निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन्हयमेधे महात्मनः । प्रतिगृह्य सुरा भागान्प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥
nirvṛtte tu kratau tasminhayamedhe mahātmanaḥ | pratigṛhya surā bhāgānpratijagmuryathāgatam ||
English Translation
When the horse-sacrifice of the high-souled Dasaratha had been completed, the immortals, accepting each his share, returned whence they had come.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निर्वृत्ते
निर्वृत् [1. Ā.]
तु
तु [ind]
क्रतौ
क्रतु [m]
तस्मिन्
तद् [pron]
हयमेधे
हयमेध [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
प्रतिगृह्य
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
सुरा
सुर [m]
भागान्
भाग [m]
प्रतिजग्मुर्
प्रतिगम् [1. Ā.]
यथागतम्
यथागत [adj]
समाप्तदीक्षानियमः पत्नीगणसमन्वितः । प्रविवेश पुरीं राजा सभृत्यबलवाहनः ॥
samāptadīkṣāniyamaḥ patnīgaṇasamanvitaḥ | praviveśa purīṃ rājā sabhṛtyabalavāhanaḥ ||
English Translation
And the monarch, having observed all the rules of initiation, entered the palace with his equipage and retinue.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समाप्तदीक्षानियमः
समाप् [5. Ā.]
समाप्तदीक्षानियमः
दीक्षा [f]
समाप्तदीक्षानियमः
नियम [m]
पत्नीगणसमन्वितः
पत्नी [f]
पत्नीगणसमन्वितः
गण [m]
पत्नीगणसमन्वितः
समन्वित [adj]
प्रविवेश
प्रविश् [4. P.]
पुरीं
पुरी [f]
राजा
राजन् [m]
सभृत्यबलवाहनः
स [ind]
सभृत्यबलवाहनः
भृत्य [m]
सभृत्यबलवाहनः
बल [mn]
सभृत्यबलवाहनः
वाहन [n]
यथार्हं पूजितास्तेन राज्ञा वै पृथिवीश्वराः । मुदिताः प्रययुर्देशान्प्रणम्य मुनिपुंगवम् ॥
yathārhaṃ pūjitāstena rājñā vai pṛthivīśvarāḥ | muditāḥ prayayurdeśānpraṇamya munipuṃgavam ||
English Translation
And the lords of the earth, having been received suitably by the king, with glad hearts set out for their own countries, saluting that foremost of ascetics (Rsyaśặnga).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथार्हं
यथार्ह [adj]
पूजितास्
पूजय् [10. Ā.]
तेन
तद् [pron]
राज्ञा
राजन् [m]
वै
वै [ind]
पृथिवीश्वराः
पृथिवी [f]
पृथिवीश्वराः
ईश्वर [m]
मुदिताः
मुद् [1. P.]
प्रययुर्
प्रया [2. Ā.]
देशान्
देश [m]
प्रणम्य
प्रणम् [1. Ā.]
मुनिपुंगवम्
मुनि [m]
मुनिपुंगवम्
पुंगव [m]
गतेषु पृथिवीशेषु राजा दशरथः पुनः । प्रविवेश पुरीं श्रीमान्पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान् ॥
gateṣu pṛthivīśeṣu rājā daśarathaḥ punaḥ | praviveśa purīṃ śrīmānpuraskṛtya dvijottamān ||
English Translation
When the lords of the earth had gone away, the graceful king Dasaratha re-entered his palace, with the foremost of regenerate ones at his head.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गतेषु
गम् [6. Ā.]
पृथिवीशेषु
पृथिवी [f]
पृथिवीशेषु
ईश [m]
राजा
राजन् [m]
दशरथः
दशरथ [m]
पुनः
पुनर् [ind]
प्रविवेश
प्रविश् [4. P.]
पुरीं
पुरी [f]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
पुरस्कृत्य
पुरस्कृ [8. Ā.]
द्विजोत्तमान्
द्विजोत्तम [m]
शान्तया प्रययौ सार्धमृश्यशृङ्गः सुपूजितः । अन्वीयमानो राज्ञाथ सानुयात्रेण धीमता ॥
śāntayā prayayau sārdhamṛśyaśṛṅgaḥ supūjitaḥ | anvīyamāno rājñātha sānuyātreṇa dhīmatā ||
English Translation
Having been duly honoured by king Dasaratha, sage Rsyasringa with his wife Santa accompanied by the wise king Romapada and his followers set out for his country.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शान्तया
शान्ता [f]
प्रययौ
प्रया [2. Ā.]
सार्धम्
सार्धम् [ind]
ऋष्यशृङ्गः
ऋष्यशृङ्ग [m]
सुपूजितः
सु [ind]
सुपूजितः
पूजय् [10. Ā.]
अन्वीयमानो
अन्वि [2. P.]
राज्ञाथ
राजन् [m]
राज्ञाथ
अथ [ind]
सानुयात्रेण
स [ind]
सानुयात्रेण
अनुयात्र [fn]
धीमता
धीमत् [adj]
कौसल्याजनयद्रामं दिव्यलक्षणसंयुतम् । विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥
kausalyājanayadrāmaṃ divyalakṣaṇasaṃyutam | viṣṇorardhaṃ mahābhāgaṃ putramikṣvākunandanam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कौसल्याजनयद्
कौसली [f]
कौसल्याजनयद्
जनय् [10. Ā.]
