Udyogaparva Adhyāya 71
उद्योगपर्व • अध्यायः 71
Udyogaparva Adhyāya 71 of the classical Mahābhārata with 38 verses.
Total: 38 Verses
•
Citations: MBh 5.71.1–38
•
250 Lexicon Terms
संजयस्य श्रुतं वाक्यं भवतश्च श्रुतं मया । सर्वं जानाम्यभिप्रायं तेषां च भवतश्च यः ॥
English Translation
The blessed God said The words of Sanjaya have been listened to by me as also your words. I know all their intentions and also those of yours.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संजयस्य
संजय [m]
श्रुतं
श्रु [4. P.]
वाक्यं
वाक्य [n]
भवतश्च
भवत् [adj]
भवतश्च
च [ind]
श्रुतं
श्रु [4. P.]
मया
मद् [pron]
सर्वसामर्थ्यलिप्सूनां
सर्व [pron]
सर्वसामर्थ्यलिप्सूनां
सामर्थ्य [n]
सर्वसामर्थ्यलिप्सूनां
लिप्सु [adj]
पापो
पाप [adj]
भवति
भू [1. Ā.]
निश्चयः
निश्चय [m]
तव धर्माश्रिता बुद्धिस्तेषां वैराश्रिता मतिः । यदयुद्धेन लभ्येत तत्ते बहुमतं भवेत् ॥
English Translation
Your intentions are established on virtue; while their purposes are based on malice. What is gained by not having recourse to war, is much in your estimate.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तव
त्वद् [pron]
धर्माश्रिता
धर्म [mn]
धर्माश्रिता
आश्रि [1. Ā.]
बुद्धिस्तेषां
बुद्धि [f]
बुद्धिस्तेषां
तद् [pron]
वैराश्रिता
वैर [mn]
वैराश्रिता
आश्रि [1. Ā.]
मतिः
मति [f]
यद्
यद् [pron]
अयुद्धेन
अयुद्ध [n]
लभ्येत
लभ् [1. P.]
तत्
तद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
बहुमतं
बहु [adj]
बहुमतं
मन् [8. P.]
भवेत्
भू [1. Ā.]
न च तन्नैष्ठिकं कर्म क्षत्रियस्य विशां पते । आहुराश्रमिणः सर्वे यद्भैक्षं क्षत्रियश्चरेत् ॥
English Translation
A life-long practice of Brahmacharya vow is not the proper course of life for a Kshatriya, O lord of the universe. All the householders have said that a Kshatriya should not gain his livelihood by begging.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
च
च [ind]
तन्नैष्ठिकं
तद् [pron]
तन्नैष्ठिकं
नैष्ठिक [adj]
कर्म
कर्मन् [n]
क्षत्रियस्य
क्षत्रिय [m]
विशां
विश् [f]
पते
पति [m]
आहुर्
अह् [1. P.]
आश्रमिणः
आश्रमिन् [adj]
सर्वे
सर्व [pron]
यद्
यत् [ind]
भैक्षं
भैक्ष [n]
क्षत्रियश्चरेत्
क्षत्रिय [m]
क्षत्रियश्चरेत्
चर् [1. Ā.]
जयो वधो वा संग्रामे धात्रा दिष्टः सनातनः । स्वधर्मः क्षत्रियस्यैष कार्पण्यं न प्रशस्यते ॥
English Translation
Victory or death has been originally fixed by the Father of the universe. The proper course of life for a Kshatriya is this (war) and it is not proper to show a humiliating spirit in this course. son
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जयो
जय [m]
वधो
वध [m]
वा
वा [ind]
संग्रामे
संग्राम [mn]
धात्रा
धातृ [m]
दिष्टः
दिश् [6. Ā.]
सनातनः
सनातन [adj]
स्वधर्माद्धि
स्वधर्म [m]
स्वधर्माद्धि
हि [ind]
मनुष्याणां
मनुष्य [m]
चलनं
चलन [n]
न
न [ind]
प्रशस्यते
प्रशंस् [1. Ā.]
न हि कार्पण्यमास्थाय शक्या वृत्तिर्युधिष्ठिर । विक्रमस्व महाबाहो जहि शत्रूनरिंदम ॥
English Translation
Earning one's livelihood is not possible by a policy based on a humiliating spirit, O Yudhishthira; show your strength, O you with long arms and conquer your enemies, O you chastiser of your enemies.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
कार्पण्यम्
कार्पण्य [n]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
शक्या
शक्य [adj]
वृत्तिर्
वृत्ति [f]
युधिष्ठिर
युधिष्ठिर [m]
विक्रमस्व
विक्रम् [1. Ā.]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
जहि
हा [1. P.]
