ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्यास्तु सहोषिता । प्रासादं चन्द्रसंकाशमारुरोह यदृच्छया ॥
jñātidāsī yato jātā kaikeyyāstu sahoṣitā | prāsādaṃ candrasaṃkāśamāruroha yadṛcchayā ||
English Translation
The family maid (Manthara) of Kaikeyi who had been living with her since her (Kaikeyi's) birth casually ascended the palace gleaming white like the Moon.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ज्ञातिदासी
ज्ञातिदासी [f]
यतो
यतस् [ind]
जाता
जन् [4. P.]
कैकेय्यास्
कैकेयी [f]
तु
तु [ind]
सहोषिता
सह [ind]
सहोषिता
वस् [2. P.]
प्रासादं
प्रासाद [m]
चन्द्रसंकाशम्
चन्द्र [m]
चन्द्रसंकाशम्
संकाश [m]
आरुरोह
आरुह् [6. Ā.]
यदृच्छया
यदृच्छा [f]
सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकमलोत्पलाम् । अयोध्यां मन्थरा तस्मात्प्रासादादन्ववैक्षत ॥
siktarājapathāṃ kṛtsnāṃ prakīrṇakamalotpalām | ayodhyāṃ mantharā tasmātprāsādādanvavaikṣata ||
English Translation
Manthara beheld from that palace the whole of Ayodhya with its highways sprinkled with water and strewn with a lot of flowers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सिक्तराजपथां
सिच् [4. Ā.]
सिक्तराजपथां
राजन् [m]
सिक्तराजपथां
पथ [m]
कृत्स्नां
कृत्स्न [adj]
प्रकीर्णकमलोत्पलाम्
प्रक् [6. P.]
प्रकीर्णकमलोत्पलाम्
कमल [mn]
प्रकीर्णकमलोत्पलाम्
उत्पल [mn]
अयोध्यां
अयोध्या [f]
मन्थरा
मन्थरा [f]
तस्मात्
तद् [pron]
प्रासादाद्
प्रासाद [m]
अन्ववैक्षत
अन्ववेक्ष् [1. P.]
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलंकृताम् । सिक्तां चन्दनतोयैश्च शिरःस्नातजनैर्वृताम् ॥
patākābhirvarārhābhirdhvajaiśca samalaṃkṛtām | siktāṃ candanatoyaiśca śiraḥsnātajanairvṛtām ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पताकाभिर्
पताका [f]
वरार्हाभिर्
वर [adj]
वरार्हाभिर्
अर्ह [adj]
ध्वजैश्
ध्वज [mn]
च
च [ind]
समलंकृताम्
समलंकृ [8. Ā.]
सिक्तां
सिच् [4. Ā.]
चन्दनतोयैश्
चन्दन [mn]
चन्दनतोयैश्
तोय [n]
च
च [ind]
शिरःस्नातजनैर्
शिरस् [n]
शिरःस्नातजनैर्
स्ना [2. Ā.]
शिरःस्नातजनैर्
जन [m]
वृताम्
वृ [1. Ā.]
अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा । उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती ॥
avidūre sthitāṃ dṛṣṭvā dhātrīṃ papraccha mantharā | uttamenābhisaṃyuktā harṣeṇārthaparā satī ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अविदूरे
अविदूर [n]
स्थितां
स्था [1. Ā.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
धात्रीं
धात्री [f]
पप्रच्छ
प्रच्छ् [1. P.]
मन्थरा
मन्थरा [f]
उत्तमेनाभिसंयुक्ता
उत्तम [adj]
उत्तमेनाभिसंयुक्ता
अभिसंयुज् [7. P.]