रामं
राम [m]
दिव्यलक्षणसंयुतम्
दिव्य [adj]
दिव्यलक्षणसंयुतम्
लक्षण [n]
दिव्यलक्षणसंयुतम्
संयुत [adj]
विष्णोर्
विष्णु [m]
अर्धं
अर्ध [mn]
महाभागं
महाभाग [adj]
पुत्रम्
पुत्र [m]
इक्ष्वाकुनन्दनम्
इक्ष्वाकु [m]
इक्ष्वाकुनन्दनम्
नन्दन [adj]
कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा । यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना ॥
kausalyā śuśubhe tena putreṇāmitatejasā | yathā vareṇa devānāmaditirvajrapāṇinā ||
English Translation
Kausalya glowed with the undiminished lustre of her son, just as Aditi with her son Indra, the foremost among the gods and the wielder of thunder.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कौसल्या
कौसल्या [f]
शुशुभे
शुभ् [6. Ā.]
तेन
तद् [pron]
पुत्रेणामिततेजसा
पुत्र [m]
पुत्रेणामिततेजसा
अमित [adj]
पुत्रेणामिततेजसा
तेजस् [n]
यथा
यथा [ind]
वरेण
वर [mn]
देवानाम्
देव [m]
अदितिर्
अदिति [f]
वज्रपाणिना
वज्रपाणि [m]
भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रमः । साक्षाद्विष्णोश्चतुर्भागः सर्वैः समुदितो गुणैः ॥
bharato nāma kaikeyyāṃ jajñe satyaparākramaḥ | sākṣādviṣṇoścaturbhāgaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ ||
English Translation
Then was born of Kaikeyī, named Bharata, having truth for prowess, endowed with all the virtues, and representing the very fourth part of Visnu.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भरतो
भरत [m]
नाम
नाम [ind]
कैकेय्यां
कैकेयी [f]
जज्ञे
जन् [4. P.]
सत्यपराक्रमः
सत्य [adj]
सत्यपराक्रमः
पराक्रम [m]
साक्षाद्
साक्षात् [ind]
विष्णोश्
विष्णु [m]
चतुर्भागः
चतुर्भाग [m]
सर्वैः
सर्व [pron]
समुदितो
समुदि [2. P.]
गुणैः
गुण [mn]
अथ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राजनयत्सुतौ । वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोरर्धसमन्वितौ ॥
atha lakṣmaṇaśatrughnau sumitrājanayatsutau | vīrau sarvāstrakuśalau viṣṇorardhasamanvitau ||
English Translation
Then Sumitrā gave birth to Lakşmaņa and Satrughna, heroic, and skilled in all weapons, and endowed with the half of Vişnu.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
लक्ष्मणशत्रुघ्नौ
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणशत्रुघ्नौ
शत्रुघ्न [m]
सुमित्राजनयत्
सुमित्रा [f]
सुमित्राजनयत्
जनय् [10. Ā.]
सुतौ
सुत [m]
वीरौ
वीर [m]
सर्वास्त्रकुशलौ
सर्व [pron]
सर्वास्त्रकुशलौ
अस्त्र [mn]
सर्वास्त्रकुशलौ
कुशल [adj]
विष्णोर्
विष्णु [m]
अर्धसमन्वितौ
अर्ध [mn]
अर्धसमन्वितौ
समन्वित [adj]
राज्ञः पुत्रा महात्मानश्चत्वारो जज्ञिरे पृथक् । गुणवन्तोऽनुरूपाश्च रुच्या प्रोष्ठपदोपमाः ॥
rājñaḥ putrā mahātmānaścatvāro jajñire pṛthak | guṇavanto'nurūpāśca rucyā proṣṭhapadopamāḥ ||
English Translation
Thus were separately born four high-souled sons to the king, crowned with qualities, and graceful, and in loveliness resembling the constellations Prosthapada.* Thereat the Gandharvas began to chaunt sweetly, and the Apsaras to dance. And the celestial kettledrums sounded; and there showered down blossoms from the sky. *Otherwise called Uttarabhadrapada and Purvabhādrapada.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राज्ञः
राजन् [m]
पुत्रा
पुत्र [m]
महात्मानश्
महात्मन् [adj]
चत्वारो
चतुर् [nr]
जज्ञिरे
जन् [4. P.]
पृथक्
पृथक् [ind]
गुणवन्तो
गुणवत् [adj]
ऽनुरूपाश्
अनुरूप [adj]
च
च [ind]
रुच्या
रुचि [f]
प्रोष्ठपदोपमाः
प्रोष्ठपद [mf]
प्रोष्ठपदोपमाः
उपम [adj]
अतीत्यैकादशाहं तु नाम कर्म तथाकरोत् । ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम् ॥
atītyaikādaśāhaṃ tu nāma karma tathākarot | jyeṣṭhaṃ rāmaṃ mahātmānaṃ bharataṃ kaikayīsutam ||
English Translation
When the eleventh day had gone by, the king performed the Naming ceremony of his sons. And experiencing great delight, Vasistha conferred the names. And the high-souled eldest one was called Rāma; and Kaikeyi's son was called Bharata; and Sumitrā's son was called Laksmana, and the last was named Satrughna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अतीत्यैकादशाहं
अती [1. P.]
