अभिवाद्य तु कौसल्यां रामः संप्रस्थितो वनम् । कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥
abhivādya tu kausalyāṃ rāmaḥ saṃprasthito vanam | kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ ||
English Translation
Rāma, intent on repairing to the forest, and treading in pious tracks, after duly saluting Kausalyā and beautifying the royal road, crowded with people, captivated their hearts by means of his high accomplishments.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभिवाद्य
अभिवादय् [10. Ā.]
तु
तु [ind]
कौसल्यां
कौसल्या [f]
रामः
राम [m]
सम्प्रस्थितो
सम्प्रस्था [1. Ā.]
वनम्
वन [n]
कृतस्वस्त्ययनो
कृ [2. Ā.]
कृतस्वस्त्ययनो
स्वस्त्ययन [n]
मात्रा
मातृ [f]
धर्मिष्ठे
धर्मिष्ठ [adj]
वर्त्मनि
वर्त्मन् [n]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम् । हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ॥
virājayanrājasuto rājamārgaṃ narairvṛtam | hṛdayānyāmamantheva janasya guṇavattayā ||
English Translation
After the benedictory rites were performed by his mother Kausalya, Rama paid obeisance to her and staying on the righteous path decided to depart to the forest. He entered the highway thronged with people and illumining it with his lustre and stirred their hearts with (remembrances of) his excellent virtues.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विराजयन्
विराजय् [10. Ā.]
राजसुतो
राजन् [m]
राजसुतो
सुत [m]
राजमार्गं
राजमार्ग [m]
नरैर्
नर [m]
वृतम्
वृ [5. Ā.]
हृदयान्य्
हृदय [n]
आममन्थेव
आमथ् [9. P.]
आममन्थेव
इव [ind]
जनस्य
जन [m]
गुणवत्तया
गुणवत् [adj]
गुणवत्तया
ता [f]
वैदेही चापि तत्सर्वं न शुश्राव तपस्विनी । तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम् ॥
vaidehī cāpi tatsarvaṃ na śuśrāva tapasvinī | tadeva hṛdi tasyāśca yauvarājyābhiṣecanam ||
English Translation
Vaidehi, ever engaged in ascetic rites, did not hear of all these affairs; there was in her heart only the thought of Rāma's installation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वैदेही
वैदेही [f]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
तत्
तद् [pron]
सर्वं
सर्व [pron]
न
न [ind]
शुश्राव
श्रु [4. P.]
तपस्विनी
तपस्विनी [f]
तद्
तद् [pron]
एव
एव [ind]
हृदि
हृद् [n]
तस्याश्
तद् [pron]
च
च [ind]
यौवराज्याभिषेचनम्
यौवराज्य [n]
यौवराज्याभिषेचनम्
अभिषेचन [n]
देवकार्यं स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना । अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते ॥
devakāryaṃ sma sā kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭacetanā | abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣate ||
English Translation
That daughter of the king, after offering her service to the deities according to the proper royal rites, was eagerly awaiting the approach of Rāma with a grateful and pleased heart.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देवकार्यं
देव [m]
देवकार्यं
कार्य [n]
स्म
स्म [ind]
सा
तद् [pron]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
कृतज्ञा
कृतज्ञ [adj]
हृष्टचेतना
हृष् [1. P.]
हृष्टचेतना
चेतना [f]
अभिज्ञा
अभिज्ञ [adj]
राजधर्माणां
राजन् [m]
राजधर्माणां
धर्म [mn]
राजपुत्रं
राजन् [m]
राजपुत्रं
पुत्र [m]
प्रतीक्षते
प्रतीक्ष् [1. P.]
प्रविवेशाथ रामस्तु स्ववेश्म सुविभूषितम् । प्रहृष्टजनसंपूर्णं ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः ॥
praviveśātha rāmastu svaveśma suvibhūṣitam | prahṛṣṭajanasaṃpūrṇaṃ hriyā kiṃcidavāṅmukhaḥ ||
English Translation
Entered Rāma this beautiful abode, excellently furnished and filled with people highly delighted, having his head hanging down a little with shame.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रविवेशाथ
प्रविश् [4. P.]
