ind]
चैतद्
एतद् [pron]
वनं
वन [n]
घोरं
घोर [adj]
रामो
राम [m]
दशरथात्मजः
दशरथ [m]
दशरथात्मजः
आत्मज [m]
आगमिष्यति
आगम् [6. P.]
दुर्धर्षस्
दुर्धर्ष [adj]
तदा
तदा [ind]
पूता
पू [1. P.]
भविष्यसि
भू [1. Ā.]
तस्यातिथ्येन दुर्वृत्ते लोभमोहविवर्जिता । मत्सकाशे मुदा युक्ता स्वं वपुर्धारयिष्यसि ॥
tasyātithyena durvṛtte lobhamohavivarjitā | matsakāśe mudā yuktā svaṃ vapurdhārayiṣyasi ||
English Translation
'O Wickednatured one by offering hospitality to Rama, without covetousness and passion, you will happily live with me by regaining your present form'.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्यातिथ्येन
तद् [pron]
तस्यातिथ्येन
आतिथ्य [n]
दुर्वृत्ते
दुर्वृत्त [adj]
लोभमोहविवर्जिता
लोभ [m]
लोभमोहविवर्जिता
मोह [m]
लोभमोहविवर्जिता
विवर्जय् [10. Ā.]
मत्सकाशे
मद् [pron]
मत्सकाशे
सकाश [m]
मुदा
मुद् [f]
युक्ता
युज् [6. Ā.]
स्वं
स्व [adj]
वपुर्
वपुस् [n]
धारयिष्यसि
धारय् [10. Ā.]
एवमुक्त्वा महातेजा गौतमो दुष्टचारिणीम् । इममाश्रममुत्सृज्य सिद्धचारणसेविते । हिमवच्छिखरे रम्ये तपस्तेपे महातपाः ॥
evamuktvā mahātejā gautamo duṣṭacāriṇīm | imamāśramamutsṛjya siddhacāraṇasevite | himavacchikhare ramye tapastepe mahātapāḥ ||
English Translation
Having said this the highly energetic Gautama of rigid austerities, forsaking this hermitage, began to carry on penances on the romantic summit of the Himavat, inhabited by Siddhas and Caranas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
गौतमो
गौतम [m]
दुष्टचारिणीम्
दुष्ट [adj]
दुष्टचारिणीम्
चारिन् [adj]
इमम्
इदम् [pron]
आश्रमम्
आश्रम [mn]
उत्सृज्य
उत्सृज् [6. Ā.]
सिद्धचारणसेविते
सिद्ध [m]
सिद्धचारणसेविते
चारण [m]
सिद्धचारणसेविते
सेव् [4. P.]
हिमवच्छिखरे
हिमवन्त् [m]
हिमवच्छिखरे
शिखर [mn]
रम्ये
रम्य [adj]
तपस्
तपस् [n]
तेपे
तप् [4. Ā.]
महातपाः
महत् [adj]
महातपाः
तपस् [n]