एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना । हनुमन्तं स्थितं पार्श्वे सचिवं वाक्यमब्रवीत् ॥
evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā | hanumantaṃ sthitaṃ pārśve sacivaṃ vākyamabravīt ||
English Translation
Thus addressed by the magnanimous Lakşmana Sugrīva said to Hanumān, staying beside him,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तस्
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
सुग्रीवो
सुग्रीव [m]
लक्ष्मणेन
लक्ष्मण [m]
महात्मना
महात्मन् [adj]
हनुमन्तं
हनुमन्त् [m]
स्थितं
स्था [1. Ā.]
पार्श्वे
पार्श्व [mn]
सचिवं
सचिव [m]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च । मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः ॥
mahendrahimavadvindhyakailāsaśikhareṣu ca | mandare pāṇḍuśikhare pañcaśaileṣu ye sthitāḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु
महेन्द्र [m]
महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु
हिमवन्त् [m]
महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु
विन्ध्य [m]
महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु
कैलास [m]
महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु
शिखर [mn]
च
च [ind]
मन्दरे
मन्दर [m]
पाण्डुशिखरे
पाण्डु [m]
पाण्डुशिखरे
शिखर [mn]
पञ्चशैलेषु
पञ्चशैल [m]
ये
यद् [pron]
स्थिताः
स्था [1. Ā.]
तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु सर्वशः । पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमस्यां तु ये दिशि ॥
taruṇādityavarṇeṣu bhrājamāneṣu sarvaśaḥ | parvateṣu samudrānte paścimasyāṃ tu ye diśi ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तरुणादित्यवर्णेषु
तरुण [adj]
तरुणादित्यवर्णेषु
आदित्य [m]
तरुणादित्यवर्णेषु
वर्ण [mn]
भ्राजमानेषु
भ्राज् [1. P.]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
पर्वतेषु
पर्वत [mn]
समुद्रान्ते
समुद्र [m]
समुद्रान्ते
अन्त [m]
पश्चिमस्यां
पश्चिम [adj]
तु
तु [ind]
ये
यद् [pron]
दिशि
दिश् [f]
आदित्यभवने चैव गिरौ संध्याभ्रसंनिभे । पद्मतालवनं भीमं संश्रिता हरिपुंगवाः ॥
ādityabhavane caiva girau saṃdhyābhrasaṃnibhe | padmatālavanaṃ bhīmaṃ saṃśritā haripuṃgavāḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आदित्यभवने
आदित्य [m]
आदित्यभवने
भवन [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
गिरौ
गिरि [m]
संध्याभ्रसंनिभे
संध्या [f]
संध्याभ्रसंनिभे
अभ्र [mn]
संध्याभ्रसंनिभे
संनिभ [adj]
पद्मतालवनं
पद्म [mn]
पद्मतालवनं
ताल [m]
पद्मतालवनं
वन [n]
भीमं
भीम [adj]
संश्रिता
संश्रि [1. Ā.]
हरिपुंगवाः
हरि [m]
हरिपुंगवाः
पुंगव [m]
अञ्जनाम्बुदसंकाशाः कुञ्जरप्रतिमौजसः । अञ्जने परते चैव ये वसन्ति प्लवंगमाः ॥
añjanāmbudasaṃkāśāḥ kuñjarapratimaujasaḥ | añjane parate caiva ye vasanti plavaṃgamāḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अञ्जनाम्बुदसंकाशाः
अञ्जन [n]
अञ्जनाम्बुदसंकाशाः
अम्बुद [m]
अञ्जनाम्बुदसंकाशाः
संकाश [m]
कुञ्जरप्रतिमौजसः
कुञ्जर [m]
कुञ्जरप्रतिमौजसः
प्रतिमा [f]
कुञ्जरप्रतिमौजसः
ओजस् [n]
अञ्जने
अञ्जन [m]
पर्वते
पर्वत [mn]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
ये
यद् [pron]
वसन्ति
वस् [2. P.]