प्रविवेशाथ
अथ [ind]
रामस्
राम [m]
तु
तु [ind]
स्ववेश्म
स्व [adj]
स्ववेश्म
वेश्मन् [n]
सुविभूषितम्
सु [ind]
सुविभूषितम्
विभूषय् [10. P.]
प्रहृष्टजनसम्पूर्णं
प्रहृष् [4. Ā.]
प्रहृष्टजनसम्पूर्णं
जन [m]
प्रहृष्टजनसम्पूर्णं
सम्पृ [3. P.]
ह्रिया
ह्री [f]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
अवाङ्मुखः
अवाङ्मुख [adj]
अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् । अपश्यच्छोकसंतप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम् ॥
atha sītā samutpatya vepamānā ca taṃ patim | apaśyacchokasaṃtaptaṃ cintāvyākulitendriyam ||
English Translation
Sītā, seeing her husband, racked with sorrow and troubled in mind with anxiety, rose up trembling from her seat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
सीता
सीता [f]
समुत्पत्य
समुत्पत् [1. Ā.]
वेपमाना
विप् [1. P.]
च
च [ind]
तं
तद् [pron]
पतिम्
पति [m]
अपश्यच्
पश् [4. Ā.]
छोकसंतप्तं
शोक [m]
छोकसंतप्तं
संतप् [4. Ā.]
चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम्
चिन्ता [f]
चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम्
व्याकुलित [adj]
चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम्
इन्द्रिय [n]
विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम् । आह दुःखाभिसंतप्ता किमिदानीमिदं प्रभो ॥
vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnamamarṣaṇam | āha duḥkhābhisaṃtaptā kimidānīmidaṃ prabho ||
English Translation
Finding him with face pale and perspiring, and incapable of containing grief within, Sītā sore distressed with sorrow addressed him, saying, Oh my lord, why do I perceive such a change in you?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विवर्णवदनं
विवर्ण [adj]
विवर्णवदनं
वदन [n]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
तं
तद् [pron]
प्रस्विन्नम्
प्रस्विद् [4. P.]
अमर्षणम्
अमर्षण [adj]
आह
अह् [1. P.]
दुःखाभिसंतप्ता
दुःख [n]
दुःखाभिसंतप्ता
अभिसंतप् [1. P.]
किम्
क [pron]
इदानीम्
इदानीम् [ind]
इदं
इदम् [pron]
प्रभो
प्रभु [m]
अद्य बार्हस्पतः श्रीमान्युक्तः पुष्यो न राघव । प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः ॥
adya bārhaspataḥ śrīmānyuktaḥ puṣyo na rāghava | procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvamasi durmanāḥ ||
English Translation
To day the constellation Puşya is in conjunction with the moon, and planet Bịhaspati is presiding over this conjunction, this day has been declared as the most auspicious one by the learned Brahmins, then why do you cherish such a sorrow in the mind?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अद्य
अद्य [ind]
बार्हस्पतः
बार्हस्पत [adj]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
युक्तः
युज् [6. Ā.]
पुष्यो
पुष्य [mn]
न
न [ind]
राघव
राघव [m]
प्रोच्यते
प्रवच् [2. P.]
ब्राह्मणैः
ब्राह्मण [m]
प्राज्ञैः
प्राज्ञ [adj]
केन
केन [ind]
त्वम्
त्वद् [pron]
असि
अस् [2. P.]
दुर्मनाः
दुर्मनस् [adj]
न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च । आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणाभिविराजते ॥
na te śataśalākena jalaphenanibhena ca | āvṛtaṃ vadanaṃ valgu chatreṇābhivirājate ||
English Translation
Why has not your charming face been placed under the shade of an umbrella having hundred ribs and white as a watery foam?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
शतशलाकेन
शत [mn]
शतशलाकेन
शलाका [mf]
जलफेननिभेन
जलफेन [m]
जलफेननिभेन
निभ [adj]
च
च [ind]
आवृतं
आवृ [5. Ā.]