हर्षेणार्थपरा
हर्ष [m]
हर्षेणार्थपरा
अर्थ [mn]
हर्षेणार्थपरा
पर [pron]
सती
सती [f]
राममाता धनं किं नु जनेभ्यः संप्रयच्छति । अतिमात्रं प्रहर्षोऽयं किं जनस्य च शंस मे । कारयिष्यति किं वापि संप्रहृष्टो महीपतिः ॥
rāmamātā dhanaṃ kiṃ nu janebhyaḥ saṃprayacchati | atimātraṃ praharṣo'yaṃ kiṃ janasya ca śaṃsa me | kārayiṣyati kiṃ vāpi saṃprahṛṣṭo mahīpatiḥ ||
English Translation
Why do the people look exceedingly happy? Tell me, what the king with great delight is proposing to do?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राममाता
राम [m]
राममाता
मातृ [f]
धनं
धन [n]
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
जनेभ्यः
जन [m]
सम्प्रयच्छति
सम्प्रयम् [6. P.]
अतिमात्रं
अतिमात्रम् [ind]
प्रहर्षो
प्रहर्ष [m]
ऽयं
इदम् [pron]
किं
क [pron]
जनस्य
जन [m]
च
च [ind]
शंस
शंस् [2. Ā.]
मे
मद् [pron]
कारयिष्यति
कारय् [10. Ā.]
किं
क [pron]
वापि
वा [ind]
वापि
अपि [ind]
सम्प्रहृष्टो
सम्प्रहृष् [6. P.]
महीपतिः
महीपति [m]
विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री परमया मुदा । आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसीं राघवे श्रियम् ॥
vidīryamāṇā harṣeṇa dhātrī paramayā mudā | ācacakṣe'tha kubjāyai bhūyasīṃ rāghave śriyam ||
English Translation
Bursting with great joy, the royal maid related to the hunchback the great fortune awaiting the son of the Raghus (Rama).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विदीर्यमाणा
विदृ [4. P.]
हर्षेण
हर्ष [m]
धात्री
धात्री [f]
परमया
परम [adj]
मुदा
मुद् [f]
आचचक्षे
आचक्ष् [1. P.]
ऽथ
अथ [ind]
कुब्जायै
कुब्ज [adj]
भूयसीं
भूयस् [adj]
राघवे
राघव [m]
श्रियम्
श्री [f]
श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम् । राजा दशरथो राममभिषेचयितानघम् ॥
śvaḥ puṣyeṇa jitakrodhaṃ yauvarājyena rāghavam | rājā daśaratho rāmamabhiṣecayitānagham ||
English Translation
Tomorrow under the spell of the Pushya star, king Dasaratha will consecrate blameless Rama born in the race of Raghu as heirapparent (the maid said).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्वः
श्वस् [ind]
पुष्येण
पुष्य [mn]
जितक्रोधं
जि [9. P.]
जितक्रोधं
क्रोध [m]
यौवराज्येन
यौवराज्य [n]
राघवम्
राघव [m]
राजा
राजन् [m]
दशरथो
दशरथ [m]
रामम्
राम [m]
अभिषेचयितानघम्
अभिषेचयितृ [adj]
अभिषेचयितानघम्
अनघ [adj]
धात्र्यास्तु वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षिता । कैलास शिखराकारात्प्रासादादवरोहत ॥
dhātryāstu vacanaṃ śrutvā kubjā kṣipramamarṣitā | kailāsa śikharākārātprāsādādavarohata ||
English Translation
Having heard these words of the royal maid, the hunchback became furious and speedily descended from that palace resembling the peak of mount Kailasa.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धात्र्यास्
धात्री [f]
तु
तु [ind]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
कुब्जा
कुब्ज [adj]
क्षिप्रम्
क्षिप्रम् [ind]
अमर्षिता
अमर्षित [adj]
कैलासशिखराकारात्
कैलास [m]
कैलासशिखराकारात्
शिखर [mn]
कैलासशिखराकारात्
आकार [m]
प्रासादाद्
प्रासाद [m]
अवरोहत
अवरुह् [1. Ā.]
सा दह्यमाना कोपेन मन्थरा पापदर्शिनी । शयानामेत्य कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत् ॥
sā dahyamānā kopena mantharā pāpadarśinī | śayānāmetya kaikeyīmidaṃ vacanamabravīt ||
English Translation
The malevolent Manthara on fire with fury reached Kaikeyi lying upon her couch and said:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
दह्यमाना
दह् [2. P.]