प्लवंगमाः
प्लवंगम [m]
मनःशिला गुहावासा वानराः कनकप्रभाः । मेरुपार्श्वगताश्चैव ये च धूम्रगिरिं श्रिताः ॥
manaḥśilā guhāvāsā vānarāḥ kanakaprabhāḥ | merupārśvagatāścaiva ye ca dhūmragiriṃ śritāḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मनःशिलागुहावासा
मनःशिला [mf]
मनःशिलागुहावासा
गुहा [f]
मनःशिलागुहावासा
वास [m]
वानराः
वानर [m]
कनकप्रभाः
कनक [n]
कनकप्रभाः
प्रभा [f]
मेरुपार्श्वगताश्
मेरु [m]
मेरुपार्श्वगताश्
पार्श्व [mn]
मेरुपार्श्वगताश्
गम् [6. Ā.]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
ये
यद् [pron]
च
च [ind]
धूम्रगिरिं
धूम्रगिरि [m]
श्रिताः
श्रि [1. Ā.]
तरुणादित्यवर्णाश्च पर्वते ये महारुणे । पिबन्तो मधुमैरेयं भीमवेगाः प्लवंगमाः ॥
taruṇādityavarṇāśca parvate ye mahāruṇe | pibanto madhumaireyaṃ bhīmavegāḥ plavaṃgamāḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तरुणादित्यवर्णाश्
तरुण [adj]
तरुणादित्यवर्णाश्
आदित्य [m]
तरुणादित्यवर्णाश्
वर्ण [mn]
च
च [ind]
पर्वते
पर्वत [mn]
ये
यद् [pron]
महारुणे
महारुण [m]
पिबन्तो
पा [1. Ā.]
मधुमैरेयं
मधुमैरेय [m]
भीमवेगाः
भीम [adj]
भीमवेगाः
वेग [m]
प्लवंगमाः
प्लवंगम [m]
वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च । तापसानां च रम्येषु वनान्तेषु समन्ततः ॥
vaneṣu ca suramyeṣu sugandhiṣu mahatsu ca | tāpasānāṃ ca ramyeṣu vanānteṣu samantataḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वनेषु
वन [n]
च
च [ind]
सुरम्येषु
सु [ind]
सुरम्येषु
रम्य [adj]
सुगन्धिषु
सुगन्धि [adj]
महत्सु
महत् [adj]
च
च [ind]
तापसानां
तापस [m]
च
च [ind]
रम्येषु
रम्य [adj]
वनान्तेषु
वन [n]
वनान्तेषु
अन्त [m]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
तांस्तांस्त्वमानय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान् । सामदानादिभिः कल्पैराशु प्रेषय वानरान् ॥
tāṃstāṃstvamānaya kṣipraṃ pṛthivyāṃ sarvavānarān | sāmadānādibhiḥ kalpairāśu preṣaya vānarān ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तांस्
तद् [pron]
तांस्
तद् [pron]
त्वम्
त्वद् [pron]
आनय
आनी [1. Ā.]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
पृथिव्यां
पृथिवी [f]
सर्ववानरान्
सर्व [pron]
सर्ववानरान्
वानर [m]
सामदानादिभिः
सामन् [n]
सामदानादिभिः
दान [n]
सामदानादिभिः
आदि [m]
कल्पैर्
कल्प [mn]
आशु
आशु [adj]
प्रेषय
प्रेषय् [10. Ā.]
वानरान्
वानर [m]
प्रेषिताः प्रथमं ये च मया दूता महाजवाः । त्वरणार्थं तु भूयस्त्वं हरीन्संप्रेषयापरान् ॥
preṣitāḥ prathamaṃ ye ca mayā dūtā mahājavāḥ | tvaraṇārthaṃ tu bhūyastvaṃ harīnsaṃpreṣayāparān ||
English Translation
I know those monkeys that I have first despatched, to be gifted with great velocity*, yet, for urging speed upon them, do you send other foremost of monkeys. *The commentator slips the sense here. According to him, the meaning is, Those monkeys whom I have first sent, are known to me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रेषिताः
प्रेषय् [10. Ā.]
प्रथमं
प्रथम [adj]
ये
यद् [pron]
च
च [ind]
मया
मद् [pron]
दूता
दूत [m]
महाजवाः
महत् [adj]
महाजवाः
जव [m]
त्वरणार्थं
त्वरण [n]
त्वरणार्थं
अर्थ [mn]
तु
तु [ind]
भूयस्
भूयस् [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
हरीन्
हरि [m]
संप्रेषयापरान्
संप्रेषय् [10. P.]
संप्रेषयापरान्
अपर [pron]
ये प्रसक्ताश्च कामेषु दीर्घसूत्राश्च वानराः । इहानयस्व तान्सर्वाञ्शीघ्रं तु मम शासनात् ॥
ye prasaktāśca kāmeṣu dīrghasūtrāśca vānarāḥ | ihānayasva tānsarvāñśīghraṃ tu mama śāsanāt ||
English Translation
Do you directly bring up here those monkeychiefs that are given up to lust or are dilatory.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ये
यद् [pron]
प्रसक्ताश्
प्रसञ्ज् [1. Ā.]