वदनं
वदन [n]
वल्गु
वल्गु [adj]
छत्त्रेणाभिविराजते
छत्त्र [n]
छत्त्रेणाभिविराजते
अभिविराज् [1. Ā.]
व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम् । चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम् ॥
vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapatranibhekṣaṇam | candrahaṃsaprakāśābhyāṃ vījyate na tavānanam ||
English Translation
Why do not the servants fan you, having eyes like lotus' petals, with chowries white as the moon or a goose?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
व्यजनाभ्यां
व्यजन [n]
च
च [ind]
मुख्याभ्यां
मुख्य [adj]
शतपत्त्रनिभेक्षणम्
शतपत्त्र [n]
शतपत्त्रनिभेक्षणम्
निभ [adj]
शतपत्त्रनिभेक्षणम्
ईक्षण [n]
चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां
चन्द्र [m]
चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां
हंस [m]
चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां
प्रकाश [m]
वीज्यते
वीजय् [10. P.]
न
न [ind]
तवाननम्
त्वद् [pron]
तवाननम्
आनन [n]
वाग्मिनो बन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वं नरर्षभ । स्तुवन्तो नाद्य दृश्यन्ते मङ्गलैः सूतमागधाः ॥
vāgmino bandinaścāpi prahṛṣṭāstvaṃ nararṣabha | stuvanto nādya dṛśyante maṅgalaiḥ sūtamāgadhāḥ ||
English Translation
I do not see you, Oh best of men, eulogised with auspicious songs by the panegyrists, encomiasts and family bards.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वाग्मिनो
वाग्मिन् [adj]
बन्दिनश्
बन्दिन् [m]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
प्रहृष्टास्
प्रहृष् [4. Ā.]
त्वां
त्वद् [pron]
नरर्षभ
नर [m]
नरर्षभ
ऋषभ [m]
स्तुवन्तो
स्तु [1. Ā.]
नाद्य
न [ind]
नाद्य
अद्य [ind]
दृश्यन्ते
दृश् [6. P.]
मङ्गलैः
मङ्गल [n]
सूतमागधाः
सूत [m]
सूतमागधाः
मागध [m]
न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः । मूर्ध्नि मूर्धावसिक्तस्य दधति स्म विधानतः ॥
na te kṣaudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vedapāragāḥ | mūrdhni mūrdhāvasiktasya dadhati sma vidhānataḥ ||
English Translation
Why do not the Brahmins, versed in the Vedas, observing the formal rites, sprinkle on your head honey and curd, after washing it duly?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
ते
तद् [pron]
क्षौद्रं
क्षौद्र [n]
च
च [ind]
दधि
दधि [n]
च
च [ind]
ब्राह्मणा
ब्राह्मण [m]
वेदपारगाः
वेदपारग [m]
मूर्ध्नि
मूर्धन् [m]
मूर्धावसिक्तस्य
मूर्धन् [m]
मूर्धावसिक्तस्य
अवसिच् [6. P.]
दधति
धा [1. P.]
स्म
स्म [ind]
विधानतः
विधान [n]
न त्वां प्रकृतयः सर्वा श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः । अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा ॥
na tvāṃ prakṛtayaḥ sarvā śreṇīmukhyāśca bhūṣitāḥ | anuvrajitumicchanti paurajānapadāstathā ||
English Translation
Why are not your subjects, citizens urbans, and leading members of society dressed and adorned, willing to follow you?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
प्रकृतयः
प्रकृति [f]
सर्वा
सर्व [pron]
श्रेणीमुख्याश्
श्रेणि [mf]
श्रेणीमुख्याश्
मुख्य [adj]
च
च [ind]
भूषिताः
भूषय् [10. Ā.]
अनुव्रजितुम्
अनुव्रज् [1. Ā.]
इच्छन्ति
इष् [1. P.]