अतीत्यैकादशाहं
एकादशन् [adj]
अतीत्यैकादशाहं
अहर् [n]
तु
तु [ind]
नाम
नाम [ind]
कर्म
कर्मन् [n]
तथाकरोत्
तथा [ind]
तथाकरोत्
कृ [2. Ā.]
ज्येष्ठं
ज्येष्ठ [adj]
रामं
राम [m]
महात्मानं
महात्मन् [adj]
भरतं
भरत [m]
कैकयीसुतम्
कैकयी [f]
कैकयीसुतम्
सुत [m]
सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा । वसिष्ठः परमप्रीतो नामानि कृतवांस्तदा । तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माण्यकारयत् ॥
saumitriṃ lakṣmaṇamiti śatrughnamaparaṃ tathā | vasiṣṭhaḥ paramaprīto nāmāni kṛtavāṃstadā | teṣāṃ janmakriyādīni sarvakarmāṇyakārayat ||
English Translation
After a lapse of eleven days, the naming ceremony was performed. Highly delighted preceptor Vasishta named Kausalya's son Rama, Kaikeyi's son Bharata, one son of Sumitra, Lakshmana and the other Satrughna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सौमित्रिं
सौमित्रि [m]
लक्ष्मणम्
लक्ष्मण [m]
इति
इति [ind]
शत्रुघ्नम्
शत्रुघ्न [m]
अपरं
अपर [pron]
तथा
तथा [ind]
वसिष्ठः
वसिष्ठ [m]
परमप्रीतो
परम [adj]
परमप्रीतो
प्री [9. Ā.]
नामानि
नामन् [n]
कृतवांस्
कृ [2. Ā.]
तदा
तदा [ind]
तेषां
तद् [pron]
जन्मक्रियादीनि
जन्मन् [n]
जन्मक्रियादीनि
क्रिया [f]
जन्मक्रियादीनि
आदि [m]
सर्वकर्माण्य्
सर्व [pron]
सर्वकर्माण्य्
कर्मन् [n]
अकारयत्
कारय् [10. Ā.]
तेषां केतुरिव ज्येष्ठो रामो रतिकरः पितुः । बभूव भूयो भूतानां स्वयम्भूरिव संमतः ॥
teṣāṃ keturiva jyeṣṭho rāmo ratikaraḥ pituḥ | babhūva bhūyo bhūtānāṃ svayambhūriva saṃmataḥ ||
English Translation
Thus did he celebrate the natal rites of the princes. And among all those princes, the eldest, Rāma, like that of Ketu, (The ninth of the planets.) and the special delight of his father, became the object of general regard, even as the self-create Himself. And all of them were versed in the Vedas, and heroic, and intent upon the welfare of others.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषां
तद् [pron]
केतुर्
केतु [m]
इव
इव [ind]
ज्येष्ठो
ज्येष्ठ [adj]
रामो
राम [m]
रतिकरः
रति [f]
रतिकरः
कर [adj]
पितुः
पितृ [m]
बभूव
भू [1. Ā.]
भूयो
भूयस् [ind]
भूतानां
भूत [mn]
स्वयम्भूर्
स्वयम्भु [m]
इव
इव [ind]
संमतः
सम्मन् [8. Ā.]
सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे लोकहिते रताः । सर्वे ज्ञानोपसंपन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः ॥
sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve lokahite ratāḥ | sarve jñānopasaṃpannāḥ sarve samuditā guṇaiḥ ||
English Translation
All the sons (of Dasaratha) became wellversed in the Vedas. They were heroic, endowed with knowledge and virtues and were devoted to the welfare of the people.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वे
सर्व [pron]
वेदविदः
वेद [m]
वेदविदः
विद् [adj]
शूराः
शूर [m]
सर्वे
सर्व [pron]
लोकहिते
लोक [m]
लोकहिते
हित [n]
रताः
रम् [4. Ā.]
सर्वे
सर्व [pron]
ज्ञानोपसंपन्नाः
ज्ञान [n]
ज्ञानोपसंपन्नाः
उपसंपद् [4. Ā.]
सर्वे
सर्व [pron]
समुदिता
समुदि [2. P.]