कोपेन
कोप [m]
मन्थरा
मन्थरा [f]
पापदर्शिनी
पाप [n]
पापदर्शिनी
दर्शिन् [adj]
शयानाम्
शी [1. Ā.]
एत्य
ए [2. P.]
कैकेयीम्
कैकेयी [f]
इदं
इदम् [pron]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते । उपप्लुतमहौघेन किमात्मानं न बुध्यसे ॥
uttiṣṭha mūḍhe kiṃ śeṣe bhayaṃ tvāmabhivartate | upaplutamahaughena kimātmānaṃ na budhyase ||
English Translation
O senseless one, why are you lying down? Get up A great fear is gripping you. Why don't you realise that you are floating in a sea of perils.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्तिष्ठ
उत्था [1. Ā.]
मूढे
मुह् [4. Ā.]
किं
क [pron]
शेषे
शी [1. Ā.]
भयं
भय [n]
त्वाम्
त्वद् [pron]
अभिवर्तते
अभिवृत् [1. Ā.]
उपप्लुतमहौघेन
उपप्लु [1. P.]
उपप्लुतमहौघेन
महत् [adj]
उपप्लुतमहौघेन
ओघ [m]
किम्
क [pron]
आत्मानं
आत्मन् [m]
न
न [ind]
बुध्यसे
बुध् [1. Ā.]
अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे । चलं हि तव सौभाग्यं नद्यः स्रोत इवोष्णगे ॥
aniṣṭe subhagākāre saubhāgyena vikatthase | calaṃ hi tava saubhāgyaṃ nadyaḥ srota ivoṣṇage ||
English Translation
Though you appear to be your husband's darling, in reality he dislikes you. The good fortune you boast of indeed is unstable like the stream of a river in summer.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनिष्टे
अनिष्ट [adj]
सुभगाकारे
सुभगा [f]
सुभगाकारे
आकार [m]
सौभाग्येन
सौभाग्य [n]
विकत्थसे
विकत्थ् [1. P.]
चलं
चल [adj]
हि
हि [ind]
तव
त्वद् [pron]
सौभाग्यं
सौभाग्य [n]
नद्याः
नदी [f]
स्रोत
स्रोतस् [n]
इवोष्णगे
इव [ind]
इवोष्णगे
उष्णग [m]
एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः । कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत्परम् ॥
evamuktā tu kaikeyī ruṣṭayā paruṣaṃ vacaḥ | kubjayā pāpadarśinyā viṣādamagamatparam ||
English Translation
At these harsh words of the furious, evileyed hunchback Kaikeyi fell into great despondency.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्ता
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
कैकेयी
कैकेयी [f]
रुष्टया
रुष् [6. P.]
परुषं
परुष [adj]
वचः
वचस् [n]
कुब्जया
कुब्ज [adj]
पापदर्शिन्या
पाप [n]
पापदर्शिन्या
दर्शिन् [adj]
विषादम्
विषाद [m]
अगमत्
गम् [6. Ā.]
परम्
पर [pron]
कैकेयी त्वब्रवीत्कुब्जां कच्चित्क्षेमं न मन्थरे । विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम् ॥
kaikeyī tvabravītkubjāṃ kaccitkṣemaṃ na manthare | viṣaṇṇavadanāṃ hi tvāṃ lakṣaye bhṛśaduḥkhitām ||
English Translation
Kaikeyi said to the hunchback, O Manthara isn't all well with you? I can mark it from your dejected face how greatly distressed you feel, indeed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कैकेयी
कैकेयी [f]
त्व्
तु [ind]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
कुब्जां
कुब्ज [adj]
कच्चित्
कश्चित् [pron]
क्षेमं
क्षेम [mn]
न
न [ind]
मन्थरे
मन्थरा [f]
विषण्णवदनां
विषद् [1. Ā.]
विषण्णवदनां
वदन [n]
हि
हि [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
लक्षये
लक्षय् [10. Ā.]