शत्रून्
शत्रु [m]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
अतिगृद्धाः कृतस्नेहा दीर्घकालं सहोषिताः । कृतमित्राः कृतबला धार्तराष्ट्राः परंतप ॥
English Translation
The exceedingly avaricious of Dhritarashtra, has, O chastiser of your enemies, lived for too long a time united with other, enjoying their affection and their friendship and supported by them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अतिगृद्धाः
अति [ind]
अतिगृद्धाः
गृध् [4. Ā.]
कृतस्नेहा
कृ [2. Ā.]
कृतस्नेहा
स्नेह [mn]
दीर्घकालं
दीर्घ [adj]
दीर्घकालं
काल [m]
सहोषिताः
सह [ind]
सहोषिताः
वस् [2. P.]
कृतमित्राः
कृ [2. Ā.]
कृतमित्राः
मित्र [mn]
कृतबला
कृ [2. Ā.]
कृतबला
बल [mn]
धार्तराष्ट्राः
धार्तराष्ट्र [m]
परंतप
परंतप [adj]
न पर्यायोऽस्ति यत्साम्यं त्वयि कुर्युर्विशां पते । बलवत्तां हि मन्यन्ते भीष्मद्रोणकृपादिभिः ॥
English Translation
The peace of the Kurus with you is therefore not expedient or desirable (they think), O lord of the universe. They think themselves strong having on their side Bhishma, Drona, Kripa and others.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
पर्यायो
पर्याय [m]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
यत्
यत् [ind]
साम्यं
साम्य [n]
त्वयि
त्वद् [pron]
कुर्युर्
कृ [2. Ā.]
विशां
विश् [f]
पते
पति [m]
अस्माकं
मद् [pron]
तु
तु [ind]
विशिष्टा
विशिष् [7. P.]
ये
यद् [pron]
भीष्मद्रोणकृपादयः
भीष्म [m]
भीष्मद्रोणकृपादयः
द्रोण [m]
भीष्मद्रोणकृपादयः
कृप [mf]
भीष्मद्रोणकृपादयः
आदि [m]
यावच्च मार्दवेनैतान्राजन्नुपचरिष्यसि । तावदेते हरिष्यन्ति तव राज्यमरिंदम ॥
English Translation
So long as you treat these, O king, with kindness, they will deprive you of your kingdom, O you chastiser of your foes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यावच्च
यावत् [ind]
यावच्च
च [ind]
मार्दवेनैतान्
मार्दव [n]
मार्दवेनैतान्
एतद् [pron]
राजन्न्
राजन् [m]
उपचरिष्यसि
उपचर् [1. Ā.]
तावद्
तावत् [ind]
एते
एतद् [pron]
हरिष्यन्ति
हृ [2. P.]
तव
त्वद् [pron]
राज्यम्
राज्य [n]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
नानुक्रोशान्न कार्पण्यान्न च धर्मार्थकारणात् । अलं कर्तुं धार्तराष्ट्रास्तव काममरिंदम ॥
English Translation
Not out of kindness, nor out of cowardice and not even from a desire to gain virtue or profit will the son of Dhritarashtra do as you wish, O you chastiser of your foes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
रोषान्न
रोष [m]
रोषान्न
न [ind]
भयान्न
भय [n]
भयान्न
न [ind]
कामान्नार्थकारणात्
काम [m]
कामान्नार्थकारणात्
न [ind]
कामान्नार्थकारणात्
अर्थ [mn]
कामान्नार्थकारणात्
कारण [n]
अलं
अलम् [ind]
कर्तुं
कृ [2. Ā.]
धार्तराष्ट्रास्तव
धार्तराष्ट्र [m]
धार्तराष्ट्रास्तव
त्वद् [pron]
कामम्
काम [m]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
एतदेव निमित्तं ते पाण्डवास्तु यथा त्वयि । नान्वतप्यन्त कौपीनं तावत्कृत्वापि दुष्करम् ॥
English Translation
This is an example of the feeling they bear you, O son of Pandu. They are not even sorry for making you wear the Kaupinas (a strip of cloth-a sign of a mendicant and undergoing all these hardships.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतद्
एतद् [pron]
एव
एव [ind]
निमित्तं
निमित्त [n]
ते
त्वद् [pron]
पाण्डवास्तु
पाण्डव [m]
पाण्डवास्तु
तु [ind]
यथा
यथा [ind]
त्वयि
त्वद् [pron]
नान्वतप्यन्त
न [ind]
नान्वतप्यन्त
अनुतप् [4. Ā.]