गुणैः
गुण [mn]
तेषामपि महातेजा रामः सत्यपराक्रमः । बाल्यात्प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ॥
teṣāmapi mahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ | bālyātprabhṛti susnigdho lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ ||
English Translation
Right from his very childhood Lakshmana, an enhancer of fortune, always remained very attached to his eldest brother Rama, the delight of the world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषाम्
तद् [pron]
अपि
अपि [ind]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
रामः
राम [m]
सत्यपराक्रमः
सत्य [adj]
सत्यपराक्रमः
पराक्रम [m]
बाल्यात्
बाल्य [n]
प्रभृति
प्रभृति [ind]
सुस्निग्धो
सु [ind]
सुस्निग्धो
स्निग्ध [adj]
लक्ष्मणो
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मिवर्धनः
लक्ष्मी [f]
लक्ष्मिवर्धनः
वर्धन [adj]
रामस्य लोकरामस्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य नित्यशः । सर्वप्रियकरस्तस्य रामस्यापि शरीरतः ॥
rāmasya lokarāmasya bhrāturjyeṣṭhasya nityaśaḥ | sarvapriyakarastasya rāmasyāpi śarīrataḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामस्य
राम [m]
लोकरामस्य
लोक [m]
लोकरामस्य
राम [adj]
भ्रातुर्
भ्रातृ [m]
ज्येष्ठस्य
ज्येष्ठ [adj]
नित्यशः
नित्यशस् [ind]
सर्वप्रियकरस्
सर्व [pron]
सर्वप्रियकरस्
प्रिय [n]
सर्वप्रियकरस्
कर [adj]
तस्य
तद् [pron]
रामस्यापि
राम [m]
रामस्यापि
अपि [ind]
शरीरतः
शरीर [n]
लक्ष्मणो लक्ष्मिसंपन्नो बहिःप्राण इवापरः । न च तेन विना निद्रां लभते पुरुषोत्तमः । मृष्टमन्नमुपानीतमश्नाति न हि तं विना ॥
lakṣmaṇo lakṣmisaṃpanno bahiḥprāṇa ivāparaḥ | na ca tena vinā nidrāṃ labhate puruṣottamaḥ | mṛṣṭamannamupānītamaśnāti na hi taṃ vinā ||
English Translation
And even from early youth, that enhancer of auspiciousness Laksmana was ever attached to his eldest brother Rāma, that delight of all. And like to another life of Rāma, Lakşmaņa furnished with auspiciousness was in everything attentive to Rāma's wishes, even at the neglect of his own person. And that foremost of persons did not even attain sleep without Rāma's company, nor did he partake any sweetmeat that was offered, unless Rāma partook it with him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लक्ष्मणो
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मिसम्पन्नो
लक्ष्मिसम्पन्न [adj]
बहिःप्राण
बहिस् [ind]
बहिःप्राण
प्राण [m]
इवापरः
इव [ind]
इवापरः
अपर [pron]
न
न [ind]
च
च [ind]
तेन
तद् [pron]
विना
विना [ind]
निद्रां
निद्रा [f]
लभते
लभ् [1. P.]
पुरुषोत्तमः
पुरुष [m]
पुरुषोत्तमः
उत्तम [adj]
मृष्टम्
मृज् [7. Ā.]
अन्नम्
अन्न [n]
उपानीतम्
उपानी [1. P.]
अश्नाति
अश् [1. Ā.]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
तं
तद् [pron]
विना
विना [ind]
यदा हि हयमारूढो मृगयां याति राघवः । तदैनं पृष्ठतोऽभ्येति सधनुः परिपालयन् ॥
yadā hi hayamārūḍho mṛgayāṃ yāti rāghavaḥ | tadainaṃ pṛṣṭhato'bhyeti sadhanuḥ paripālayan ||
English Translation
Whenever Raghava (Rama) went hunting into the forest, riding the horse, Lakshmana used to follow him holding bow and arrows (in his hand).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदा
यदा [ind]
हि
हि [ind]
हयम्
हय [m]
आरूढो
आरुह् [6. Ā.]
मृगयां
मृगया [f]
याति
या [2. Ā.]
राघवः
राघव [m]
तदैनं
तदा [ind]
तदैनं
एनद् [pron]
पृष्ठतो
पृष्ठतस् [ind]
ऽभ्येति
अभी [4. Ā.]
सधनुः
स [ind]
सधनुः
धनुस् [n]
परिपालयन्
परिपालय् [10. Ā.]
भरतस्यापि शत्रुघ्नो लक्ष्मणावरजो हि सः । प्राणैः प्रियतरो नित्यं तस्य चासीत्तथा प्रियः ॥
bharatasyāpi śatrughno lakṣmaṇāvarajo hi saḥ | prāṇaiḥ priyataro nityaṃ tasya cāsīttathā priyaḥ ||
English Translation
When mounted on horse-back, Rāghava went a-hunting, Lakṣmaṇa went at his back bow in hand, protecting him. And that younger brother of Laksmana, Satrughna, likewise became ever dearer to Bharata than life itself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भरतस्यापि
भरत [m]
भरतस्यापि
अपि [ind]
शत्रुघ्नो
शत्रुघ्न [m]
लक्ष्मणावरजो
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणावरजो
अवरज [m]
हि
हि [ind]
सः
तद् [pron]
प्राणैः
प्राण [m]
प्रियतरो
प्रियतर [adj]
नित्यं
नित्यम् [ind]
तस्य
तद् [pron]
चासीत्
च [ind]
चासीत्
अस् [2. P.]
तथा
तथा [ind]
प्रियः
प्रिय [adj]
स चतुर्भिर्महाभागैः पुत्रैर्दशरथः प्रियैः । बभूव परमप्रीतो देवैरिव पितामहः ॥
sa caturbhirmahābhāgaiḥ putrairdaśarathaḥ priyaiḥ | babhūva paramaprīto devairiva pitāmahaḥ ||
English Translation
On account of those exalted and well-beloved sons of his, Dasaratha experienced the excess of joy, like to the Grand-sire on account of the gods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
चतुर्भिर्
चतुर् [nr]
महाभागैः
महाभाग [adj]
पुत्रैर्
पुत्र [m]
दशरथः
दशरथ [m]
प्रियैः
प्रिय [adj]
बभूव
भू [1. Ā.]