पौरजानपदास्
पौर [m]
पौरजानपदास्
जानपद [m]
तथा
तथा [ind]
चतुर्भिर्वेगसंपन्नैर्हयैः काञ्चनभूषणैः । मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः ॥
caturbhirvegasaṃpannairhayaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ | mukhyaḥ puṣyaratho yuktaḥ kiṃ na gacchati te'grataḥ ||
English Translation
Why does not that excellent sport-chariot go before you, having four fast going steeds, adorned with golden ornaments tied to it?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चतुर्भिर्
चतुर् [nr]
वेगसम्पन्नैर्
वेग [m]
वेगसम्पन्नैर्
सम्पद् [4. P.]
हयैः
हय [m]
काञ्चनभूषणैः
काञ्चन [n]
काञ्चनभूषणैः
भूषण [n]
मुख्यः
मुख्य [adj]
पुष्यरथो
पुष्यरथ [m]
युक्तः
युज् [6. Ā.]
किं
क [pron]
न
न [ind]
गच्छति
गम् [6. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
ऽग्रतः
अग्रतस् [ind]
न हस्ती चाग्रतः श्रीमांस्तव लक्षणपूजितः । प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरि प्रभः ॥
na hastī cāgrataḥ śrīmāṃstava lakṣaṇapūjitaḥ | prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇameghagiri prabhaḥ ||
English Translation
Why does not that excellent elephant precede you, Oh great hero, which is gifted with auspicious marks and resembles as mass of dark clouds and a mighty hill?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हस्ती
हस्तिन् [m]
चाग्रतः
च [ind]
चाग्रतः
अग्रतस् [ind]
श्रीमांस्
श्रीमत् [adj]
तव
त्वद् [pron]
लक्षणपूजितः
लक्षण [n]
लक्षणपूजितः
पूजय् [10. Ā.]
प्रयाणे
प्रयाण [n]
लक्ष्यते
लक्ष् [1. Ā.]
वीर
वीर [m]
कृष्णमेघगिरिप्रभः
कृष्ण [adj]
कृष्णमेघगिरिप्रभः
मेघ [m]
कृष्णमेघगिरिप्रभः
गिरि [m]
कृष्णमेघगिरिप्रभः
प्रभा [f]
न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन । भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीरपुरःसरम् ॥
na ca kāñcanacitraṃ te paśyāmi priyadarśana | bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīrapuraḥsaram ||
English Translation
Why do not the servants run before you, Oh mighty hero, with a pretty looking royal seat embroidered with gold?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
च
च [ind]
काञ्चनचित्रं
काञ्चन [n]
काञ्चनचित्रं
चित्र [adj]
ते
त्वद् [pron]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
प्रियदर्शन
प्रिय [adj]
प्रियदर्शन
दर्शन [n]
भद्रासनं
भद्रासन [n]
पुरस्कृत्य
पुरस्कृ [8. Ā.]
यान्तं
या [2. Ā.]
वीरपुरःसरम्
वीर [m]
वीरपुरःसरम्
पुरःसर [adj]
अभिषेको यदा सज्जः किमिदानीमिदं तव । अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते ॥
abhiṣeko yadā sajjaḥ kimidānīmidaṃ tava | apūrvo mukhavarṇaśca na praharṣaśca lakṣyate ||
English Translation
Why do I perceive your face so pale as never seen before, and why therein is no mark of gladness, when every thing for your installation has been made ready?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभिषेको
अभिषेक [m]
यदा
यदा [ind]
सज्जः
सज्ज [adj]
किम्
क [pron]
इदानीम्
इदानीम् [ind]
इदं
इदम् [pron]
तव
त्वद् [pron]
अपूर्वो
अपूर्व [adj]
मुखवर्णश्
मुख [n]
मुखवर्णश्
वर्ण [mn]
च
च [ind]
न
न [ind]
प्रहर्षश्
प्रहर्ष [m]
च
च [ind]
लक्ष्यते
लक्ष् [1. Ā.]
इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः । सीते तत्रभवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम् ॥
itīva vilapantīṃ tāṃ provāca raghunandanaḥ | sīte tatrabhavāṃstātaḥ pravrājayati māṃ vanam ||
English Translation
Whereupon spoke to that weeping Sītā, the descendant of Raghu thus:, Oh Sītā, Oh you born of a great family, versed in the knowledge of religion and intent on the performance of religious rites, my father has banished me to the forest! Do you hear, Oh daughter of Janaka, how has this calamity befallen me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इतीव
इति [ind]
इतीव
इव [ind]
विलपन्तीं
विलप् [4. P.]
तां
तद् [pron]
प्रोवाच
प्रवच् [2. P.]
रघुनन्दनः
रघुनन्दन [m]
सीते
सीता [f]
तत्रभवांस्
तत्रभवन्त् [m]
तातः
तात [m]
प्रव्राजयति
प्रव्राजय् [10. Ā.]
मां
मद् [pron]
वनम्
वन [n]
कुले महति संभूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि । शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम ॥
kule mahati saṃbhūte dharmajñe dharmacāriṇi | śṛṇu jānaki yenedaṃ krameṇābhyāgataṃ mama ||
English Translation
Whereupon spoke to that weeping Sītā, the descendant of Raghu thus:, Oh Sītā, Oh you born of a great family, versed in the knowledge of religion and intent on the performance of religious rites, my father has banished me to the forest! Do you hear, Oh daughter of Janaka, how has this calamity befallen me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुले
कुल [n]
महति
महत् [adj]
सम्भूते
सम्भू [1. Ā.]
धर्मज्ञे
धर्म [mn]
धर्मज्ञे
ज्ञ [adj]
धर्मचारिणि
धर्म [mn]
धर्मचारिणि
चारिन् [adj]
शृणु
श्रु [4. P.]
जानकि
जानकी [f]
येनेदं
येन [ind]
येनेदं
इदम् [pron]
क्रमेणाभ्यागतं
क्रमेण [ind]
क्रमेणाभ्यागतं
अभ्यागम् [1. P.]
मम
मद् [pron]
राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन मे । कैकेय्यै प्रीतमनसा पुरा दत्तौ महावरौ ॥
rājñā satyapratijñena pitrā daśarathena me | kaikeyyai prītamanasā purā dattau mahāvarau ||
English Translation
In the days of yore was granted to my mother, Kaikeyi two boons by my father, king Dasaratha of truthful vows.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राज्ञा
राजन् [m]
सत्यप्रतिज्ञेन
सत्य [adj]
सत्यप्रतिज्ञेन
प्रतिज्ञा [f]
पित्रा
पितृ [m]
दशरथेन
दशरथ [m]
मे
मद् [pron]
कैकेय्यै
कैकेयी [f]
प्रीतमनसा
प्री [9. Ā.]
प्रीतमनसा
मनस् [n]
पुरा
पुरा [ind]
दत्तौ
दा [1. Ā.]
महावरौ
महत् [adj]
महावरौ
वर [mn]
तयाद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते । प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥
tayādya mama sajje'sminnabhiṣeke nṛpodyate | pracoditaḥ sa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ ||
English Translation
When every thing was made ready by my father for my installation, Kaikeyi reminded him of his promise and gained over him for this righteousness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तयाद्य
तद् [pron]
तयाद्य
अद्य [ind]
मम
मद् [pron]
सज्जे
सज्ज [adj]
ऽस्मिन्न्
इदम् [pron]
अभिषेके
अभिषेक [m]
नृपोद्यते
नृप [m]
नृपोद्यते
उद्यम् [6. P.]
प्रचोदितः
प्रचोदय् [10. P.]
स
तद् [pron]
समयो
समय [m]
धर्मेण
धर्म [mn]
प्रतिनिर्जितः
प्रतिनिर्जि [1. P.]