भृशदुःखिताम्
भृश [adj]
भृशदुःखिताम्
दुःखित [adj]
मन्थरा तु वचः श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम् । उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा ॥
mantharā tu vacaḥ śrutvā kaikeyyā madhurākṣaram | uvāca krodhasaṃyuktā vākyaṃ vākyaviśāradā ||
English Translation
Hearing the words of Kaikeyi uttered in a gentle voice, wrathful Manthara skilled in speech, said:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मन्थरा
मन्थरा [f]
तु
तु [ind]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
कैकेय्या
कैकेयी [f]
मधुराक्षरम्
मधुर [adj]
मधुराक्षरम्
अक्षर [n]
उवाच
वच् [2. P.]
क्रोधसंयुक्ता
क्रोध [m]
क्रोधसंयुक्ता
संयुज् [7. Ā.]
वाक्यं
वाक्य [n]
वाक्यविशारदा
वाक्य [n]
वाक्यविशारदा
विशारद [adj]
सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी । विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम् ॥
sā viṣaṇṇatarā bhūtvā kubjā tasyā hitaiṣiṇī | viṣādayantī provāca bhedayantī ca rāghavam ||
English Translation
That hunchback feeling still more depressed in her (Kaikeyi's) interest and intending to cause in her despondency and distance Rama from her spoke out:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
विषण्णतरा
विषण्णतर [adj]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
कुब्जा
कुब्ज [adj]
तस्या
तद् [pron]
हितैषिणी
हित [n]
हितैषिणी
एषिन् [adj]
विषादयन्ती
विषादय् [10. P.]
प्रोवाच
प्रवच् [2. P.]
भेदयन्ती
भेदय् [10. Ā.]
च
च [ind]
राघवम्
राघव [m]
अक्षेमं सुमहद्देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम् । रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥
akṣemaṃ sumahaddevi pravṛttaṃ tvadvināśanam | rāmaṃ daśaratho rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati ||
English Translation
O queen, your end is approaching, and it has no end and it is overwhelming. King Dasaratha is crowning Rama as heirapparent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अक्षेमं
अक्षेम [n]
सुमहद्
सु [ind]
सुमहद्
महत् [adj]
देवि
देवी [f]
प्रवृत्तं
प्रवृत् [1. Ā.]
त्वद्विनाशनम्
त्वद् [pron]
त्वद्विनाशनम्
विनाशन [adj]
रामं
राम [m]
दशरथो
दशरथ [m]
राजा
राजन् [m]
यौवराज्ये
यौवराज्य [n]
ऽभिषेक्ष्यति
अभिषिच् [4. P.]
सास्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता । दह्यमानानलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता ॥
sāsmyagādhe bhaye magnā duḥkhaśokasamanvitā | dahyamānānaleneva tvaddhitārthamihāgatā ||
English Translation
Plunged in unfathomable fear and stricken with grief and tears I am here seeking your wellbeing and yet consumed as though by fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सास्म्य्
तद् [pron]
सास्म्य्
अस् [2. P.]
अगाधे
अगाध [adj]
भये
भय [n]
मग्ना
मज्ज् [1. Ā.]
दुःखशोकसमन्विता
दुःख [n]
दुःखशोकसमन्विता
शोक [m]
दुःखशोकसमन्विता
समन्वित [adj]
दह्यमानानलेनेव
दह् [2. P.]
दह्यमानानलेनेव
अनल [m]
दह्यमानानलेनेव
इव [ind]
त्वद्धितार्थम्
त्वद् [pron]
त्वद्धितार्थम्
हित [n]
त्वद्धितार्थम्
अर्थ [mn]
इहागता
इह [ind]
इहागता
आगम् [6. P.]
तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत् । त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदत्र न संशयः ॥
tava duḥkhena kaikeyi mama duḥkhaṃ mahadbhavet | tvadvṛddhau mama vṛddhiśca bhavedatra na saṃśayaḥ ||
English Translation
O Kaikeyi, your sorrow will augment my sorrow. Your prosperity would mean my prosperity. There is no doubt about this.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तव
त्वद् [pron]
दुःखेन
दुःख [n]
कैकेयि
कैकेयी [f]
मम
मद् [pron]
दुःखं
दुःख [n]
महद्
महत् [adj]
भवेत्
भू [1. Ā.]
त्वद्वृद्धौ
त्वद् [pron]
त्वद्वृद्धौ
वृद्धि [f]
मम
मद् [pron]
वृद्धिश्
वृद्धि [f]
च
च [ind]
भवेद्
भू [1. Ā.]
अत्र
अत्र [ind]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः । उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे ॥
narādhipakule jātā mahiṣī tvaṃ mahīpateḥ | ugratvaṃ rājadharmāṇāṃ kathaṃ devi na budhyase ||
English Translation
O queen, born in the royal family and being a king's consort why don't you realise the ruthless ways of statecraft?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नराधिपकुले
नराधिप [m]
नराधिपकुले
कुल [n]
जाता
जन् [4. P.]
महिषी
महिषी [f]
त्वं
त्वद् [pron]
महीपतेः
महीपति [m]
उग्रत्वं
उग्र [adj]
उग्रत्वं
त्व [n]
राजधर्माणां
राजन् [m]
राजधर्माणां
धर्म [mn]
कथं
कथम् [ind]
देवि
देवी [f]
न
न [ind]
बुध्यसे
बुध् [1. Ā.]
धर्मवादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः । शुद्धभावे न जानीषे तेनैवमतिसंधिता ॥
dharmavādī śaṭho bhartā ślakṣṇavādī ca dāruṇaḥ | śuddhabhāve na jānīṣe tenaivamatisaṃdhitā ||
English Translation
Your husband speaks morals publicly but in private he is deceitful. He speaks gently but acts cruelly. Because of your innocent nature you are beguiled by him. You do not understand this.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मवादी
धर्म [mn]
धर्मवादी
वादिन् [adj]
शठो
शठ [adj]
भर्ता
भर्तृ [m]
श्लक्ष्णवादी
श्लक्ष्ण [adj]
श्लक्ष्णवादी
वादिन् [adj]
च
च [ind]
दारुणः
दारुण [adj]
शुद्धभावे
शुद्ध [adj]
शुद्धभावे
भाव [m]
न
न [ind]
जानीषे
ज्ञा [4. Ā.]
तेनैवम्
तद् [pron]
तेनैवम्
एवम् [ind]
अतिसंधिता
अति [ind]
अतिसंधिता
संधित [adj]
उपस्थितं प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम् । अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति ॥
upasthitaṃ prayuñjānastvayi sāntvamanarthakam | arthenaivādya te bhartā kausalyāṃ yojayiṣyati ||
English Translation
When your husband approaches you he swears in meaningless, appeasing words. But today he is going to bestow benefit on Kausalya only.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपस्थितं
उपस्था [1. Ā.]
प्रयुञ्जानस्
प्रयुज् [7. Ā.]
त्वयि
त्वद् [pron]
सान्त्वम्
सान्त्व [n]
अनर्थकम्
अनर्थक [adj]
अर्थेनैवाद्य
अर्थ [mn]
अर्थेनैवाद्य
एव [ind]
अर्थेनैवाद्य
अद्य [ind]
ते
त्वद् [pron]
भर्ता
भर्तृ [m]
कौसल्यां
कौसल्या [f]
योजयिष्यति
योजय् [10. Ā.]
अपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु । काल्यं स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके ॥
apavāhya sa duṣṭātmā bharataṃ tava bandhuṣu | kālyaṃ sthāpayitā rāmaṃ rājye nihatakaṇṭake ||
English Translation
That evilminded one, having sent Bharata away to your relations house, is going to install Rama unhindered in the kingdom at dawn tomorrow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपवाह्य
अपवाहय् [10. P.]
स
तद् [pron]
दुष्टात्मा
दुष् [4. Ā.]