परमप्रीतो
परम [adj]
परमप्रीतो
प्री [9. Ā.]
देवैर्
देव [m]
इव
इव [ind]
पितामहः
पितामह [m]
ते यदा ज्ञानसंपन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः । ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिनः ॥
te yadā jñānasaṃpannāḥ sarve samuditā guṇaiḥ | hrīmantaḥ kīrtimantaśca sarvajñā dīrghadarśinaḥ ||
English Translation
And when they came to be furnished with knowledge, and crowned with virtues, and endowed with bashfulness and fame, and to attain wisdom in everything, and to be farsighted, Dasaratha, the father of such powerful and flamingly effulgent sons, became delighted even like that lord of worlds-Brahmā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
यदा
यदा [ind]
ज्ञानसम्पन्नाः
ज्ञान [n]
ज्ञानसम्पन्नाः
सम्पद् [4. P.]
सर्वे
सर्व [pron]
समुदिता
समुदि [2. P.]
गुणैः
गुण [mn]
ह्रीमन्तः
ह्रीमत् [adj]
कीर्तिमन्तश्
कीर्तिमन्त् [m]
च
च [ind]
सर्वज्ञा
सर्व [pron]
सर्वज्ञा
ज्ञ [adj]
दीर्घदर्शिनः
दीर्घ [adj]
दीर्घदर्शिनः
दर्शिन् [adj]
अथ राजा दशरथस्तेषां दारक्रियां प्रति । चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायः सबान्धवः ॥
atha rājā daśarathasteṣāṃ dārakriyāṃ prati | cintayāmāsa dharmātmā sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ ||
English Translation
Once upon a time, when the virtuous king Dasaratha, surrounded by his priests and friends, was reflecting about the nuptials of his sons, to that high-souled one engaged in thought in the midst of his counsellors came the mighty ascetic Visvamitra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
राजा
राजन् [m]
दशरथस्
दशरथ [m]
तेषां
तद् [pron]
दारक्रियां
दारक्रिया [f]
प्रति
प्रति [ind]
चिन्तयामास
चिन्तय् [10. Ā.]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
सोपाध्यायः
स [ind]
सोपाध्यायः
उपाध्याय [m]
सबान्धवः
स [ind]
सबान्धवः
बान्धव [m]
तस्य चिन्तयमानस्य मन्त्रिमध्ये महात्मनः । अभ्यागच्छन्महातेजो विश्वामित्रो महामुनिः ॥
tasya cintayamānasya mantrimadhye mahātmanaḥ | abhyāgacchanmahātejo viśvāmitro mahāmuniḥ ||
English Translation
Once upon a time, when the virtuous king Dasaratha, surrounded by his priests and friends, was reflecting about the nuptials of his sons, to that high-souled one engaged in thought in the midst of his counsellors came the mighty ascetic Visvamitra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
चिन्तयमानस्य
चिन्तय् [10. Ā.]
मन्त्रिमध्ये
मन्त्रिन् [m]
मन्त्रिमध्ये
मध्य [n]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
अभ्यागच्छन्
अभ्यागम् [1. P.]
महातेजो
महत् [adj]
महातेजो
तेजस् [n]
विश्वामित्रो
विश्वामित्र [m]
महामुनिः
महत् [adj]
महामुनिः
मुनि [m]
स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षानुवाच ह । शीघ्रमाख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनः सुतम् ॥
sa rājño darśanākāṅkṣī dvārādhyakṣānuvāca ha | śīghramākhyāta māṃ prāptaṃ kauśikaṃ gādhinaḥ sutam ||
English Translation
Desirous of seeing the king, he said to the warders,-Do you speedily announce that I, Gadhi's son, sprung in the Kusika line, have come!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
राज्ञो
राजन् [m]
दर्शनाकाङ्क्षी
दर्शन [n]
दर्शनाकाङ्क्षी
आकाङ्क्षिन् [adj]
द्वाराध्यक्षान्
द्वार [n]
द्वाराध्यक्षान्
अध्यक्ष [m]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
शीघ्रम्
शीघ्रम् [ind]
आख्यात
आख्या [4. P.]
मां
मद् [pron]
प्राप्तं
प्राप् [1. P.]
कौशिकं
कौशिक [m]
गाधिनः
गाधिन् [m]
सुतम्
सुत [m]
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य राजवेश्म प्रदुद्रुवुः । संभ्रान्तमनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः ॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya rājaveśma pradudruvuḥ | saṃbhrāntamanasaḥ sarve tena vākyena coditāḥ ||
English Translation
Hearing those words of his, they, urged on by them, all hurriedly began to run towards the royal chambers. And coming to the royal apartments, they communicated to Ikşváku's descendant the arrival of the ascetic Viśvāmitra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तच्
तद् [pron]
छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
वचनं
वचन [n]
तस्य
तद् [pron]
राजवेश्म
राजन् [m]
राजवेश्म
वेश्मन् [n]
प्रदुद्रुवुः
प्रद्रु [1. Ā.]