च
च [ind]
कामेषु
काम [m]
दीर्घसूत्राश्
दीर्घसूत्र [adj]
च
च [ind]
वानराः
वानर [m]
इहानयस्व
इह [ind]
इहानयस्व
आनी [1. Ā.]
तान्
तद् [pron]
सर्वाञ्
सर्व [pron]
शीघ्रं
शीघ्र [adj]
तु
तु [ind]
मम
मद् [pron]
शासनात्
शासन [n]
अहोभिर्दशभिर्ये च नागच्छन्ति ममाज्ञया । हन्तव्यास्ते दुरात्मानो राजशासनदूषकाः ॥
ahobhirdaśabhirye ca nāgacchanti mamājñayā | hantavyāste durātmāno rājaśāsanadūṣakāḥ ||
English Translation
Those wicked ones, that finding fault with the royal mandate, do not (come in) at my command within ten days, must be slain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहोभिर्
अहर् [n]
दशभिर्
दशन् [adj]
ये
यद् [pron]
च
च [ind]
नागच्छन्ति
न [ind]
नागच्छन्ति
आगम् [6. P.]
ममाज्ञया
मद् [pron]
ममाज्ञया
आज्ञा [f]
हन्तव्यास्
हन् [6. P.]
ते
तद् [pron]
दुरात्मानो
दुरात्मन् [adj]
राजशासनदूषकाः
राजन् [m]
राजशासनदूषकाः
शासन [n]
राजशासनदूषकाः
दूषक [adj]
शतान्यथ सहस्राणि कोट्यश्च मम शासनात् । प्रयान्तु कपिसिंहानां दिशो मम मते स्थिताः ॥
śatānyatha sahasrāṇi koṭyaśca mama śāsanāt | prayāntu kapisiṃhānāṃ diśo mama mate sthitāḥ ||
English Translation
Let those hundreds and thousands and kotis of leonine monkeys that abide by my mandate, hie (hence) at my behest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शतान्य्
शत [mn]
अथ
अथ [ind]
सहस्राणि
सहस्र [mn]
कोट्यश्
कोटि [f]
च
च [ind]
मम
मद् [pron]
शासनात्
शासन [n]
प्रयान्तु
प्रया [2. Ā.]
कपिसिंहानां
कपि [m]
कपिसिंहानां
सिंह [m]
दिशो
दिश् [f]
मम
मद् [pron]
मते
मत [n]
स्थिताः
स्था [1. Ā.]
मेघपर्वतसंकाशाश्छादयन्त इवाम्बरम् । घोररूपाः कपिश्रेष्ठा यान्तु मच्छासनादितः ॥
meghaparvatasaṃkāśāśchādayanta ivāmbaram | ghorarūpāḥ kapiśreṣṭhā yāntu macchāsanāditaḥ ||
English Translation
Let (monkey) resembling clouds or mountains, cover up the sky; and let the foremost monkeys of dreadful forms march hence at my command.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मेघपर्वतसंकाशाश्
मेघपर्वत [m]
मेघपर्वतसंकाशाश्
संकाश [m]
छादयन्त
छादय् [10. Ā.]
इवाम्बरम्
इव [ind]
इवाम्बरम्
अम्बर [n]
घोररूपाः
घोर [adj]
घोररूपाः
रूप [n]
कपिश्रेष्ठा
कपि [m]
कपिश्रेष्ठा
श्रेष्ठ [adj]
यान्तु
या [2. Ā.]
मच्छासनाद्
मद् [pron]
मच्छासनाद्
शासन [n]
इतः
इतस् [ind]
ते गतिज्ञा गतिं गत्वा पृथिव्यां सर्ववानराः । आनयन्तु हरीन्सर्वांस्त्वरिताः शासनान्मम ॥
te gatijñā gatiṃ gatvā pṛthivyāṃ sarvavānarāḥ | ānayantu harīnsarvāṃstvaritāḥ śāsanānmama ||
English Translation
Let all the monkeys on earth, acquainted with motion lying themselves and summoning speed at my command, bring all the monkeys.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
गतिज्ञा
गति [f]
गतिज्ञा
ज्ञ [adj]
गतिं
गति [f]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
पृथिव्यां
पृथिवी [f]
सर्ववानराः
सर्व [pron]
सर्ववानराः
वानर [m]
आनयन्तु
आनी [1. Ā.]
