Aśvamedhikaparva Adhyāya 75
अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 75
Aśvamedhikaparva Adhyāya 75 of the classical Mahābhārata with 27 verses.
Total: 27 Verses
•
Citations: MBh 14.75.1–27
•
250 Lexicon Terms
एवं त्रिरात्रमभवत्तद्युद्धं भरतर्षभ । अर्जुनस्य नरेन्द्रेण वृत्रेणेव शतक्रतोः ॥
English Translation
Vaishampayana said — Thus went on that battle, O chief of the Bharatas, for three days between Arjuna and that prince like the encounter between him of a hundred sacrifices and Vritra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
त्रिरात्रम्
त्रि [nr]
त्रिरात्रम्
रात्र [mn]
अभवत्
भू [1. Ā.]
तद्
तद् [pron]
युद्धं
युद्ध [n]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]
अर्जुनस्य
अर्जुन [m]
नरेन्द्रेण
नरेन्द्र [m]
वृत्रेणेव
वृत्र [m]
वृत्रेणेव
इव [ind]
शतक्रतोः
शतक्रतु [m]
ततश्चतुर्थे दिवसे वज्रदत्तो महाबलः । जहास सस्वनं हासं वाक्यं चेदमथाब्रवीत् ॥
English Translation
On the fourth day, Vajradatta of great power laughed loudly and addressing Arjuna, said these words :-Wait, wait, O Arjuna! You shall not excape me alive! Killing you I shall duly discharge the water-rite of my father.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततश्चतुर्थे
ततस् [ind]
ततश्चतुर्थे
चतुर्थ [adj]
दिवसे
दिवस [mn]
वज्रदत्तो
वज्रदत्त [m]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
जहास
हस् [1. Ā.]
सस्वनं
स [ind]
सस्वनं
स्वन [m]
हासं
हास [m]
धृतवर्मा
धृतवर्मन् [m]
महाहवे
महत् [adj]
महाहवे
आहव [m]
अर्जुनार्जुन तिष्ठस्व न मे जीवन्विमोक्ष्यसे । त्वां निहत्य करिष्यामि पितुस्तोयं यथाविधि ॥
English Translation
On the fourth day, Vajradatta of great power laughed loudly and addressing Arjuna, said these words :-Wait, wait, O Arjuna! You shall not excape me alive! Killing you I shall duly discharge the water-rite of my father.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अर्जुनार्जुन
अर्जुन [m]
अर्जुनार्जुन
अर्जुन [m]
तिष्ठस्व
स्था [1. Ā.]
न
न [ind]
मे
मद् [pron]
जीवन्
जीव् [1. Ā.]
विमोक्ष्यसे
विमुच् [6. Ā.]
त्वां
त्वद् [pron]
निहत्य
निहन् [2. Ā.]
करिष्यामि
कृ [2. Ā.]
पितुस्तोयं
पितृ [m]
पितुस्तोयं
तोय [n]
यथाविधि
यथाविधि [ind]
त्वया वृद्धो मम पिता भगदत्तः पितुः सखा । हतो वृद्धोऽपचायित्वाच्छिशुं मामद्य योधय ॥
English Translation
My aged father Bhagadatta, who was the friend of your father, was killed by you on account of his weight of years. Do you, however, fight me who am but a boy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वया
त्वद् [pron]
वृद्धो
वृध् [6. P.]
मम
मद् [pron]
पिता
पितृ [m]
भगदत्तः
भगदत्त [m]
पितुः
पितृ [m]
सखा
सखि [m]
हतो
हन् [6. P.]
वृद्धो
वृद्ध [adj]
ऽपचायित्वाच्छिशुं
अपचायिन् [adj]
ऽपचायित्वाच्छिशुं
त्व [n]
ऽपचायित्वाच्छिशुं
शिशु [m]
माम्
मद् [pron]
अद्य
अद्य [ind]
योधय
योधय् [10. Ā.]
इत्येवमुक्त्वा संक्रुद्धो वज्रदत्तो नराधिपः । प्रेषयामास कौरव्य वारणं पाण्डवं प्रति ॥
English Translation
Having said these words, O you of Kuru's race, king Vajradatta, filled with anger, urged his elephant towards the son of Pandu.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्येवम्
इति [ind]
इत्येवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
संक्रुद्धो
संक्रुध् [4. Ā.]
वज्रदत्तो
वज्रदत्त [m]
नराधिपः
नराधिप [m]
प्रेषयामास
प्रेषय् [10. Ā.]
संक्रुद्धो
संक्रुध् [4. Ā.]