संभ्रान्तमनसः
सम्भ्रम् [1. P.]
संभ्रान्तमनसः
मनस् [n]
सर्वे
सर्व [pron]
तेन
तद् [pron]
वाक्येन
वाक्य [n]
चोदिताः
चोदय् [10. Ā.]
ते गत्वा राजभवनं विश्वामित्रमृषिं तदा । प्राप्तमावेदयामासुर्नृपायेक्ष्वाकवे तदा ॥
te gatvā rājabhavanaṃ viśvāmitramṛṣiṃ tadā | prāptamāvedayāmāsurnṛpāyekṣvākave tadā ||
English Translation
Having reached the royal hall, they reported to the king (Dasaratha), descendant of the Ikshvakus about the arrival of sage Viswamitra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
राजभवनं
राजन् [m]
राजभवनं
भवन [n]
विश्वामित्रम्
विश्वामित्र [m]
ऋषिं
ऋषि [m]
तदा
तदा [ind]
प्राप्तम्
प्राप् [1. P.]
आवेदयामासुर्
आवेदय् [10. Ā.]
नृपायेक्ष्वाकवे
नृप [m]
नृपायेक्ष्वाकवे
इक्ष्वाकु [m]
तदा
तदा [ind]
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सपुरोधाः समाहितः । प्रत्युज्जगाम संहृष्टो ब्रह्माणमिव वासवः ॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā sapurodhāḥ samāhitaḥ | pratyujjagāma saṃhṛṣṭo brahmāṇamiva vāsavaḥ ||
English Translation
Hearing those words of theirs, Dasaratha surrounded by his priests, went out delightedly to meet him, like Indra going out to meet Brhaspati. According to Śruti BỊhaspati is the Brahmă of the gods-Brhaspatir devānām Brahmā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषां
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
सपुरोधाः
स [ind]
सपुरोधाः
पुरोधस् [m]
समाहितः
समाहित [adj]
प्रत्युज्जगाम
प्रत्युद्गम् [1. P.]
संहृष्टो
संहृष् [1. Ā.]
ब्रह्माणम्
ब्रह्मन् [m]
इव
इव [ind]
वासवः
वासव [m]
स दृष्ट्वा ज्वलितं दीप्त्या तापसं संशितव्रतम् । प्रहृष्टवदनो राजा ततोऽर्घ्यमुपहारयत् ॥
sa dṛṣṭvā jvalitaṃ dīptyā tāpasaṃ saṃśitavratam | prahṛṣṭavadano rājā tato'rghyamupahārayat ||
English Translation
And having come to that ascetic observing vows and of flaming energy, the monarch with a cheerful countenance offered him the Arghya.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
ज्वलितं
ज्वल् [1. Ā.]
दीप्त्या
दीप्ति [f]
तापसं
तापस [m]
संशितव्रतम्
संशित [adj]
संशितव्रतम्
व्रत [n]
प्रहृष्टवदनो
प्रहृष् [4. Ā.]
प्रहृष्टवदनो
वदन [n]
राजा
राजन् [m]
ततो
ततस् [ind]
ऽर्घ्यम्
अर्घ्य [n]
उपहारयत्
उपहारय् [10. P.]
स राज्ञः प्रतिगृह्यार्घ्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । कुशलं चाव्ययं चैव पर्यपृच्छन्नराधिपम् ॥
sa rājñaḥ pratigṛhyārghyaṃ śāstradṛṣṭena karmaṇā | kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva paryapṛcchannarādhipam ||
English Translation
There upon, having accepted the king's Arghya in accordance with the ordinance he enquired of the lord of men as to his continued prosperity and peace.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
राज्ञः
राजन् [m]
प्रतिगृह्यार्घ्यं
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
प्रतिगृह्यार्घ्यं
अर्घ्य [n]
शास्त्रदृष्टेन
शास्त्र [n]
शास्त्रदृष्टेन
दृश् [6. P.]
कर्मणा
कर्मन् [n]
कुशलं
कुशल [n]
चाव्ययं
च [ind]
चाव्ययं
अव्यय [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
पर्यपृच्छन्
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
नराधिपम्
नराधिप [m]
वसिष्ठं च समागम्य कुशलं मुनिपुंगवः । ऋषींश्च तान्यथा न्यायं महाभागानुवाच ह ॥
vasiṣṭhaṃ ca samāgamya kuśalaṃ munipuṃgavaḥ | ṛṣīṃśca tānyathā nyāyaṃ mahābhāgānuvāca ha ||
English Translation
And approaching Vasiştha and the other anchorites, that foremost of ascetics of exalted piety duly asked them regarding their welfare.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वसिष्ठं
वसिष्ठ [m]
च
च [ind]
समागम्य
समागम् [6. P.]
कुशलं
कुशल [adj]
मुनिपुंगवः
मुनि [m]
मुनिपुंगवः
पुंगव [m]
ऋषींश्
ऋषि [m]
च
च [ind]
तान्
तद् [pron]
यथा
यथा [ind]
न्यायं
न्याय [m]
महाभागान्
महाभाग [adj]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
ते सर्वे हृष्टमनसस्तस्य राज्ञो निवेशनम् । विविशुः पूजितास्तत्र निषेदुश्च यथार्थतः ॥
te sarve hṛṣṭamanasastasya rājño niveśanam | viviśuḥ pūjitāstatra niṣeduśca yathārthataḥ ||
English Translation
And having been properly received by the monarch, they with glad hearts entered the royal residence, and sat them down according to precedence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
हृष्टमनसस्
हृष् [1. P.]