हरीन्
हरि [m]
सर्वांस्
सर्व [pron]
त्वरिताः
त्वर् [1. P.]
शासनान्
शासन [n]
मम
मद् [pron]
तस्य वानरराजस्य श्रुत्वा वायुसुतो वचः । दिक्षु सर्वासु विक्रान्तान्प्रेषयामास वानरान् ॥
tasya vānararājasya śrutvā vāyusuto vacaḥ | dikṣu sarvāsu vikrāntānpreṣayāmāsa vānarān ||
English Translation
Hearing the words of the monkey-king, the son of the Wind-god despatched powerful monkeys in all directions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
वानरराजस्य
वानर [m]
वानरराजस्य
राज [m]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
वायुसुतो
वायु [m]
वायुसुतो
सुत [m]
वचः
वचस् [n]
दिक्षु
दिश् [f]
सर्वासु
सर्व [pron]
विक्रान्तान्
विक्रम् [1. Ā.]
प्रेषयामास
प्रेषय् [10. Ā.]
वानरान्
वानर [m]
ते पदं विष्णुविक्रान्तं पतत्रिज्योतिरध्वगाः । प्रयाताः प्रहिता राज्ञा हरयस्तत्क्षणेन वै ॥
te padaṃ viṣṇuvikrāntaṃ patatrijyotiradhvagāḥ | prayātāḥ prahitā rājñā harayastatkṣaṇena vai ||
English Translation
Despatched by the king, the monkeys, ranging the sphere of birds and stars, immediately went through the welkin.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
पदं
पद [mn]
विष्णुविक्रान्तं
विष्णु [m]
विष्णुविक्रान्तं
विक्रम् [1. Ā.]
पतत्रिज्योतिरध्वगाः
पतत्रिन् [m]
पतत्रिज्योतिरध्वगाः
ज्योतिस् [n]
पतत्रिज्योतिरध्वगाः
अध्वन् [m]
पतत्रिज्योतिरध्वगाः
ग [adj]
प्रयाताः
प्रया [2. Ā.]
प्रहिता
प्रहि [5. P.]
राज्ञा
राजन् [m]
हरयस्
हरि [m]
तत्क्षणेन
तद् [pron]
तत्क्षणेन
क्षण [m]
वै
वै [ind]
ते समुद्रेषु गिरिषु वनेषु च सरित्सु च । वानरा वानरान्सर्वान्रामहेतोरचोदयन् ॥
te samudreṣu giriṣu vaneṣu ca saritsu ca | vānarā vānarānsarvānrāmahetoracodayan ||
English Translation
And on oceans and mountains, in forests and tanks, the monkeys began to send away all the apes on behalf of Rāma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
समुद्रेषु
समुद्र [m]
गिरिषु
गिरि [m]
वनेषु
वन [n]
च
च [ind]
सरित्सु
सरित् [f]
च
च [ind]
वानरा
वानर [m]
वानरान्
वानर [m]
सर्वान्
सर्व [pron]
रामहेतोर्
राम [m]
रामहेतोर्
हेतु [m]
अचोदयन्
चोदय् [10. Ā.]
मृत्युकालोपमस्याज्ञां राजराजस्य वानराः । सुग्रीवस्याययुः श्रुत्वा सुग्रीवभयदर्शिनः ॥
mṛtyukālopamasyājñāṃ rājarājasya vānarāḥ | sugrīvasyāyayuḥ śrutvā sugrīvabhayadarśinaḥ ||
English Translation
Hearing the mandate of that king of kings, Sugriva, resembling the Hour of death, the monkeys, conceiving fear for Sugrīva, set out.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मृत्युकालोपमस्याज्ञां
मृत्यु [m]
मृत्युकालोपमस्याज्ञां
काल [m]
मृत्युकालोपमस्याज्ञां
उपम [adj]
मृत्युकालोपमस्याज्ञां
आज्ञा [f]
राजराजस्य
राजराज [m]
वानराः
वानर [m]
सुग्रीवस्याययुः
सुग्रीव [m]
सुग्रीवस्याययुः
आया [2. Ā.]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
सुग्रीवभयदर्शिनः
सुग्रीव [m]
सुग्रीवभयदर्शिनः
भय [n]
सुग्रीवभयदर्शिनः
दर्शिन् [adj]
ततस्तेऽञ्जनसंकाशा गिरेस्तस्मान्महाजवाः । तिस्रः कोट्यः प्लवंगानां निर्ययुर्यत्र राघवः ॥
tataste'ñjanasaṃkāśā girestasmānmahājavāḥ | tisraḥ koṭyaḥ plavaṃgānāṃ niryayuryatra rāghavaḥ ||
English Translation
And monkeys resembling collyrium (in hue), numbering three kotis, endued with huge might, set out from the Añjana hill for the place where Rāghava was.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
ते
तद् [pron]
ऽञ्जनसंकाशा
अञ्जन [m]
ऽञ्जनसंकाशा
संकाश [m]
गिरेस्
गिरि [m]
तस्मान्
तद् [pron]
महाजवाः
महत् [adj]
महाजवाः
जव [m]
तिस्रः
त्रि [nr]
कोट्यः
कोटि [f]
प्लवंगानां
प्लवंग [m]
निर्ययुर्
निर्या [2. P.]