भगदत्तात्मजं
भगदत्त [m]
भगदत्तात्मजं
आत्मज [m]
प्रति
प्रति [ind]
संप्रेष्यमाणो नागेन्द्रो वज्रदत्तेन धीमता । उत्पतिष्यन्निवाकाशमभिदुद्राव पाण्डवम् ॥
English Translation
Urged on by the highly intelligent Vajradatta, that prince of elephants, as if desirous of cutting through the sky, rushed towards Dhananjaya.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संप्रेष्यमाणो
संप्रेषय् [10. P.]
नागेन्द्रो
नाग [m]
नागेन्द्रो
इन्द्र [m]
वज्रदत्तेन
वज्रदत्त [m]
धीमता
धीमत् [adj]
उत्पतिष्यन्न्
उत्पत् [1. Ā.]
इवाकाशम्
इव [ind]
इवाकाशम्
आकाश [mn]
अभिदुद्राव
अभिद्रु [1. Ā.]
पाण्डवम्
पाण्डव [m]
अग्रहस्तप्रमुक्तेन शीकरेण स फल्गुनम् । समुक्षत महाराज शैलं नील इवाम्बुदः ॥
English Translation
That best of elephants drenched Arjuna with a shower of juice emitted from the end of his trunk, like a mass of blue clouds drenching a hill with its down-pour.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अग्रहस्तप्रमुक्तेन
अग्र [n]
अग्रहस्तप्रमुक्तेन
हस्त [mn]
अग्रहस्तप्रमुक्तेन
प्रमुच् [6. Ā.]
शीकरेण
शीकर [m]
स
तद् [pron]
फल्गुनम्
फल्गुन [m]
समुक्षत
समुक्ष् [6. Ā.]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
शैलं
शैल [mn]
नील
नील [adj]
इवाम्बुदः
इव [ind]
इवाम्बुदः
अम्बुद [m]
स तेन प्रेषितो राज्ञा मेघवन्निनदन्मुहुः । मुखाडम्बरघोषेण समाद्रवत फल्गुनम् ॥
English Translation
Indeed, urged on by the king, the elephant, repeatedly roaring like a cloud, rushed towards Phalguna, sending forth deep noise from its mouth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तेन
तद् [pron]
प्रेषितो
प्रेषय् [10. Ā.]
राज्ञा
राजन् [m]
मेघवन्निनदन्मुहुः
मेघ [m]
मेघवन्निनदन्मुहुः
वत् [ind]
मेघवन्निनदन्मुहुः
निनद् [1. P.]
मेघवन्निनदन्मुहुः
मुहुर् [ind]
मुखाडम्बरघोषेण
मुख [n]
मुखाडम्बरघोषेण
आडम्बर [m]
मुखाडम्बरघोषेण
घोष [m]
समाद्रवत
समाद्रु [1. Ā.]
फल्गुनम्
फल्गुन [m]
स नृत्यन्निव नागेन्द्रो वज्रदत्तप्रचोदितः । आससाद द्रुतं राजन्कौरवाणां महारथम् ॥
English Translation
Indeed urged on by Vajradatta that prince of elephants quickly moved towards the powerful car-warrior of the Kurus, with the tread of one that seemed to dance in excitement.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
नृत्यन्न्
नृत् [4. Ā.]
इव
इव [ind]
नागेन्द्रो
नाग [m]
नागेन्द्रो
इन्द्र [m]
वज्रदत्तप्रचोदितः
वज्रदत्त [m]
वज्रदत्तप्रचोदितः
प्रचोदय् [10. P.]
आससाद
आसद् [2. P.]
द्रुतं
द्रुतम् [ind]
राजन्
राजन् [m]
कौरवाणां
कौरव [m]
महारथम्
महत् [adj]
महारथम्
रथ [m]
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य वज्रदत्तस्य वारणम् । गाण्डीवमाश्रित्य बली न व्यकम्पत शत्रुहा ॥
English Translation
Seeing that beast of Vajradatta advance towards him, that destroyer of enemies, viz., the powerful Dhananjaya, relaying on Gandiva, stood his ground without shaking with fear.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
आपतन्तं
आपत् [1. Ā.]
सम्प्रेक्ष्य
सम्प्रेक्ष् [4. P.]
केतुवर्माणम्
केतुवर्मन् [m]
आहवे
आहव [m]
गाण्डीवम्
गाण्डीव [mn]
आश्रित्य
आश्रि [1. Ā.]
बली
बलिन् [adj]
न
न [ind]
व्यकम्पत
विकम्प् [1. P.]