हृष्टमनसस्
मनस् [n]
तस्य
तद् [pron]
राज्ञो
राजन् [m]
निवेशनम्
निवेशन [n]
विविशुः
विश् [4. P.]
पूजितास्
पूजय् [10. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
निषेदुश्
निषद् [1. Ā.]
च
च [ind]
यथार्थतः
यथार्थ [adj]
अथ हृष्टमना राजा विश्वामित्रं महामुनिम् । उवाच परमोदारो हृष्टस्तमभिपूजयन् ॥
atha hṛṣṭamanā rājā viśvāmitraṃ mahāmunim | uvāca paramodāro hṛṣṭastamabhipūjayan ||
English Translation
Then gladly worshipping the mighty ascetic, Visvāmitra, the exceedingly generous king, wellpleased, addressed him saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
हृष्टमना
हृष् [1. P.]
हृष्टमना
मनस् [n]
राजा
राजन् [m]
विश्वामित्रं
विश्वामित्र [m]
महामुनिम्
महत् [adj]
महामुनिम्
मुनि [m]
उवाच
वच् [2. P.]
परमोदारो
परम [adj]
परमोदारो
उदार [adj]
हृष्टस्
हृष् [1. P.]
तम्
तद् [pron]
अभिपूजयन्
अभिपूजय् [10. P.]
यथामृतस्य संप्राप्तिर्यथा वर्षमनूदके । यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माप्रजस्य च । प्रनष्टस्य यथा लाभो यथा हर्षो महोदये । तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने ॥
yathāmṛtasya saṃprāptiryathā varṣamanūdake | yathā sadṛśadāreṣu putrajanmāprajasya ca | pranaṣṭasya yathā lābho yathā harṣo mahodaye | tathaivāgamanaṃ manye svāgataṃ te mahāmune ||
English Translation
Like that of the obtaining of ambrosia, like to a shower in a land suffering from drought, like to the birth of sons of worthy wives to him without issue, like that of the recovery of a lost thing, yea, like to the dawning of a mighty joy, I consider this your arrival. O illustrious ascetic, are you well come? What is even that which is nearest to your heart?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथामृतस्य
यथा [ind]
यथामृतस्य
अमृत [n]
सम्प्राप्तिर्
सम्प्राप्ति [f]
यथा
यथा [ind]
वर्षम्
वर्ष [mn]
अनूदके
अनूदक [n]
यथा
यथा [ind]
सदृशदारेषु
सदृश [adj]
सदृशदारेषु
दार [mn]
पुत्रजन्माप्रजस्य
पुत्र [m]
पुत्रजन्माप्रजस्य
जन्मन् [n]
पुत्रजन्माप्रजस्य
अप्रज [adj]
च
च [ind]
प्रनष्टस्य
प्रणश् [4. Ā.]
यथा
यथा [ind]
लाभो
लाभ [m]
यथा
यथा [ind]
हर्षो
हर्ष [m]
महोदये
महोदय [m]
तम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
ततो
तन् [8. Ā.]
रामः
राम [m]
स्वागतं
स्वागत [n]
ते
त्वद् [pron]
महामुने
महत् [adj]
महामुने
मुनि [m]
कं च ते परमं कामं करोमि किमु हर्षितः । पात्रभूतोऽसि मे विप्र दिष्ट्या प्राप्तोऽसि धार्मिक । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ॥
kaṃ ca te paramaṃ kāmaṃ karomi kimu harṣitaḥ | pātrabhūto'si me vipra diṣṭyā prāpto'si dhārmika | adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam ||
English Translation
You, O Brahmana, are worthy of my best services. By luck it is that, O bestower of honour, I have gained you. To-day my birth has been crowned with fruit to-day has my life attained its object.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पात्रभूतो
पात्र [n]
पात्रभूतो
भू [1. Ā.]
ऽसि
अस् [2. P.]
मे
मद् [pron]
विप्र
विप्र [m]
दिष्ट्या
दिष्टि [f]
प्राप्तो
प्राप् [1. P.]
ऽसि
अस् [2. P.]
धार्मिक
धार्मिक [adj]
अद्य
अद्य [ind]
मे
मद् [pron]
सफलं
सफल [adj]
जन्म
जन्मन् [n]
जीवितं
जीवित [n]
च
च [ind]
सुजीवितम्
सुजीवित [n]
पूर्वं राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रभः । ब्रह्मर्षित्वमनुप्राप्तः पूज्योऽसि बहुधा मया ॥
pūrvaṃ rājarṣiśabdena tapasā dyotitaprabhaḥ | brahmarṣitvamanuprāptaḥ pūjyo'si bahudhā mayā ||
English Translation
And truly yesterday night has been succeeded by an auspicious morning, since I have beheld you. Having first attained exceeding effulgence by virtue of austerities performed for obtaining the title of Rājarşi, you have afterwards obtained the status of a Brahmarși. You are worthy of manifold homage from me. This your exceedingly holy arrival appear wonderful.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
राजर्षिशब्देन
राजर्षि [m]
राजर्षिशब्देन
शब्द [m]
तपसा
तपस् [n]
द्योतितप्रभः
द्योतय् [10. P.]