कौपीनं
कौपीन [n]
तावत्
तावत् [adj]
कृत्वापि
कृ [2. Ā.]
कृत्वापि
अपि [ind]
दुष्करम्
दुष्कर [adj]
पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य च धीमतः । पश्यतां कुरुमुख्यानां सर्वेषामेव तत्त्वतः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
शैलस्य
शैल [mn]
शिखरे
शिखर [mn]
सरस्
सरस् [n]
तत्र
तत्र [ind]
च
च [ind]
धीमतः
धीमत् [adj]
यजते
यज् [2. P.]
क्रतुमुख्येन
क्रतु [m]
क्रतुमुख्येन
मुख्य [adj]
पूर्वेषां
पूर्व [pron]
कीर्तिवर्धनः
कीर्ति [f]
कीर्तिवर्धनः
वर्धन [adj]
दानशीलं मृदुं दान्तं धर्मकाममनुव्रतम् । यत्त्वामुपधिना राजन्द्यूतेनावञ्चयत्तदा । न चापत्रपते पापो नृशंसस्तेन कर्मणा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दानशीलं
दान [n]
दानशीलं
शील [mn]
मृदुं
मृदु [adj]
दान्तं
दम् [4. P.]
धर्मकामम्
धर्म [mn]
धर्मकामम्
काम [m]
अनुव्रतम्
अनुव्रत [adj]
यत्
यत् [ind]
त्वाम्
त्वद् [pron]
उपधिना
उपधि [m]
राजन्
राजन् [m]
द्यूतेनावञ्चयत्
द्यूत [n]
द्यूतेनावञ्चयत्
वञ्चय् [10. Ā.]
तदा
तदा [ind]
न
न [ind]
चापत्रपते
च [ind]
चापत्रपते
अपत्रप् [1. P.]
पापो
पाप [adj]
नृशंसस्तेन
नृशंस [adj]
नृशंसस्तेन
तद् [pron]
कर्मणा
कर्मन् [n]
तथाशीलसमाचारे राजन्मा प्रणयं कृथाः । वध्यास्ते सर्वलोकस्य किं पुनस्तव भारत ॥
English Translation
With one who is of such habits of life, do not, O king, contract a friendship; they are fit to be killed by any man; then why not by you, OBharata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथाशीलसमाचारे
तथा [ind]
तथाशीलसमाचारे
शील [mn]
तथाशीलसमाचारे
समाचार [m]
राजन्मा
राजन् [m]
राजन्मा
मा [ind]
प्रणयं
प्रणय [m]
कृथाः
कृ [2. Ā.]
वध्यास्ते
वध् [4. P.]
वध्यास्ते
तद् [pron]
सर्वलोकस्य
सर्व [pron]
सर्वलोकस्य
लोक [m]
किं
किम् [ind]
पुनस्तव
पुनर् [ind]
पुनस्तव
त्वद् [pron]
भारत
भारत [m]
वाग्भिस्त्वप्रतिरूपाभिरतुदत्सकनीयसम् । श्लाघमानः प्रहृष्टः सन्भाषते भ्रातृभिः सह ॥
English Translation
With improper speeches against you did they boast rejoicingly with their brothers, at yourself and your younger.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वाग्भिस्त्वप्रतिरूपाभिर्
वाच् [f]
वाग्भिस्त्वप्रतिरूपाभिर्
तु [ind]
वाग्भिस्त्वप्रतिरूपाभिर्
अप्रतिरूप [adj]
अतुदत्
तुद् [7. Ā.]
सकनीयसम्
स [ind]
सकनीयसम्
कनीयस् [adj]
तापसानां
तापस [m]
परं
पर [pron]
चक्रे
कृ [2. Ā.]
