Aśvamedhikaparva Adhyāya 74
अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 74
Aśvamedhikaparva Adhyāya 74 of the classical Mahābhārata with 21 verses.
Total: 21 Verses
•
Citations: MBh 14.74.1–21
•
250 Lexicon Terms
प्राग्ज्योतिषमथाभ्येत्य व्यचरत्स हयोत्तमः । भगदत्तात्मजस्तत्र निर्ययौ रणकर्कशः ॥
English Translation
That foremost of horses then proceeded to the kingdom of Pragjyotisha and began to wander there. At this, Bhagadatta's son, who was greatly courageous in battle, came out.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्राग्ज्योतिषम्
प्राग्ज्योतिष [m]
अथाभ्येत्य
अथ [ind]
अथाभ्येत्य
अभ्ये [2. P.]
व्यचरत्
विचर् [1. Ā.]
स
स [ind]
हयोत्तमः
हय [m]
हयोत्तमः
उत्तम [adj]
भगदत्तात्मजस्तत्र
भगदत्त [m]
भगदत्तात्मजस्तत्र
आत्मज [m]
भगदत्तात्मजस्तत्र
तत्र [ind]
निर्ययौ
निर्या [2. P.]
रणकर्कशः
रण [m]
रणकर्कशः
कर्कश [adj]
स हयं पाण्डुपुत्रस्य विषयान्तमुपागतम् । युयुधे भरतश्रेष्ठ वज्रदत्तो महीपतिः ॥
English Translation
King Vajradata, O chief of the Bharatas, finding the (sacrificial) horse arrived within his kingdom, fought (for detaining it).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
स [ind]
हयं
हय [m]
पाण्डुपुत्रस्य
पाण्डु [m]
पाण्डुपुत्रस्य
पुत्र [m]
विषयान्तम्
विषय [mn]
विषयान्तम्
अन्त [m]
उपागतम्
उपागम् [1. P.]
युयुधे
युध् [2. P.]
भरतश्रेष्ठ
भरत [m]
भरतश्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
वज्रदत्तो
वज्रदत्त [m]
महीपतिः
महीपति [m]
सोऽभिनिर्याय नगराद्भगदत्तसुतो नृपः । अश्वमायान्तमुन्मथ्य नगराभिमुखो ययौ ॥
English Translation
The royal son of Bhagadatta, coming out of his city, afflicted the horse which was coming (and seizing it), marched back towards his own place.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽभिनिर्याय
अभिनिर्या [2. P.]
नगराद्
नगर [mn]
भगदत्तसुतो
भगदत्त [m]
भगदत्तसुतो
सुत [m]
नृपः
नृप [m]
अश्वम्
अश्व [m]
आयान्तम्
आया [2. Ā.]
उन्मथ्य
उन्मथ् [9. P.]
नगराभिमुखो
नगर [mn]
नगराभिमुखो
अभिमुख [adj]
ययौ
या [2. Ā.]
तमालक्ष्य महाबाहुः कुरूणामृषभस्तदा । गाण्डीवं विक्षिपंस्तूर्णं सहसा समुपाद्रवत् ॥
English Translation
Marking this, the mighty armed chief of the Kuru-race, speedily stretched his Gandiva, and suddenly rushed towards his enemy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
आलक्ष्य
आलक्षय् [10. Ā.]
महाबाहुः
महत् [adj]
महाबाहुः
बाहु [mf]
कुरूणाम्
कुरु [m]
ऋषभस्तदा
ऋषभ [m]
ऋषभस्तदा
तदा [ind]
गाण्डीवं
गाण्डीव [mn]
विक्षिपंस्तूर्णं
विक्षिप् [6. Ā.]
विक्षिपंस्तूर्णं
तूर्णम् [ind]
सहसा
सहसा [ind]
समुपाद्रवत्
समुपद्रु [1. P.]
ततो गाण्डीवनिर्मुक्तैरिषुभिर्मोहितो नृपः । हयमुत्सृज्य तं वीरस्ततः पार्थमुपाद्रवत् ॥
English Translation
Stupefied by the arrows shot from Gandiva, the heroic son of Bhagadatta, letting loose the horse, fled from Partha.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
गाण्डीवनिर्मुक्तैर्
गाण्डीव [mn]
गाण्डीवनिर्मुक्तैर्
निर्मुच् [6. P.]
इषुभिर्
इषु [mf]
मोहितो
मोहय् [10. Ā.]
नृपः
नृप [m]
हयम्
हय [m]
उत्सृज्य
उत्सृज् [6. Ā.]