यत्र
यत्र [ind]
राघवः
राघव [m]
अस्तं गच्छति यत्रार्कस्तस्मिन्गिरिवरे रताः । तप्तहेमसमाभासास्तस्मात्कोट्यो दशच्युताः ॥
astaṃ gacchati yatrārkastasmingirivare ratāḥ | taptahemasamābhāsāstasmātkoṭyo daśacyutāḥ ||
English Translation
And ten koțis having the splendour of molten gold inhabiting the mountain where the sun sets, set out.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्तं
अस्त [m]
गच्छति
गम् [6. Ā.]
यत्रार्कस्
यत्र [ind]
यत्रार्कस्
अर्क [m]
तस्मिन्
तद् [pron]
गिरिवरे
गिरि [m]
गिरिवरे
वर [adj]
रताः
रम् [4. Ā.]
तप्तहेमसमाभासास्
तप् [4. Ā.]
तप्तहेमसमाभासास्
हेमन् [n]
तप्तहेमसमाभासास्
सम [pron]
तप्तहेमसमाभासास्
आभास [m]
तस्मात्
तद् [pron]
कोट्यो
कोटि [f]
दश
दशन् [adj]
च्युताः
च्यु [1. P.]
कैलास शिखरेभ्यश्च सिंहकेसरवर्चसाम् । ततः कोटिसहस्राणि वानराणामुपागमन् ॥
kailāsa śikharebhyaśca siṃhakesaravarcasām | tataḥ koṭisahasrāṇi vānarāṇāmupāgaman ||
English Translation
And a thousand kotis, hued like the lion's mane, came from the peaks of Kailāsa.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कैलासशिखरेभ्यश्
कैलास [m]
कैलासशिखरेभ्यश्
शिखर [mn]
च
च [ind]
सिंहकेसरवर्चसाम्
सिंह [m]
सिंहकेसरवर्चसाम्
केसर [mn]
सिंहकेसरवर्चसाम्
वर्चस् [n]
ततः
ततस् [ind]
कोटिसहस्राणि
कोटि [f]
कोटिसहस्राणि
सहस्र [mn]
वानराणाम्
वानर [m]
उपागमन्
उपगम् [6. P.]
फलमूलेन जीवन्तो हिमवन्तमुपाश्रिताः । तेषां कोटिसहस्राणां सहस्रं समवर्तत ॥
phalamūlena jīvanto himavantamupāśritāḥ | teṣāṃ koṭisahasrāṇāṃ sahasraṃ samavartata ||
English Translation
And of those dwelling in Himālaya, subsisting on fruits and roots, numbering a thousand and kotis, a thousand appeared.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
फलमूलेन
फल [n]
फलमूलेन
मूल [mn]
जीवन्तो
जीव् [1. Ā.]
हिमवन्तम्
हिमवन्त् [m]
उपाश्रिताः
उपाश्रि [1. Ā.]
तेषां
तद् [pron]
कोटिसहस्राणां
कोटि [f]
कोटिसहस्राणां
सहस्र [mn]
सहस्रं
सहस्र [mn]
समवर्तत
संवृत् [1. Ā.]