सत्कारं
सत्कार [m]
भ्रातृभिः
भ्रातृ [m]
सह
सह [ind]
एतावत्पाण्डवानां हि नास्ति किंचिदिह स्वकम् । नामधेयं च गोत्रं च तदप्येषां न शिष्यते ॥
English Translation
He said-Now have the sons of Pandu nothing to call their own in this world. Their very names and the name of their family even no longer exist.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतावत्
एतावत् [adj]
पाण्डवानां
पाण्डव [m]
हि
हि [ind]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
इह
इह [ind]
स्वकम्
स्वक [adj]
नामधेयं
नामधेय [n]
च
च [ind]
गोत्रं
गोत्र [mn]
च
च [ind]
तद्
तद् [pron]
अप्येषां
अपि [ind]
अप्येषां
इदम् [pron]
न
न [ind]
शिष्यते
शिष् [4. Ā.]
कालेन महता चैषां भविष्यति पराभवः । प्रकृतिं ते भजिष्यन्ति नष्टप्रकृतयो जनाः ॥
English Translation
As great time rolls on, they will meet with defeat. Your subjects no longer yours will now adhere to me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कालेन
काल [m]
महता
महत् [adj]
चैषां
च [ind]
चैषां
इदम् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
पराभवः
पराभव [m]
प्रकृतिं
प्रकृति [f]
ते
तद् [pron]
भजिष्यन्ति
भज् [1. Ā.]
नष्टप्रकृतयो
नश् [1. P.]
नष्टप्रकृतयो
प्रकृति [f]
जनाः
जन [m]
एताश्चान्याश्च परुषा वाचः स समुदीरयन् । श्लाघते ज्ञातिमध्ये स्म त्वयि प्रव्रजिते वनम् ॥
English Translation
He pronounced these cruel words and others and he expressed plea are among his cousins at your being exiled into the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एताश्चान्याश्च
एतद् [pron]
एताश्चान्याश्च
च [ind]
एताश्चान्याश्च
अन्य [pron]
एताश्चान्याश्च
च [ind]
परुषा
परुष [adj]
वाचः
वाच् [f]
स
तद् [pron]
समुदीरयन्
समुदीरय् [10. P.]
अतीव
अतीव [ind]
संज्ञायते
संज्ञा [9. Ā.]
ज्ञातिमध्ये
ज्ञाति [m]
ज्ञातिमध्ये
मध्ये [ind]
महामणिर्
महत् [adj]
महामणिर्
मणि [m]
जात्य
जात्य [adj]
इव
इव [ind]
प्रसन्नः
प्रसद् [1. Ā.]
ये तत्रासन्समानीतास्ते दृष्ट्वा त्वामनागसम् । अश्रुकण्ठा रुदन्तश्च सभायामासते तदा ॥
English Translation
Those who were assembled there, seeing you without any fault at the time sat in the council weeping with choked voices.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ये
यद् [pron]
तत्रासन्
तत्र [ind]
तत्रासन्
अस् [2. P.]
समानीतास्ते
समानी [1. Ā.]
समानीतास्ते
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
त्वाम्
त्वद् [pron]
अनागसम्
अनागस् [adj]
अश्रुकण्ठा
अश्रु [mn]
अश्रुकण्ठा
कण्ठ [m]
रुदन्तश्च
रुद् [1. P.]
रुदन्तश्च
च [ind]
सभायाम्
सभा [f]
आसते
आस् [4. P.]
तदा
तदा [ind]
न चैनमभ्यनन्दंस्ते राजानो ब्राह्मणैः सह । सर्वे दुर्योधनं तत्र निन्दन्ति स्म सभासदः ॥
English Translation
Those kings along with the Brahmanas did not praise him for this; and all the courtiers there spoke ill of Duryodhana,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
कुन्तीसुतो
कुन्ती [f]
कुन्तीसुतो
सुत [m]
राजा
राजन् [m]
लघुभिर्
लघु [adj]
ब्राह्मणैः
ब्राह्मण [m]
सह
सह [ind]
सर्वे
सर्व [pron]
दुर्योधनं
दुर्योधन [m]
तत्र
तत्र [ind]
निन्दन्ति
निन्द् [1. Ā.]