तं
तद् [pron]
वीरस्ततः
वीर [m]
वीरस्ततः
ततस् [ind]
पार्थम्
पार्थ [m]
उपाद्रवत्
उपद्रु [1. P.]
पुनः प्रविश्य नगरं दंशितः स नृपोत्तमः । आरुह्य नागप्रवरं निर्ययौ युद्धकाङ्क्षया ॥
English Translation
Once more entering his capital, that foremost of kings, irresistible in battle, cased himself in mail, and mounting on his prince of elephants, came out.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुनः
पुनर् [ind]
प्रविश्य
प्रविश् [4. P.]
नगरं
नगर [mn]
दंशितः
दंशय् [10. P.]
स
तद् [pron]
नृपोत्तमः
नृप [m]
नृपोत्तमः
उत्तम [adj]
आरुह्य
आरुह् [6. Ā.]
नागप्रवरं
नाग [m]
नागप्रवरं
प्रवर [adj]
निर्ययौ
निर्या [2. P.]
युद्धकाङ्क्षया
युद्ध [n]
युद्धकाङ्क्षया
काङ्क्षा [f]
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि । दोधूयता चामरेण श्वेतेन च महारथः ॥
English Translation
That powerful car-warrior had a white umbrella held over his head, and was fanned with a milk-white yak-tails.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पाण्डुरेणातपत्रेण
पाण्डुर [adj]
पाण्डुरेणातपत्रेण
आतपत्र [n]
ध्रियमाणेन
धृ [4. P.]
मूर्धनि
मूर्धन् [m]
दोधूयता
दोधूय् [Int. Ā.]
चामरेण
चामर [n]
श्वेतेन
श्वेत [adj]
च
च [ind]
महारथः
महत् [adj]
महारथः
रथ [m]
ततः पार्थं समासाद्य पाण्डवानां महारथम् । आह्वयामास कौरव्यं बाल्यान्मोहाच्च संयुगे ॥
English Translation
Moved by childishness and folly, he challenged Partha, the powerful car warrior of the Pandavas, famed for dreadful deeds in battle, to an encounter with him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
पार्थं
पार्थ [m]
समासाद्य
समासादय् [10. P.]
पतंग
पतंग [m]
इव
इव [ind]
पावकम्
पावक [m]
आह्वयामास
आह्वा [4. Ā.]
कौरव्यं
कौरव्य [m]
बाल्यान्मोहाच्च
बाल्य [n]
बाल्यान्मोहाच्च
मोह [m]
बाल्यान्मोहाच्च
च [ind]
संयुगे
संयुग [n]
स वारणं नगप्रख्यं प्रभिन्नकरटामुखम् । प्रेषयामास संक्रुद्धस्ततः श्वेतहयं प्रति ॥
English Translation
The enraged prince then urged towards Arjuna that elephant of his, which resembled a veritable mountain, and from whose temples and mouth came out streams of juice showing excitement.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
वारणं
वारण [m]
नगप्रख्यं
नग [m]
नगप्रख्यं
प्रख्या [f]
प्रभिन्नकरटामुखम्
प्रभिद् [7. P.]
प्रभिन्नकरटामुखम्
करटामुख [n]
प्रेषयामास
प्रेषय् [10. Ā.]
संक्रुद्धस्ततः
संक्रुध् [4. Ā.]
संक्रुद्धस्ततः
ततस् [ind]
श्वेतहयं
श्वेतहय [m]
प्रति
प्रति [ind]
विक्षरन्तं यथा मेघं परवारणवारणम् । शास्त्रवत्कल्पितं संख्ये त्रिसाहं युद्धदुर्मदम् ॥
English Translation
Indeed, that elephant showered its secretions like a great mass of clouds pouring rain. Capable of resisting hostile feats of its own species, it had been equipped according to the ordinances of the treatises (on warelephants). Irresistible in battle, it had become so infuriate as to be beyond control.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विक्षरन्तं
विक्षर् [1. P.]
यथा
यथा [ind]
मेघं
मेघ [m]
परवारणवारणम्
पर [pron]
परवारणवारणम्
वारण [m]
परवारणवारणम्
वारण [adj]
शास्त्रवत्
शास्त्र [n]
शास्त्रवत्
वत् [ind]
कल्पितं
कल्पय् [10. Ā.]
संख्ये
संख्य [n]
त्रिसाहं
त्रिसाह [adj]
युद्धदुर्मदम्
युद्ध [n]
युद्धदुर्मदम्
दुर्मद [adj]
प्रचोद्यमानः स गजस्तेन राज्ञा महाबलः । तदाङ्कुशेन विबभावुत्पतिष्यन्निवाम्बरम् ॥
English Translation
Urged on by the prince with the iron-hook, that powerful elephant then scemed as if it would cut through the sky (like a flying hill).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रचोद्यमानः
प्रचोदय् [10. P.]