अङ्गारक समानानां भीमानां भीमकर्मणाम् । विन्ध्याद्वानरकोटीनां सहस्राण्यपतन्द्रुतम् ॥
aṅgāraka samānānāṃ bhīmānāṃ bhīmakarmaṇām | vindhyādvānarakoṭīnāṃ sahasrāṇyapatandrutam ||
English Translation
And thousands of dreadful monkeys of terrible deeds, hued like charcoal, numbering kot is, rushed suddenly from Vindhya.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अङ्गारकसमानानां
अङ्गारक [m]
अङ्गारकसमानानां
समान [adj]
भीमानां
भीम [adj]
भीमकर्मणाम्
भीम [adj]
भीमकर्मणाम्
कर्मन् [n]
विन्ध्याद्
विन्ध्य [m]
वानरकोटीनां
वानर [m]
वानरकोटीनां
कोटि [f]
सहस्राण्य्
सहस्र [mn]
अपतन्
पत् [1. Ā.]
द्रुतम्
द्रु [1. Ā.]
क्षीरोदवेलानिलयास्तमालवनवासिनः । नारिकेलाशनाश्चैव तेषां संख्या न विद्यते ॥
kṣīrodavelānilayāstamālavanavāsinaḥ | nārikelāśanāścaiva teṣāṃ saṃkhyā na vidyate ||
English Translation
And there exists no record of the number of those inhabiting the shores of the ocean of milk, and the dwellers in the Tamāla forests, as well as those subsisting on coconuts.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्षीरोदवेलानिलयास्
क्षीरोद [m]
क्षीरोदवेलानिलयास्
वेला [f]
क्षीरोदवेलानिलयास्
निलय [m]
तमालवनवासिनः
तमाल [m]
तमालवनवासिनः
वन [n]
तमालवनवासिनः
वासिन् [adj]
नारिकेलाशनाश्
नारिकेल [mn]
नारिकेलाशनाश्
अशन [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
तेषां
तद् [pron]
संख्या
संख्या [f]
न
न [ind]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
वनेभ्यो गह्वरेभ्यश्च सरिद्भ्यश्च महाजवाः । आगच्छद्वानरी सेना पिबन्तीव दिवाकरम् ॥
vanebhyo gahvarebhyaśca saridbhyaśca mahājavāḥ | āgacchadvānarī senā pibantīva divākaram ||
English Translation
And, as if drinking up the sun, the mighty monkey host came from forests and caves and rivers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वनेभ्यो
वन [n]
गह्वरेभ्यश्
गह्वर [n]
च
च [ind]
सरिद्भ्यश्
सरित् [f]
च
च [ind]
महाजवाः
महत् [adj]
महाजवाः
जव [m]
आगच्छद्
आगम् [6. P.]
वानरी
वानर [adj]
सेना
सेना [f]
पिबन्तीव
पा [1. Ā.]
पिबन्तीव
इव [ind]
दिवाकरम्
दिवाकर [m]
ये तु त्वरयितुं याता वानराः सर्ववानरान् । ते वीरा हिमवच्छैलं ददृशुस्तं महाद्रुमम् ॥
ye tu tvarayituṃ yātā vānarāḥ sarvavānarān | te vīrā himavacchailaṃ dadṛśustaṃ mahādrumam ||
English Translation
And it came to pass that those heroic monkeys that had gone away to spur others on, found a mighty tree on Himayat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ये
यद् [pron]
तु
तु [ind]
त्वरयितुं
त्वरय् [10. Ā.]
याता
या [2. Ā.]
वानराः
वानर [m]
सर्ववानरान्
सर्व [pron]
सर्ववानरान्
वानर [m]
ते
तद् [pron]
वीरा
वीर [m]
हिमवच्छैलं
हिमवन्त् [m]
हिमवच्छैलं
शैल [mn]
ददृशुस्
दृश् [6. P.]
तं
तद् [pron]
महाद्रुमम्
महत् [adj]
महाद्रुमम्
द्रुम [m]
तस्मिन्गिरिवरे रम्ये यज्ञो महेश्वरः पुरा । सर्वदेवमनस्तोषो बभौ दिव्यो मनोहरः ॥
tasmingirivare ramye yajño maheśvaraḥ purā | sarvadevamanastoṣo babhau divyo manoharaḥ ||
English Translation
On that sacred mount in days of yore there took place a pleasing Maheswara* sacrifice. *The celestial horse-sacrifice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिन्
तद् [pron]
गिरिवरे
गिरि [m]
गिरिवरे
वर [adj]
रम्ये
रम्य [adj]
यज्ञो
यज्ञ [m]
माहेश्वरः
माहेश्वर [adj]
पुरा
पुरा [ind]
सर्वदेवमनस्तोषो
सर्व [pron]
सर्वदेवमनस्तोषो
देव [m]
सर्वदेवमनस्तोषो
मनस् [n]
सर्वदेवमनस्तोषो
तोष [m]
बभौ
भा [2. Ā.]