शत्रुहा
शत्रु [m]
शत्रुहा
हन् [adj]
चुक्रोध बलवच्चापि पाण्डवस्तस्य भूपतेः । कार्यविघ्नमनुस्मृत्य पूर्ववैरं च भारत ॥
English Translation
Recollecting what an obstacle Vajradatta was proving to the performance of his task, and remembering the old enmity of the house, the son of Pandu became greatly excited with rage against the king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चुक्रोध
क्रुध् [4. Ā.]
बलवच्चापि
बलवत् [adj]
बलवच्चापि
च [ind]
बलवच्चापि
अपि [ind]
पाण्डवस्तस्य
पाण्डव [m]
पाण्डवस्तस्य
तद् [pron]
भूपतेः
भूपति [m]
कार्यविघ्नम्
कार्य [n]
कार्यविघ्नम्
विघ्न [mn]
अनुस्मृत्य
अनुस्मृ [1. Ā.]
पूर्ववैरं
पूर्व [pron]
पूर्ववैरं
वैर [mn]
च
च [ind]
भारत
भारत [m]
ततस्तं वारणं क्रुद्धः शरजालेन पाण्डवः । निवारयामास तदा वेलेव मकरालयम् ॥
English Translation
Worked up with rage, Dhananjaya impeded the course of that beast with a shower of arrows like the shore resisting the surging sea.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तं
ततस् [ind]
ततस्तं
तद् [pron]
वारणं
वारण [m]
क्रुद्धः
क्रुध् [4. Ā.]
शरजालेन
शर [m]
शरजालेन
जाल [n]
पाण्डवः
पाण्डव [m]
निवारयामास
निवारय् [10. Ā.]
तदा
तदा [ind]
वेलेव
वेला [f]
वेलेव
इव [ind]
मकरालयम्
मकर [m]
मकरालयम्
आलय [mn]
स नागप्रवरो वीर्यादर्जुनेन निवारितः । तस्थौ शरैर्वितुन्नाङ्गः श्वाविच्छललितो यथा ॥
English Translation
That best of elephants and beautiful in appearance, thus impeded by Arjuna, stopped in its course, with body pierced with many an arrow, like a porcupine with its quills erect.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
नागप्रवरो
नाग [m]
नागप्रवरो
प्रवर [adj]
वीर्याद्
वीर्य [n]
अर्जुनेन
अर्जुन [m]
निवारितः
निवारय् [10. Ā.]
तस्थौ
स्था [1. Ā.]
शरैर्
शर [m]
वितुन्नाङ्गः
वितुद् [6. Ā.]
वितुन्नाङ्गः
अङ्ग [n]
श्वाविच्छललितो
श्वाविध् [m]
श्वाविच्छललितो
शललित [adj]
यथा
यथा [ind]
निवारितं गजं दृष्ट्वा भगदत्तात्मजो नृपः । उत्ससर्ज शितान्बाणानर्जुने क्रोधमूर्छितः ॥
English Translation
Seeing his elephant impeded in its course, the royal son Bhagadatta, deprived of sense by anger, shot many whetted arrows at Arjuna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निवारितं
निवारय् [10. Ā.]
गजं
गज [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
भगदत्तात्मजो
भगदत्त [m]
भगदत्तात्मजो
आत्मज [m]
नृपः
नृप [m]
उत्ससर्ज
उत्सृज् [6. Ā.]
शितान्
शा [4. P.]
बाणान्
बाण [m]
अर्जुने
अर्जुन [m]
क्रोधमूर्छितः
क्रोध [m]
क्रोधमूर्छितः
मूर्छय् [10. P.]
अर्जुनस्तु महाराज शरैः शरविघातिभिः । वारयामास तानस्तांस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥
English Translation
The mighty-armed Arjuna baffled all those arrows with many foe-destroying arrows of his. The feat appeared to be exceedingly wonderful.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अर्जुनस्य
अर्जुन [m]
महीपालैर्
महीपाल [m]
नानादेशनिवासिभिः
नाना [ind]
नानादेशनिवासिभिः
देश [m]
नानादेशनिवासिभिः
निवासिन् [adj]
वारयामास
वारय् [10. Ā.]
तान्
तद् [pron]
अस्तांस्तद्
अस् [4. Ā.]
अस्तांस्तद्
तद् [pron]
अद्भुतम्
अद्भुत [n]
इवाभवत्
इव [ind]
इवाभवत्
भू [1. Ā.]
ततः पुनरतिक्रुद्धो राजा प्राग्ज्योतिषाधिपः । प्रेषयामास नागेन्द्रं बलवच्छ्वसनोपमम् ॥
English Translation
Once more the king of the Pragjyotishas, worked up with rage, forcibly urged his elephant, which resembled a mountain, at Arjuna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
पुनर्
पुनर् [ind]
अतिक्रुद्धो
अति [ind]
अतिक्रुद्धो
क्रुध् [4. Ā.]