स
तद् [pron]
गजस्तेन
गज [m]
गजस्तेन
तद् [pron]
राज्ञा
राजन् [m]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
तदाङ्कुशेन
तदा [ind]
तदाङ्कुशेन
अङ्कुश [mn]
विबभावुत्पतिष्यन्न्
विभा [2. P.]
विबभावुत्पतिष्यन्न्
उत्पत् [1. Ā.]
इवाम्बरम्
इव [ind]
इवाम्बरम्
अम्बर [n]
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य क्रुद्धो राजन्धनंजयः । भूमिष्ठो वारणगतं योधयामास भारत ॥
English Translation
Seeing it advance towards him, o king, Dhananjaya, filled with anger and standing on the earth, O Bharata, met the prince on its back.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
सम्प्रेक्ष्य
सम्प्रेक्ष् [4. P.]
तं
तद् [pron]
क्रुद्धं
क्रुध् [4. Ā.]
कालान्तकयमोपमम्
काल [m]
कालान्तकयमोपमम्
अन्तक [m]
कालान्तकयमोपमम्
यम [m]
कालान्तकयमोपमम्
उपम [adj]
भूमिष्ठो
भूमिष्ठ [adj]
वारणगतं
वारण [m]
वारणगतं
गम् [6. Ā.]
योधयामास
योधय् [10. Ā.]
भारत
भारत [m]
वज्रदत्तस्तु संक्रुद्धो मुमोचाशु धनंजये । तोमरानग्निसंकाशाञ्शलभानिव वेगितान् ॥
English Translation
Filled with anger, Vajradatta quickly shed at Arjuna a number of broad headed arrows gifted with the energy of fire and resembling (as they coursed through the air) a cloud of speedily moving locusts.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वज्रदत्तस्तु
वज्रदत्त [m]
वज्रदत्तस्तु
तु [ind]
संक्रुद्धो
संक्रुध् [4. Ā.]
मुमोचाशु
मुच् [6. Ā.]
मुमोचाशु
आशु [ind]
धनंजये
धनंजय [m]
तोमरान्
तोमर [mn]
अग्निसंकाशाञ्
अग्नि [m]
अग्निसंकाशाञ्
संकाश [m]
शलभान्
शलभ [m]
इव
इव [ind]
वेगितान्
वेगित [adj]
अर्जुनस्तानसंप्राप्तान्गाण्डीवप्रेषितैः शरैः । द्विधा त्रिधा च चिच्छेद ख एव खगमैस्तदा ॥
English Translation
Arjuna, however, with arrows sped from Gandiva, cut off those arrows, come into tow, and some into three, pieces. He cut them off in the sky itself with those arrows of his passing through the sky.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अर्जुनस्तान्
अर्जुन [m]
अर्जुनस्तान्
तद् [pron]
असंप्राप्तान्
असंप्राप्त [adj]
गाण्डीवप्रेषितैः
गाण्डीव [mn]
गाण्डीवप्रेषितैः
प्रेषय् [10. Ā.]
शरैः
शर [m]
द्विधा
द्विधा [ind]
त्रिधा
त्रिधा [ind]
च
च [ind]
चिछेद
छिद् [1. P.]
ख
ख [n]
एव
एव [ind]
खगमैस्तदा
ख [n]
खगमैस्तदा
गम [adj]
खगमैस्तदा
तदा [ind]
स तान्दृष्ट्वा तथा छिन्नांस्तोमरान्भगदत्तजः । इषूनसक्तांस्त्वरितः प्राहिणोत्पाण्डवं प्रति ॥
English Translation
The son of Bhagadatta, seeing his broadheaded arrows thus cut off, quickly sped at Arjuna a number of other arrows in a continuous line.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तान्
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
तथा
तथा [ind]
छिन्नांस्तोमरान्
छिद् [1. P.]
छिन्नांस्तोमरान्
तोमर [mn]
भगदत्तजः
भगदत्त [m]
भगदत्तजः
ज [adj]
इषून्
इषु [mf]
असक्तांस्त्वरितः
असक्त [adj]
असक्तांस्त्वरितः
त्वर् [1. P.]
प्राहिणोत्
प्रहि [5. P.]