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया । पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः । सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम् ॥
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍake mayā | pitrā me bharataścāpi yauvarājye niyojitaḥ | so'haṃ tvāmāgato draṣṭuṃ prasthito vijanaṃ vanam ||
English Translation
I shall live in the forest of Dandaka for fourteen years and Bharata shall be installed by my father as the heir apparent of the throne.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चतुर्दश
चतुर्दशन् [adj]
हि
हि [ind]
वर्षाणि
वर्ष [mn]
वस्तव्यं
वस् [2. P.]
दण्डके
दण्डक [mfn]
मया
मद् [pron]
पित्रा
पितृ [m]
मे
मद् [pron]
भरतश्
भरत [m]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
यौवराज्ये
यौवराज्य [n]
नियोजितः
नियोजय् [10. Ā.]
सो
तद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
त्वाम्
त्वद् [pron]
आगतो
आगम् [6. P.]
द्रष्टुं
दृश् [6. P.]
प्रस्थितो
प्रस्था [1. Ā.]
विजनं
विजन [adj]
वनम्
वन [n]
भरतस्य समीपे ते नाहं कथ्यः कदाचन । ऋद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम् । तस्मान्न ते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम ॥
bharatasya samīpe te nāhaṃ kathyaḥ kadācana | ṛddhiyuktā hi puruṣā na sahante parastavam | tasmānna te guṇāḥ kathyā bharatasyāgrato mama ||
English Translation
And myself bound to fly as an exile to the wood, have come here to see you; do you not praise me ever before Bharata. Those who are crowned with prosperity cannot bear another's praise; is it therefore behoves you not to extol my virtues in the presence of Bharata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भरतस्य
भरत [m]
समीपे
समीप [n]
ते
त्वद् [pron]
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
कथ्यः
कथ् [4. Ā.]
कदाचन
कदाचन [ind]
ऋद्धियुक्ता
ऋद्धि [f]
ऋद्धियुक्ता
युज् [6. Ā.]
हि
हि [ind]
पुरुषा
पुरुष [m]
न
न [ind]
सहन्ते
सह् [1. P.]
परस्तवम्
पर [pron]
परस्तवम्
स्तव [m]
तस्मान्
तस्मात् [ind]
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
गुणाः
गुण [mn]
कथ्या
कथ् [4. Ā.]
भरतस्याग्रतो
भरत [m]
भरतस्याग्रतो
अग्रतस् [ind]
मम
मद् [pron]
नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन । अनुकूलतया शक्यं समीपे तस्य वर्तितुम् ॥
nāpi tvaṃ tena bhartavyā viśeṣeṇa kadācana | anukūlatayā śakyaṃ samīpe tasya vartitum ||
English Translation
You should not extol me even in the company of your friends; you shall be then able to live with Bharata as one favourable to his party.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नापि
न [ind]
नापि
अपि [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
तेन
तद् [pron]
भर्तव्या
भृ [1. Ā.]
विशेषेण
विशेष [m]
कदाचन
कदाचन [ind]
अनुकूलतया
अनुकूल [adj]
अनुकूलतया
ता [f]
शक्यं
शक्य [adj]
समीपे
समीप [n]
तस्य
तद् [pron]
वर्तितुम्
वृत् [3. P.]
अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोः समनुपालयन् । वनमद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनि ॥
ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ guroḥ samanupālayan | vanamadyaiva yāsyāmi sthirā bhava manasvini ||
English Translation
To day shall I repair to the forest for redeeming my father's vows; do you, Oh high minded one, live here in undisturbed mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
प्रतिज्ञां
प्रतिज्ञा [f]
तां
तद् [pron]
गुरोः
गुरु [m]
समनुपालयन्
समनुपालय् [10. P.]
वनम्
वन [n]
अद्यैव
अद्य [ind]
अद्यैव
एव [ind]
यास्यामि
या [2. Ā.]
स्थिरा
स्थिर [adj]
भव
भू [1. Ā.]