राजा
राजन् [m]
प्राग्ज्योतिषाधिपः
प्राग्ज्योतिष [m]
प्राग्ज्योतिषाधिपः
अधिप [m]
संप्रेष्यमाणो
संप्रेषय् [10. P.]
नागेन्द्रो
नाग [m]
नागेन्द्रो
इन्द्र [m]
वज्रदत्तेन
वज्रदत्त [m]
धीमता
धीमत् [adj]
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य बलवान्पाकशासनिः । नाराचमग्निसंकाशं प्राहिणोद्वारणं प्रति ॥
English Translation
Seeing the beast once more advancing towards him, Arjuna shot with great strength an arrow at it which resembled a veritable flame of fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
आपतन्तं
आपत् [1. Ā.]
सम्प्रेक्ष्य
सम्प्रेक्ष् [4. P.]
क्रुद्धो
क्रुध् [4. Ā.]
राजन्
राजन् [m]
धनंजयः
धनंजय [m]
नाराचम्
नाराच [m]
अग्निसंकाशं
अग्नि [m]
अग्निसंकाशं
संकाश [m]
प्राहिणोद्
प्रहि [5. P.]
वारणं
वारण [m]
प्रति
प्रति [ind]
स तेन वारणो राजन्मर्मण्यभिहतो भृशम् । पपात सहसा भूमौ वज्ररुग्ण इवाचलः ॥
English Translation
Cut to the quick, O king, by the son of Pandu, the beast suddenly dropped down on the Earth like a mountain-summit loosened by a thunder-bolt.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तेन
तद् [pron]
वारणो
वारण [m]
राजन्मर्मण्यभिहतो
राजन् [m]
राजन्मर्मण्यभिहतो
मर्मन् [n]
राजन्मर्मण्यभिहतो
अभिहन् [4. P.]
भृशम्
भृशम् [ind]
पपात
पत् [1. Ā.]
सहसा
सहसा [ind]
भूमौ
भूमि [f]
वज्ररुग्ण
वज्र [mn]
वज्ररुग्ण
रुज् [6. Ā.]
इवाचलः
इव [ind]
इवाचलः
अचल [m]
स पतञ्शुशुभे नागो धनंजयशराहतः । विशन्निव महाशैलो महीं वज्रप्रपीडितः ॥
English Translation
Struck with Dhananjaya's arrow, the elephant, as it lay on the Earth, looked like a huge mountain-cliff lying on the ground, loosened by the bolt of Indra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
पतञ्
पत् [1. Ā.]
शुशुभे
शुभ् [6. Ā.]
नागो
नाग [m]
धनंजयशराहतः
धनंजय [m]
धनंजयशराहतः
शर [m]
धनंजयशराहतः
आहन् [2. Ā.]
विशन्न्
विश् [4. P.]
इव
इव [ind]
महाशैलो
महत् [adj]
महाशैलो
शैल [mn]
महीं
मही [f]
वज्रप्रपीडितः
वज्र [mn]
वज्रप्रपीडितः
प्रपीडय् [10. P.]
तस्मिन्निपतिते नागे वज्रदत्तस्य पाण्डवः । तं न भेतव्यमित्याह ततो भूमिगतं नृपम् ॥
English Translation
When the elephant of Vajradatta was prostrated on the ground the so of Pandu, addressing the king who had fallen down with his beast, said, 'Do not fear.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिन्निपतिते
तद् [pron]
तस्मिन्निपतिते
निपत् [1. Ā.]
नागे
नाग [m]
वज्रदत्तस्य
वज्रदत्त [m]
पाण्डवः
पाण्डव [m]
तं
तद् [pron]
न
न [ind]
भेतव्यम्
भी [1. Ā.]
इत्याह
इति [ind]
इत्याह
अह् [1. P.]
ततो
ततस् [ind]
भूमिगतं
भूमि [f]
भूमिगतं
गम् [6. Ā.]
नृपम्
नृप [m]
अब्रवीद्धि महातेजाः प्रस्थितं मां युधिष्ठिरः । राजानस्ते न हन्तव्या धनंजय कथंचन ॥
English Translation
Indeed, Yudhishthira of great energy said to me while commissioning me for this task even these words, viz., You should not, O Dhananjaya, kill those kings (who may give you battle).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अब्रवीद्धि
ब्रू [2. Ā.]
अब्रवीद्धि
हि [ind]
महातेजाः
महत् [adj]
महातेजाः
तेजस् [n]
प्रस्थितं
प्रस्था [1. Ā.]