स्म
स्म [ind]
सभासदः
सभासद् [m]
कुलीनस्य च या निन्दा वधश्चामित्रकर्शन । महागुणो वधो राजन्न तु निन्दा कुजीविका ॥
English Translation
Blame to one born in a high family is death itself, O you chastiser of your foes. Worthless life with blame attached is death many times over, Oking.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुलीनस्य
कुलीन [adj]
च
च [ind]
या
यद् [pron]
निन्दा
निन्दा [f]
वधश्चामित्रकर्शन
वध [m]
वधश्चामित्रकर्शन
च [ind]
वधश्चामित्रकर्शन
अमित्र [mf]
वधश्चामित्रकर्शन
कर्शन [adj]
महागुणो
महत् [adj]
महागुणो
गुण [mn]
वधो
वध [m]
राजन्न
राजन् [m]
राजन्न
न [ind]
तु
तु [ind]
निन्दा
निन्दा [f]
कुजीविका
कुजीविका [f]
तदैव निहतो राजन्यदैव निरपत्रपः । निन्दितश्च महाराज पृथिव्यां सर्वराजसु ॥
English Translation
Since that time is he dead, when he was without shame, though blamed by all the kings on earth, O great king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तदैव
तदा [ind]
तदैव
एव [ind]
निहतो
निहन् [2. Ā.]
राजन्
राजन् [m]
यदैव
यदा [ind]
यदैव
एव [ind]
निरपत्रपः
निरपत्रप [adj]
उत्थितेषु
उत्था [1. Ā.]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
पृथिव्यां
पृथिवी [f]
सर्वराजसु
सर्व [pron]
सर्वराजसु
राजन् [m]
ईषत्कार्यो वधस्तस्य यस्य चारित्रमीदृशम् । प्रस्कम्भनप्रतिस्तब्धश्छिन्नमूल इव द्रुमः ॥
English Translation
He whose character is of this description can be killed with very little effort like a tree with all its roots cut asunder and standing only on its principal root.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ईषत्कार्यो
ईषत् [ind]
ईषत्कार्यो
कृ [2. Ā.]
वधस्तस्य
वध [m]
वधस्तस्य
तद् [pron]
यस्य
यद् [pron]
चारित्रम्
चारित्र [n]
ईदृशम्
ईदृश [adj]
प्रस्कम्भनप्रतिस्तब्धश्
प्रस्कम्भन [n]
प्रस्कम्भनप्रतिस्तब्धश्
प्रतिस्तम्भ् [5. P.]
छिन्नमूल
छिद् [1. P.]
छिन्नमूल
मूल [mn]
इव
इव [ind]
द्रुमः
द्रुम [m]
वध्यः सर्प इवानार्यः सर्वलोकस्य दुर्मतिः । जह्येनं त्वममित्रघ्न मा राजन्विचिकित्सिथाः ॥
English Translation
Like a serpent is that dishonourable and wicked-souled wretch fit to he slain by everyone. Kill him therefore, O you slayer of your foes; and do not hesitate, Oking.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
वध्यः
वध् [4. P.]
सर्वभूतानां
सर्व [pron]
सर्वभूतानां
भूत [mn]
प्रेत्य
प्रेत्य [ind]
चेह
च [ind]
चेह
इह [ind]
च
च [ind]
दुर्मतिः
दुर्मति [adj]
जह्येनं
हा [1. P.]
जह्येनं
एनद् [pron]
त्वम्
त्वद् [pron]
अमित्रघ्न
अमित्र [mf]
अमित्रघ्न
घ्न [adj]
मा
मा [ind]
राजन्
राजन् [m]
विचिकित्सिथाः
विचिकित्स् [Desid. Ā.]
सर्वथा त्वत्क्षमं चैतद्रोचते च ममानघ । यत्त्वं पितरि भीष्मे च प्रणिपातं समाचरेः ॥
English Translation
It is proper by all means and my wish, too, that you should pay proper respects to him who is like a father to you, as also to Bhishma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वथा
सर्वथा [ind]
त्वत्क्षमं
त्वद् [pron]
त्वत्क्षमं
क्षम [adj]
चैतद्
च [ind]
चैतद्
एतद् [pron]
रोचते
रुच् [1. P.]
च
च [ind]
ममानघ
मद् [pron]
ममानघ
अनघ [adj]
यत्
यत् [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
पितरि
पितृ [m]
भीष्मे
भीष्म [m]
च
च [ind]
प्रणिपातं
प्रणिपात [m]
समाचरेः
समाचर् [1. Ā.]
अहं तु सर्वलोकस्य गत्वा छेत्स्यामि संशयम् । येषामस्ति द्विधाभावो राजन्दुर्योधनं प्रति ॥
English Translation
I, too, going there, shall remove the doubts of all men, who are of one opinion and now of another regarding Duryodhana, O king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
तु
तु [ind]
सर्वलोकस्य
सर्व [pron]
सर्वलोकस्य
लोक [m]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
छेत्स्यामि
छिद् [1. P.]