मनस्विनि
मनस्विन् [adj]
याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम् । व्रतोपवासरतया भवितव्यं त्वयानघे ॥
yāte ca mayi kalyāṇi vanaṃ muniniṣevitam | vratopavāsaratayā bhavitavyaṃ tvayānaghe ||
English Translation
Do you, Oh sinless and auspicious one, live here engaged in religious rites and fasts, when I shall wend my way to the forest inhabited by the great ascetics.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
याते
या [2. Ā.]
च
च [ind]
मयि
मद् [pron]
कल्याणि
कल्याण [adj]
वनं
वन [n]
मुनिनिषेवितम्
मुनि [m]
मुनिनिषेवितम्
निषेव् [1. Ā.]
व्रतोपवासरतया
व्रत [n]
व्रतोपवासरतया
उपवास [m]
व्रतोपवासरतया
रम् [4. Ā.]
भवितव्यं
भू [1. Ā.]
त्वयानघे
त्वद् [pron]
त्वयानघे
अनघ [adj]
काल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि । वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः ॥
kālyamutthāya devānāṃ kṛtvā pūjāṃ yathāvidhi | vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nareśvaraḥ ||
English Translation
Rising from the bed early in the morning, adore the deities, every day, and then bow down to the feet of my father Dasaratha, the lord of men.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
काल्यम्
काल्यम् [ind]
उत्थाय
उत्था [1. Ā.]
देवानां
देव [m]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
पूजां
पूजा [f]
यथाविधि
यथाविधि [ind]
वन्दितव्यो
वन्द् [1. P.]
दशरथः
दशरथ [m]
पिता
पितृ [m]
मम
मद् [pron]
नरेश्वरः
नर [m]
नरेश्वरः
ईश्वर [m]
माता च मम कौसल्या वृद्धा संतापकर्शिता । धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्तः संमानमर्हति ॥
mātā ca mama kausalyā vṛddhā saṃtāpakarśitā | dharmamevāgrataḥ kṛtvā tvattaḥ saṃmānamarhati ||
English Translation
My mother Kausalyā is old and much pressed down with sorrow; do you show proper respects to her, considering it to be a pious deed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
माता
मातृ [f]
च
च [ind]
मम
मद् [pron]
कौसल्या
कौसल्या [f]
वृद्धा
वृद्ध [adj]
संतापकर्शिता
संताप [m]
संतापकर्शिता
कर्शय् [10. P.]
धर्मम्
धर्म [mn]
एवाग्रतः
एव [ind]
एवाग्रतः
अग्रतस् [ind]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
त्वत्तः
त्वद् [pron]
सम्मानम्
सम्मान [mn]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
वन्दितव्याश्च ते नित्यं याः शेषा मम मातरः । स्नेहप्रणयसंभोगैः समा हि मम मातरः ॥
vanditavyāśca te nityaṃ yāḥ śeṣā mama mātaraḥ | snehapraṇayasaṃbhogaiḥ samā hi mama mātaraḥ ||
English Translation
You should then bow down to my other mothers who all minister to me, with equal love and affection.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वन्दितव्याश्
वन्द् [1. P.]
च
च [ind]
ते
त्वद् [pron]
नित्यं
नित्यम् [ind]
याः
यद् [pron]
शेषा
शेष [adj]
मम
मद् [pron]
मातरः
मातृ [f]
स्नेहप्रणयसम्भोगैः
स्नेह [mn]
स्नेहप्रणयसम्भोगैः
प्रणय [m]
स्नेहप्रणयसम्भोगैः
सम्भोग [m]
समा
सम [pron]
हि
हि [ind]
मम
मद् [pron]
मातरः
मातृ [f]
भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः । त्वया लक्ष्मणशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम ॥
bhrātṛputrasamau cāpi draṣṭavyau ca viśeṣataḥ | tvayā lakṣmaṇaśatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama ||
English Translation
Should you specially regard Bharata and Śatrughna like to your sons or brothers, who are dearer to me than my life itself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भ्रातृपुत्रसमौ
भ्रातृ [m]
भ्रातृपुत्रसमौ
पुत्र [m]
भ्रातृपुत्रसमौ
सम [pron]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
द्रष्टव्यौ
दृश् [6. P.]