दिव्यो
दिव्य [adj]
मनोहरः
मनोहर [adj]
अन्नविष्यन्दजातानि मूलानि च फलानि च । अमृतस्वादुकल्पानि ददृशुस्तत्र वानराः ॥
annaviṣyandajātāni mūlāni ca phalāni ca | amṛtasvādukalpāni dadṛśustatra vānarāḥ ||
English Translation
There the monkeys found grateful fruits and roots sprung from the streams of sacrificial oblations, and resembling ambrosia.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अन्नविष्यन्दजातानि
अन्न [n]
अन्नविष्यन्दजातानि
विष्यन्द [m]
अन्नविष्यन्दजातानि
जन् [4. P.]
मूलानि
मूल [mn]
च
च [ind]
फलानि
फल [n]
च
च [ind]
अमृतस्वादुकल्पानि
अमृत [n]
अमृतस्वादुकल्पानि
स्वादु [adj]
अमृतस्वादुकल्पानि
कल्प [mn]
ददृशुस्
दृश् [6. P.]
तत्र
तत्र [ind]
वानराः
वानर [m]
तदन्न संभवं दिव्यं फलं मूलं मनोहरम् । यः कश्चित्सकृदश्नाति मासं भवति तर्पितः ॥
tadanna saṃbhavaṃ divyaṃ phalaṃ mūlaṃ manoharam | yaḥ kaścitsakṛdaśnāti māsaṃ bhavati tarpitaḥ ||
English Translation
He that partakes of those excellent fruits and roots sprung from the sacrificial ingredients, does not experience hunger for a month.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
अन्नसम्भवं
अन्न [n]
अन्नसम्भवं
सम्भव [m]
दिव्यं
दिव्य [adj]
फलं
फल [n]
मूलं
मूल [mn]
मनोहरम्
मनोहर [adj]
यः
यद् [pron]
कश्चित्
कश्चित् [pron]
सकृद्
सकृत् [ind]
अश्नाति
अश् [1. Ā.]
मासं
मास [mn]
भवति
भू [1. Ā.]
तर्पितः
तर्पय् [10. Ā.]
तानि मूलानि दिव्यानि फलानि च फलाशनाः । औषधानि च दिव्यानि जगृहुर्हरियूथपाः ॥
tāni mūlāni divyāni phalāni ca phalāśanāḥ | auṣadhāni ca divyāni jagṛhurhariyūthapāḥ ||
English Translation
Those prime monkeys, feeding on fruits, gathered those sapid fruits and roots and medicinal herbs.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तानि
तद् [pron]
मूलानि
मूल [mn]
दिव्यानि
दिव्य [adj]
फलानि
फल [n]
च
च [ind]
फलाशनाः
फल [n]
फलाशनाः
अशन [n]
औषधानि
औषध [n]
च
च [ind]
दिव्यानि
दिव्य [adj]
जगृहुर्
ग्रह् [6. Ā.]
हरियूथपाः
हरि [m]
हरियूथपाः
यूथप [m]
तस्माच्च यज्ञायतनात्पुष्पाणि सुरभीणि च । आनिन्युर्वानरा गत्वा सुग्रीवप्रियकारणात् ॥
tasmācca yajñāyatanātpuṣpāṇi surabhīṇi ca | āninyurvānarā gatvā sugrīvapriyakāraṇāt ||
English Translation
And for compassing the good of Sugrīva, repairing thither, the monkeys brought ordorous blossoms from the sacrificial ground.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्माच्
तद् [pron]
च
च [ind]
यज्ञायतनात्
यज्ञ [m]
यज्ञायतनात्
आयतन [n]
पुष्पाणि
पुष्प [n]
सुरभीणि
सुरभि [adj]
च
च [ind]
आनिन्युर्
आनी [1. Ā.]
वानरा
वानर [m]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
सुग्रीवप्रियकारणात्
सुग्रीव [m]
सुग्रीवप्रियकारणात्
प्रिय [n]
सुग्रीवप्रियकारणात्
कारण [n]
ते तु सर्वे हरिवराः पृथिव्यां सर्ववानरान् । संचोदयित्वा त्वरितं यूथानां जग्मुरग्रतः ॥
te tu sarve harivarāḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān | saṃcodayitvā tvaritaṃ yūthānāṃ jagmuragrataḥ ||
English Translation
And all those foremost of monkeys, taking all the monkeys of the earth, hastily set off in the van of the herds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
तु
तु [ind]
सर्वे
सर्व [pron]
हरिवराः
हरि [m]
हरिवराः
वर [adj]
पृथिव्यां
पृथिवी [f]
सर्ववानरान्
सर्व [pron]
सर्ववानरान्
वानर [m]
संचोदयित्वा
संचोदय् [10. Ā.]