संशयम्
संशय [m]
येषाम्
यद् [pron]
अस्ति
अस् [2. P.]
द्विधाभावो
द्विधा [ind]
द्विधाभावो
भाव [m]
राजन्
राजन् [m]
दुर्योधनं
दुर्योधन [m]
प्रति
प्रति [ind]
मध्ये राज्ञामहं तत्र प्रातिपौरुषिकान्गुणान् । तव संकीर्तयिष्यामि ये च तस्य व्यतिक्रमाः ॥
English Translation
In the midst of the kings shall I describe all your good qualities among men, as also defects.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मध्ये
मध्य [n]
राज्ञाम्
राजन् [m]
अहं
मद् [pron]
तत्र
तत्र [ind]
प्रातिपौरुषिकान्
प्रातिपौरुषिक [adj]
गुणान्
गुण [mn]
कृतकृत्या
कृतकृत्य [adj]
हि
हि [ind]
ये
यद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
भविष्यन्ति
भू [1. Ā.]
सुशिक्षिताः
सु [ind]
सुशिक्षिताः
शिक्षय् [10. Ā.]
ब्रुवतस्तत्र मे वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् । निशम्य पार्थिवाः सर्वे नानाजनपदेश्वराः ॥
English Translation
Hearing me, speak beneficial words conducive to both virtue and worldly good. All the rulers of the earth, the lords of the different provinces,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
स्म
स्म [ind]
वाचं
वाच् [f]
कल्याणीं
कल्याण [adj]
धर्मकामार्थसंहिताम्
धर्म [mn]
धर्मकामार्थसंहिताम्
काम [m]
धर्मकामार्थसंहिताम्
अर्थ [mn]
धर्मकामार्थसंहिताम्
संधा [1. P.]
निशम्य
निशामय् [10. Ā.]
पार्थिवाः
पार्थिव [m]
सर्वे
सर्व [pron]
नानाजनपदेश्वराः
नाना [ind]
नानाजनपदेश्वराः
जनपद [m]
नानाजनपदेश्वराः
ईश्वर [m]
त्वयि संप्रतिपत्स्यन्ते धर्मात्मा सत्यवागिति । तस्मिंश्चाधिगमिष्यन्ति यथा लोभादवर्तत ॥
English Translation
Will know you to be virtuous shouted and truthful of speech and will know how avariciously inclined he is.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वनं
वन [n]
प्रतस्थे
प्रस्था [1. Ā.]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
राजा
राजन् [m]
सत्यो
सत्य [adj]
भवत्विति
भू [1. Ā.]
भवत्विति
इति [ind]
तस्मिंश्चाधिगमिष्यन्ति
तद् [pron]
तस्मिंश्चाधिगमिष्यन्ति
च [ind]
तस्मिंश्चाधिगमिष्यन्ति
अधिगम् [1. Ā.]
यथा
यथा [ind]
लोभाद्
लोभ [m]
अवर्तत
वृत् [3. P.]
गर्हयिष्यामि चैवैनं पौरजानपदेष्वपि । वृद्धबालानुपादाय चातुर्वर्ण्यसमागमे ॥
English Translation
I shell speak of his defects before both people of towns and villages, before both old and young and before all the members of the four orders assembled there.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गर्हयिष्यामि
गर्हय् [10. Ā.]
चैवैनं
च [ind]
चैवैनं
एव [ind]
चैवैनं
एनद् [pron]
पौरजानपदेष्वपि
पौर [m]
पौरजानपदेष्वपि
जानपद [m]
पौरजानपदेष्वपि
अपि [ind]
वृद्धबालान्
वृद्ध [adj]
वृद्धबालान्
बाल [adj]
उपादाय
उपादा [3. Ā.]
चातुर्वर्ण्यसमागमे
चातुर्वर्ण्य [n]
चातुर्वर्ण्यसमागमे
समागम [m]
शमं चेद्याचमानस्त्वं न धर्मं तत्र लप्स्यसे । कुरून्विगर्हयिष्यन्ति धृतराष्ट्रं च पार्थिवाः ॥
English Translation
You will not be called sinful there; for you ask peace and the rulers of the earth will blame the Kurus and Dhritarashtra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शमं
शम [m]
चेद्
चेद् [ind]
याचमानस्त्वं
याच् [1. Ā.]