च
च [ind]
विशेषतः
विशेषतः [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
लक्ष्मणशत्रुघ्नौ
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणशत्रुघ्नौ
शत्रुघ्न [m]
प्राणैः
प्राण [m]
प्रियतरौ
प्रियतर [adj]
मम
मद् [pron]
विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदाचन । स हि राजा प्रभुश्चैव देशस्य च कुलस्य च ॥
vipriyaṃ na ca kartavyaṃ bharatasya kadācana | sa hi rājā prabhuścaiva deśasya ca kulasya ca ||
English Translation
You should not do, Oh Vaidehī, any such thing as might be unpleasant to Bharata, for he is the king of the land as well as of the family.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विप्रियं
विप्रिय [n]
न
न [ind]
च
च [ind]
कर्तव्यं
कृ [2. Ā.]
भरतस्य
भरत [m]
कदाचन
कदाचन [ind]
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
राजा
राजन् [m]
प्रभुश्
प्रभु [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
देशस्य
देश [m]
च
च [ind]
कुलस्य
कुल [n]
च
च [ind]
आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः । राजानः संप्रसीदन्ति प्रकुप्यन्ति विपर्यये ॥
ārādhitā hi śīlena prayatnaiścopasevitāḥ | rājānaḥ saṃprasīdanti prakupyanti viparyaye ||
English Translation
The monarchs are always propitiated by being served with assiduity and good temper; they are offended when any thing contrary to it happens.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आराधिता
आराधय् [10. Ā.]
हि
हि [ind]
शीलेन
शील [mn]
प्रयत्नैश्
प्रयत्न [m]
चोपसेविताः
च [ind]
चोपसेविताः
उपसेव् [1. Ā.]
राजानः
राजन् [m]
सम्प्रसीदन्ति
सम्प्रसद् [1. P.]
प्रकुप्यन्ति
प्रकुप् [4. P.]
विपर्यये
विपर्यय [m]
औरसानपि पुत्रान्हि त्यजन्त्यहितकारिणः । समर्थान्संप्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः ॥
aurasānapi putrānhi tyajantyahitakāriṇaḥ | samarthānsaṃpragṛhṇanti janānapi narādhipāḥ ||
English Translation
They renounce even their own son, born of their lions, when they find him bringing about their mischief, and admit into their favour persons devoted to their welfare bearing no relationship whatever.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
औरसान्
औरस [m]
अपि
अपि [ind]
पुत्रान्
पुत्र [m]
हि
हि [ind]
त्यजन्त्य्
त्यज् [1. Ā.]
अहितकारिणः
अहित [adj]
अहितकारिणः
कारिन् [adj]
समर्थान्
समर्थ [adj]
सम्प्रगृह्णन्ति
सम्प्रग्रह् [9. Ā.]
जनान्
जन [m]
अपि
अपि [ind]
नराधिपाः
नराधिप [m]
अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये; त्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि । यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्यचि;त्तथा त्वया कार्यमिदं वचो मम ॥
ahaṃ gamiṣyāmi mahāvanaṃ priye; tvayā hi vastavyamihaiva bhāmini | yathā vyalīkaṃ kuruṣe na kasyaci;ttathā tvayā kāryamidaṃ vaco mama ||
English Translation
I am going to the forest, Oh my darling, and you shall live here. Oh excellent lady, abide by my word as did you never formerly falsify it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
महावनं
महत् [adj]
महावनं
वन [n]
प्रिये
प्रिय [adj]
त्वया
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
वस्तव्यम्
वस् [2. P.]
इहैव
इह [ind]
इहैव
एव [ind]
भामिनि
भामिनी [f]
यथा
यथा [ind]
व्यलीकं
व्यलीक [n]
कुरुषे
कृ [2. Ā.]
न
न [ind]
कस्यचित्
कश्चित् [pron]
तथा
तथा [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
कार्यम्
कृ [2. Ā.]
इदं
इदम् [pron]
वचो
वचस् [n]
मम
मद् [pron]