पाण्डवं
पाण्डव [m]
प्रति
प्रति [ind]
ततोऽर्जुनस्तूर्णतरं रुक्मपुङ्खानजिह्मगान् । प्रेषयामास संक्रुद्धो भगदत्तात्मजं प्रति ॥
English Translation
Filled with anger at this, Arjuna more quickly than before, shot at Bhagadatta's son a number of straightly coursing arrows equipped with golden wings.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽर्जुनस्तूर्णतरं
अर्जुन [m]
ऽर्जुनस्तूर्णतरं
तूर्णतरम् [ind]
रुक्मपुङ्खान्
रुक्म [n]
रुक्मपुङ्खान्
पुङ्ख [m]
अजिह्मगान्
अजिह्मग [m]
प्रेषयामास
प्रेषय् [10. Ā.]
संक्रुद्धस्ततः
संक्रुध् [4. Ā.]
संक्रुद्धस्ततः
ततस् [ind]
श्वेतहयं
श्वेतहय [m]
प्रति
प्रति [ind]
स तैर्विद्धो महातेजा वज्रदत्तो महाहवे । भृशाहतः पपातोर्व्यां न त्वेनमजहात्स्मृतिः ॥
English Translation
Vajradatta of powerful energy, struck with great force and pierced with those arrows in that fierce encounter, fell down on the Earth. Consciousness, however, did not leave him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तैर्
तद् [pron]
विद्धो
व्यध् [4. Ā.]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
वज्रदत्तो
वज्रदत्त [m]
महाहवे
महत् [adj]
महाहवे
आहव [m]
भृशाहतः
भृश [adj]
भृशाहतः
आहन् [2. Ā.]
पपातोर्व्यां
पत् [1. Ā.]
पपातोर्व्यां
उर्वी [f]
न
न [ind]
त्वेनम्
तु [ind]
त्वेनम्
एनद् [pron]
अजहात्
हा [1. P.]
स्मृतिः
स्मृति [f]
ततः स पुनरारुह्य वारणप्रवरं रणे । अव्यग्रः प्रेषयामास जयार्थी विजयं प्रति ॥
English Translation
Mounting on his prince of elephants again in the midst of that battle, the son of Bhagadatta, desirous of victory, very coolly shot a number of arrows at Arjuna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
पुनर्
पुनर् [ind]
आरुह्य
आरुह् [6. Ā.]
वारणप्रवरं
वारण [m]
वारणप्रवरं
प्रवर [adj]
रणे
रण [m]
अव्यग्रः
अव्यग्र [adj]
प्रेषयामास
प्रेषय् [10. Ā.]
जयार्थी
जय [m]
जयार्थी
अर्थिन् [adj]
विजयं
विजय [m]
प्रति
प्रति [ind]
तस्मै बाणांस्ततो जिष्णुर्निर्मुक्ताशीविषोपमान् । प्रेषयामास संक्रुद्धो ज्वलितानिव पावकान् ॥
English Translation
Filled with anger, Jishnu then shot at the prince a number of arrows which looked like burning flames of fire and which appeared to be so many snakes of dreadful poison.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मै
तद् [pron]
बाणांस्ततो
बाण [m]
बाणांस्ततो
ततस् [ind]
जिष्णुर्
जिष्णु [m]
निर्मुक्ताशीविषोपमान्
निर्मुच् [6. P.]
निर्मुक्ताशीविषोपमान्
आशीविष [m]
निर्मुक्ताशीविषोपमान्
उपम [adj]
प्रेषयामास
प्रेषय् [10. Ā.]
संक्रुद्धस्ततः
संक्रुध् [4. Ā.]
संक्रुद्धस्ततः
ततस् [ind]
श्वेतहयं
श्वेतहय [m]
प्रति
प्रति [ind]
स तैर्विद्धो महानागो विस्रवन्रुधिरं बभौ । हिमवानिव शैलेन्द्रो बहुप्रस्रवणस्तदा ॥
English Translation
Pierced therewith, the powerful elephant, emitting a large quantity of blood, looked like a mountain of many springs discharging rillets of water coloured with red chalk.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तैर्
तद् [pron]
विद्धो
व्यध् [4. Ā.]
महानागो
महत् [adj]
महानागो
नाग [m]
विस्रवन्
विस्रु [1. P.]
रुधिरं
रुधिर [n]
बभौ
भा [2. Ā.]
हिमवान्
हिमवन्त् [m]
इव
इव [ind]
शैलेन्द्रो
शैल [mn]
शैलेन्द्रो
इन्द्र [m]
बहुप्रस्रवणस्तदा
बहु [adj]
बहुप्रस्रवणस्तदा
प्रस्रवण [n]
बहुप्रस्रवणस्तदा
तदा [ind]