याचमानस्त्वं
त्वद् [pron]
न
न [ind]
धर्मं
धर्म [mn]
तत्र
तत्र [ind]
लप्स्यसे
लभ् [1. P.]
प्रायशो
प्रायशस् [ind]
यैर्
यद् [pron]
विनश्यन्ति
विनश् [4. Ā.]
कृतमूलाश्च
कृ [2. Ā.]
कृतमूलाश्च
मूल [mn]
कृतमूलाश्च
च [ind]
पार्थिवाः
पार्थिव [m]
तस्मिँल्लोकपरित्यक्ते किं कार्यमवशिष्यते । हते दुर्योधने राजन्यदन्यत्क्रियतामिति ॥
English Translation
When he is forsaken by men, what shall there be left to be done and Duryodhana is killed; do whatever remains to be accomplished.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिंल्
तद् [pron]
लोकपरित्यक्ते
लोक [m]
लोकपरित्यक्ते
परित्यज् [1. Ā.]
किं
क [pron]
कार्यम्
कार्य [n]
अवशिष्यते
अवशिष् [7. P.]
हते
हन् [6. P.]
दुर्योधने
दुर्योधन [m]
राजन्
राजन् [m]
यद्
यद् [pron]
अन्यत्
अन्य [pron]
क्रियताम्
कृ [2. Ā.]
इति
इति [ind]
यात्वा चाहं कुरून्सर्वान्युष्मदर्थमहापयन् । यतिष्ये प्रशमं कर्तुं लक्षयिष्ये च चेष्टितम् ॥
English Translation
Going to all the Kurus, I shall seek to effect peace without any sacrifice of your interests; and shall observe their intentions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यात्वा
या [2. Ā.]
चाहं
च [ind]
चाहं
मद् [pron]
कुरून्
कुरु [m]
सर्वान्
सर्व [pron]
युष्मदर्थम्
त्वद् [pron]
युष्मदर्थम्
अर्थ [mn]
अहापयन्
अहापयत् [adj]
यतिष्ये
यत् [1. P.]
प्रशमं
प्रशम [m]
कर्तुं
कृ [2. Ā.]
लक्षयिष्ये
लक्षय् [10. Ā.]
च
च [ind]
चेष्टितम्
चेष्ट् [1. Ā.]
कौरवाणां प्रवृत्तिं च गत्वा युद्धाधिकारिकाम् । निशाम्य विनिवर्तिष्ये जयाय तव भारत ॥
English Translation
Having observed and made out the intentions of the sons of Kuru and their preparations for war I shall come back to make victory yours, O Bharata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कौरवाणां
कौरव [m]
प्रवृत्तिं
प्रवृत्ति [f]
च
च [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
युद्धाधिकारिकाम्
युद्ध [n]
युद्धाधिकारिकाम्
आधिकारिक [adj]
तं
तद् [pron]
जित्वा
जि [9. P.]
विनिवर्तिष्ये
विनिवृत् [1. Ā.]
गाः
गो [mf]
समादाय
समादा [3. Ā.]
वै
वै [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
सर्वथा युद्धमेवाहमाशंसामि परैः सह । निमित्तानि हि सर्वाणि तथा प्रादुर्भवन्ति मे ॥
English Translation
I anticipate war with the enemy by all mcans. It seems to me that all the signs indicate the same.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वथा
सर्वथा [ind]
युद्धम्
युद्ध [n]
एवाहम्
एव [ind]
एवाहम्
मद् [pron]
आशंसामि
आशंस् [2. Ā.]
परैः
पर [pron]
सह
सह [ind]
निमित्तानि
निमित्त [n]
हि
हि [ind]
सर्वाणि
सर्व [pron]
तथा
तथा [ind]
प्रादुर्भवन्ति
प्रादुर्भू [1. P.]
मे
मद् [pron]
मृगाः शकुन्ताश्च वदन्ति घोरं; हस्त्यश्वमुख्येषु निशामुखेषु । घोराणि रूपाणि तथैव चाग्नि;र्वर्णान्बहून्पुष्यति घोररूपान् । मनुष्यलोकक्षपणोऽथ घोरो; नो चेदनुप्राप्त इहान्तकः स्यात् ॥
English Translation
The birds and beasts are making loud sounds; and the best of elephants and horses assume terrible appearances at the approach of night. Fire too assumes many terrific looking colours.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मृगाः
मृग [m]
शकुन्ताश्च
शकुन्त [m]
शकुन्ताश्च
च [ind]
वदन्ति
वद् [1. Ā.]