द्योतितप्रभः
प्रभा [f]
ब्रह्मर्षित्वम्
ब्रह्मर्षि [m]
ब्रह्मर्षित्वम्
त्व [n]
अनुप्राप्तः
अनुप्राप् [5. Ā.]
पूज्यो
पूजय् [10. Ā.]
ऽसि
अस् [2. P.]
बहुधा
बहुधा [ind]
मया
मद् [pron]
तदद्भुतमिदं विप्र पवित्रं परमं मम । शुभक्षेत्रगतश्चाहं तव संदर्शनात्प्रभो ॥
tadadbhutamidaṃ vipra pavitraṃ paramaṃ mama | śubhakṣetragataścāhaṃ tava saṃdarśanātprabho ||
English Translation
O Brahman your arrival has caused surprise to me. It has conferred great purity on me. O Lord by your very presence here, I feel I haved acquired the merits of a pilgrimage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
अद्भुतम्
अद्भुत [adj]
इदं
इदम् [pron]
विप्र
विप्र [m]
पवित्रं
पवित्र [n]
परमं
परम [adj]
मम
मद् [pron]
शुभक्षेत्रगतश्
शुभ [adj]
शुभक्षेत्रगतश्
क्षेत्र [mn]
शुभक्षेत्रगतश्
गम् [6. Ā.]
चाहं
च [ind]
चाहं
मद् [pron]
तव
त्वद् [pron]
संदर्शनात्
संदर्शन [n]
प्रभो
प्रभु [adj]
ब्रूहि यत्प्रार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनं प्रति । इच्छाम्यनुगृहीतोऽहं त्वदर्थपरिवृद्धये ॥
brūhi yatprārthitaṃ tubhyaṃ kāryamāgamanaṃ prati | icchāmyanugṛhīto'haṃ tvadarthaparivṛddhaye ||
English Translation
Be pleased to tell me the purpose of your visit. I desire to be given the privilege of doing service to achieve your object.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
यत्
यद् [pron]
प्रार्थितं
प्रार्थय् [Denom. Ā.]
तुभ्यं
त्वद् [pron]
कार्यम्
कार्य [n]
आगमनं
आगमन [n]
प्रति
प्रति [ind]
इच्छाम्य्
इष् [1. P.]
अनुगृहीतो
अनुग्रह् [9. Ā.]
ऽहं
मद् [pron]
त्वदर्थपरिवृद्धये
त्वद् [pron]
त्वदर्थपरिवृद्धये
अर्थ [mn]
त्वदर्थपरिवृद्धये
परिवृद्धि [f]
कार्यस्य न विमर्शं च गन्तुमर्हसि कौशिक । कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान्मम ॥
kāryasya na vimarśaṃ ca gantumarhasi kauśika | kartā cāhamaśeṣeṇa daivataṃ hi bhavānmama ||
English Translation
O Viswamitra you need not hesitatate to tell me what ought to be performed. I shall accomplish that act in every possible special way. You are a god to me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कार्यस्य
कार्य [n]
न
न [ind]
विमर्शं
विमर्श [m]
च
च [ind]
गन्तुम्
गम् [6. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
कौशिक
कौशिक [m]
कर्ता
कृ [2. Ā.]
चाहम्
च [ind]
चाहम्
मद् [pron]
अशेषेण
अशेषेण [ind]
दैवतं
दैवत [n]
हि
हि [ind]
भवान्
भवत् [adj]
मम
मद् [pron]
इति हृदयसुखं निशम्य वाक्यं; श्रुतिसुखमात्मवता विनीतमुक्तम् । प्रथितगुणयशा गुणैर्विशिष्टः; परम ऋषिः परमं जगाम हर्षम् ॥
iti hṛdayasukhaṃ niśamya vākyaṃ; śrutisukhamātmavatā vinītamuktam | prathitaguṇayaśā guṇairviśiṣṭaḥ; parama ṛṣiḥ paramaṃ jagāma harṣam ||
English Translation
Hearing this soul-soothing, ear-charming, and free-humble speech that was uttered, the illustrious prime of ascetics crowned with virtues, and furnished with all perfections, experienced exceeding delight.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
हृदयसुखं
हृदय [n]
हृदयसुखं
सुख [n]
निशम्य
निशामय् [10. Ā.]
वाक्यं
वाक्य [n]
श्रुतिसुखम्
श्रुति [f]
श्रुतिसुखम्
सुख [adj]
आत्मवता
आत्मवत् [adj]
विनीतम्
विनी [1. Ā.]
उक्तम्
वच् [2. P.]
प्रथितगुणयशा
प्रथ् [1. P.]
प्रथितगुणयशा
गुण [mn]
प्रथितगुणयशा
यशस् [n]
गुणैर्
गुण [mn]
विशिष्टः
विशिष् [7. P.]
परम
परम [adj]
ऋषिः
ऋषि [m]
परमं
परम [adj]
जगाम
गम् [6. Ā.]
हर्षम्
हर्ष [m]