मां
मद् [pron]
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर [m]
राजानस्ते
राजन् [m]
राजानस्ते
तद् [pron]
न
न [ind]
हन्तव्या
हन् [6. P.]
धनंजय
धनंजय [m]
कथंचन
कथंचन [ind]
सर्वमेतन्नरव्याघ्र भवत्वेतावता कृतम् । योधाश्चापि न हन्तव्या धनंजय रणे त्वया ॥
English Translation
O foremost of men, you should consider your task as accomplished if only you disable those hostile kings! You should not also, O Dhananjaya, kill the warriors of those kings who may come forth to fight you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वम्
सर्व [pron]
एतन्नरव्याघ्र
एतद् [pron]
एतन्नरव्याघ्र
नर [m]
एतन्नरव्याघ्र
व्याघ्र [m]
भवत्वेतावता
भू [1. Ā.]
भवत्वेतावता
एतावत् [adj]
कृतम्
कृ [2. Ā.]
योधाश्चापि
योध [m]
योधाश्चापि
च [ind]
योधाश्चापि
अपि [ind]
न
न [ind]
हन्तव्या
हन् [6. P.]
धनंजय
धनंजय [m]
रणे
रण [m]
त्वया
त्वद् [pron]
वक्तव्याश्चापि राजानः सर्वैः सह सुहृज्जनैः । युधिष्ठिरस्याश्वमेधो भवद्भिरनुभूयताम् ॥
English Translation
They should be requested to come, with all their kinsmen and friends, to the HorseSacrifice of Yudhishthira.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वक्तव्याश्चापि
वच् [2. P.]
वक्तव्याश्चापि
च [ind]
वक्तव्याश्चापि
अपि [ind]
राजानः
राजन् [m]
सर्वैः
सर्व [pron]
सह
सह [ind]
सुहृज्जनैः
सुहृद् [m]
सुहृज्जनैः
जन [m]
युधिष्ठिरस्याश्वमेधो
युधिष्ठिर [m]
युधिष्ठिरस्याश्वमेधो
अश्वमेध [m]
भवद्भिर्
भवत् [adj]
अनुभूयताम्
अनुभू [1. Ā.]
इति भ्रातृवचः श्रुत्वा न हन्मि त्वां जनाधिप । उत्तिष्ठ न भयं तेऽस्ति स्वस्तिमान्गच्छ पार्थिव ॥
English Translation
Having heard these commands of my brother, I shall not kill you, O king! Rise up; let no fear be yours; return to your city safe and sound, O king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
भ्रातृवचः
भ्रातृ [m]
भ्रातृवचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
न
न [ind]
हन्मि
हन् [6. P.]
त्वां
त्वद् [pron]
जनाधिप
जनाधिप [m]
उत्तिष्ठ
उत्था [1. Ā.]
न
न [ind]
भयं
भय [n]
ते
त्वद् [pron]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
स्वस्तिमान्
स्वस्तिमत् [adj]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
पार्थिव
पार्थिव [m]
आगच्छेथा महाराज परां चैत्रीमुपस्थिताम् । तदाश्वमेधो भविता धर्मराजस्य धीमतः ॥
English Translation
When the day of full moon in the month of Chaitra comes, you shall O great king, go to that sacrifice of king Yudhishthira the just, for it takes place. on that day!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आगच्छेथा
आगम् [6. P.]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
परां
पर [pron]
चैत्रीम्
चैत्री [f]
उपस्थिताम्
उपस्था [1. Ā.]
स
तद् [pron]
तदा
तदा [ind]
तद्
तद् [pron]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
धर्मराजस्य
धर्मराज [m]
धीमतः
धीमत् [adj]
एवमुक्तः स राजा तु भगदत्तात्मजस्तदा । तथेत्येवाब्रवीद्वाक्यं पाण्डवेनाभिनिर्जितः ॥
English Translation
Thus addressed by Arjuna the royal son of Bhagadatta, defeated by the son of Pandu, said, 'So be it.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तः
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
तु
तु [ind]
भगदत्तात्मजस्तदा
भगदत्त [m]
भगदत्तात्मजस्तदा
आत्मज [m]
भगदत्तात्मजस्तदा
तदा [ind]
तथेत्येवाब्रवीद्
तथा [ind]
तथेत्येवाब्रवीद्
इति [ind]
तथेत्येवाब्रवीद्
एव [ind]
तथेत्येवाब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
वाक्यं
वाक्य [n]
पाण्डवेनाभिनिर्जितः
पाण्डव [m]
पाण्डवेनाभिनिर्जितः
अभिनिर्जि [2. P.]