घोरं
घोर [adj]
हस्त्यश्वमुख्येषु
हस्तिन् [m]
हस्त्यश्वमुख्येषु
अश्व [m]
हस्त्यश्वमुख्येषु
मुख्य [adj]
निशामुखेषु
निशा [f]
निशामुखेषु
मुख [n]
घोराणि
घोर [adj]
रूपाणि
रूप [n]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
चाग्निर्
च [ind]
चाग्निर्
अग्नि [m]
वर्णान्
वर्ण [mn]
बहून्
बहु [adj]
पुष्यति
पुष् [2. P.]
घोररूपान्
घोर [adj]
घोररूपान्
रूप [n]
मनुष्यलोकक्षपणो
मनुष्य [m]
मनुष्यलोकक्षपणो
लोक [m]
मनुष्यलोकक्षपणो
क्षपण [adj]
ऽथ
अथ [ind]
घोरो
घोर [adj]
नो
नो [ind]
चेद्
चेद् [ind]
अनुप्राप्त
अनुप्राप् [5. Ā.]
इहान्तकः
इह [ind]
इहान्तकः
अन्तक [m]
स्यात्
अस् [2. P.]
शस्त्राणि पत्रं कवचान्रथांश्च; नागान्ध्वजांश्च प्रतिपादयित्वा । योधाश्च सर्वे कृतनिश्रमास्ते; भवन्तु हस्त्यश्वरथेषु यत्ताः । सांग्रामिकं ते यदुपार्जनीयं; सर्वं समग्रं कुरु तन्नरेन्द्र ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शस्त्राणि
शस्त्र [n]
पत्रं
पत्त्र [mn]
कवचान्
कवच [mn]
रथांश्च
रथ [m]
रथांश्च
च [ind]
नागान्
नाग [m]
ध्वजांश्च
ध्वज [mn]
ध्वजांश्च
च [ind]
प्रतिपादयित्वा
प्रतिपादय् [10. Ā.]
योधाश्च
योध [m]
योधाश्च
च [ind]
सर्वे
सर्व [pron]
कृतनिश्रमास्ते
कृ [2. Ā.]
कृतनिश्रमास्ते
निश्रम [m]
कृतनिश्रमास्ते
तद् [pron]
भवन्तु
भू [1. Ā.]
हस्त्यश्वरथेषु
हस्तिन् [m]
हस्त्यश्वरथेषु
अश्व [m]
हस्त्यश्वरथेषु
रथ [m]
यत्ताः
यत् [1. P.]
सांग्रामिकं
सांग्रामिक [adj]
ते
त्वद् [pron]
यद्
यद् [pron]
उपार्जनीयं
उपार्जय् [10. P.]
सर्वं
सर्व [pron]
समग्रं
समग्र [adj]
कुरु
कृ [2. Ā.]
तन्नरेन्द्र
तद् [pron]
तन्नरेन्द्र
नरेन्द्र [m]
दुर्योधनो न ह्यलमद्य दातुं; जीवंस्तवैतन्नृपते कथंचित् । यत्ते पुरस्तादभवत्समृद्धं; द्यूते हृतं पाण्डवमुख्य राज्यम् ॥
English Translation
Duryodhana, O lord of men, will not be able to return you any portion of your prosperous territories which were yours in days of old and which he stole from you at a game of dice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुर्योधनो
दुर्योधन [m]
न
न [ind]
ह्यलम्
हि [ind]
ह्यलम्
अलम् [ind]
अद्य
अद्य [ind]
दातुं
दा [1. Ā.]
जीवंस्तवैतन्नृपते
जीव् [1. Ā.]
जीवंस्तवैतन्नृपते
त्वद् [pron]
जीवंस्तवैतन्नृपते
एतद् [pron]
जीवंस्तवैतन्नृपते
नृपति [m]
कथंचित्
कथंचिद् [ind]
यत्
यद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
पुरस्ताद्
पुरस्तात् [ind]
अभवत्
भू [1. Ā.]
समृद्धं
समृध् [4. Ā.]
द्यूते
द्यूत [n]
हृतं
हृ [2. P.]
पाण्डवमुख्य
पाण्डव [m]
पाण्डवमुख्य
मुख्य [adj]
राज्यम्
राज्य [n]