त्वरितं
त्वरित [adj]
यूथानां
यूथ [mn]
जग्मुर्
गम् [6. Ā.]
अग्रतः
अग्रतस् [ind]
ते तु तेन मुहूर्तेन यूथपाः शीघ्रकारिणः । किष्किन्धां त्वरया प्राप्ताः सुग्रीवो यत्र वानरः ॥
te tu tena muhūrtena yūthapāḥ śīghrakāriṇaḥ | kiṣkindhāṃ tvarayā prāptāḥ sugrīvo yatra vānaraḥ ||
English Translation
And in a short while, those fast-fleeting apes speedily reached Kişkindhā, where the monkey Sugriva was.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
तु
तु [ind]
तेन
तद् [pron]
मुहूर्तेन
मुहूर्त [mn]
यूथपाः
यूथप [m]
शीघ्रकारिणः
शीघ्रकारिन् [adj]
किष्किन्धां
किष्किन्धा [f]
त्वरया
त्वरा [f]
प्राप्ताः
प्राप् [1. P.]
सुग्रीवो
सुग्रीव [m]
यत्र
यत्र [ind]
वानरः
वानर [m]
ते गृहीत्वौषधीः सर्वाः फलं मूलं च वानराः । तं प्रतिग्राहयामासुर्वचनं चेदमब्रुवन् ॥
te gṛhītvauṣadhīḥ sarvāḥ phalaṃ mūlaṃ ca vānarāḥ | taṃ pratigrāhayāmāsurvacanaṃ cedamabruvan ||
English Translation
And taking the healing herbs and the fruits and roots, the monkeys made them over to Sugrīva, and said,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
गृहीत्वौषधीः
ग्रह् [6. Ā.]
गृहीत्वौषधीः
ओषधि [mf]
सर्वाः
सर्व [pron]
फलं
फल [n]
मूलं
मूल [mn]
च
च [ind]
वानराः
वानर [m]
तं
तद् [pron]
प्रतिग्राहयामासुर्
प्रतिग्राहय् [10. Ā.]
वचनं
वचन [n]
चेदम्
च [ind]
चेदम्
इदम् [pron]
अब्रुवन्
ब्रू [2. Ā.]
सर्वे परिगताः शैलाः समुद्राश्च वनानि च । पृथिव्यां वानराः सर्वे शासनादुपयान्ति ते ॥
sarve parigatāḥ śailāḥ samudrāśca vanāni ca | pṛthivyāṃ vānarāḥ sarve śāsanādupayānti te ||
English Translation
Having traversed mountains, rivers and forests, all the monkeys of the earth bend their steps towards you in obedience to your command.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वे
सर्व [pron]
परिगताः
परिगम् [1. P.]
शैलाः
शैल [mn]
समुद्राश्
समुद्र [m]
च
च [ind]
वनानि
वन [n]
च
च [ind]
पृथिव्यां
पृथिवी [f]
वानराः
वानर [m]
सर्वे
सर्व [pron]
शासनाद्
शासन [n]
उपयान्ति
उपया [2. P.]
ते
त्वद् [pron]
एवं श्रुत्वा ततो हृष्टः सुग्रीवः प्लवगाधिपः । प्रतिजग्राह च प्रीतस्तेषां सर्वमुपायनम् ॥
evaṃ śrutvā tato hṛṣṭaḥ sugrīvaḥ plavagādhipaḥ | pratijagrāha ca prītasteṣāṃ sarvamupāyanam ||
English Translation
Hearing this, Sugriva-lord of monkeys-was well pleased, and with a glad heart accepted all those present.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
ततो
ततस् [ind]
हृष्टः
हृष् [1. P.]
सुग्रीवः
सुग्रीव [m]
प्लवगाधिपः
प्लवग [m]
प्लवगाधिपः
अधिप [m]
प्रतिजग्राह
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
च
च [ind]
प्रीतस्
प्री [9. Ā.]
तेषां
तद् [pron]
सर्वम्
सर्व [pron]
उपायनम्
उपायन [n]