दुष्टात्मा
आत्मन् [m]
भरतं
भरत [m]
तव
त्वद् [pron]
बन्धुषु
बन्धु [m]
काल्यं
काल्य [adj]
स्थापयिता
स्थापयितृ [adj]
रामं
राम [m]
राज्ये
राज्य [n]
निहतकण्टके
निहन् [2. Ā.]
निहतकण्टके
कण्टक [mn]
शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया । आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस्त्वया ॥
śatruḥ patipravādena mātreva hitakāmyayā | āśīviṣa ivāṅkena bāle paridhṛtastvayā ||
English Translation
O innocent lady with the intention of doing good like a mother to your husband who is your enemy, you are holding on your lap a venomous serpent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शत्रुः
शत्रु [m]
पतिप्रवादेन
पति [m]
पतिप्रवादेन
प्रवाद [m]
मात्रेव
मातृ [f]
मात्रेव
एव [ind]
हितकाम्यया
हित [n]
हितकाम्यया
काम्या [f]
आशीविष
आशीविष [m]
इवाङ्केन
इव [ind]
इवाङ्केन
अङ्क [mn]
बाले
बाल [m]
परिधृतस्
परिधृ [1. P.]
त्वया
त्वद् [pron]
यथा हि कुर्यात्सर्पो वा शत्रुर्वा प्रत्युपेक्षितः । राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता ॥
yathā hi kuryātsarpo vā śatrurvā pratyupekṣitaḥ | rājñā daśarathenādya saputrā tvaṃ tathā kṛtā ||
English Translation
King Dasaratha has done to you and to your son the same thing as a snake or an enemy would do when ignored.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
हि
हि [ind]
कुर्यात्
कृ [2. Ā.]
सर्पो
सर्प [m]
वा
वा [ind]
शत्रुर्
शत्रु [m]
वा
वा [ind]
प्रत्युपेक्षितः
प्रत्युपेक्ष् [1. Ā.]
राज्ञा
राजन् [m]
दशरथेनाद्य
दशरथ [m]
दशरथेनाद्य
अद्य [ind]
सपुत्रा
स [ind]
सपुत्रा
पुत्र [m]
त्वं
त्वद् [pron]
तथा
तथा [ind]
कृता
कृ [2. Ā.]
पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यं सुखोचिते । रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि ॥
pāpenānṛtasāntvena bāle nityaṃ sukhocite | rāmaṃ sthāpayatā rājye sānubandhā hatā hyasi ||
English Translation
O senseless lady, you are always accustomed to comfort. With deceitful words of appeasement that vicious one (King Dasaratha) is going to install Rama in the kingdom. You along with your son have been surely ruined.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पापेनानृतसान्त्वेन
पाप [adj]
पापेनानृतसान्त्वेन
अनृत [adj]
पापेनानृतसान्त्वेन
सान्त्व [n]
बाले
बाल [m]
नित्यं
नित्यम् [ind]
सुखोचिते
सुख [n]
सुखोचिते
उचित [adj]
रामं
राम [m]
स्थापयता
स्थापय् [10. Ā.]
राज्ये
राज्य [n]
सानुबन्धा
स [ind]
सानुबन्धा
अनुबन्ध [m]
हता
हन् [6. P.]
ह्य्
हि [ind]
असि
अस् [2. P.]
सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव । त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने ॥
sā prāptakālaṃ kaikeyi kṣipraṃ kuru hitaṃ tava | trāyasva putramātmānaṃ māṃ ca vismayadarśane ||
English Translation
O enchantingeyed Kaikeyi, that appropriate time has come. Act quickly for your own wellbeing. Save yourself, your son and me too.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
प्राप्तकालं
प्राप् [1. P.]
प्राप्तकालं
काल [m]
कैकेयि
कैकेयी [f]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
कुरु
कृ [2. Ā.]
हितं
हित [n]
तव
त्वद् [pron]
त्रायस्व
त्रा [2. Ā.]
पुत्रम्
पुत्र [m]
आत्मानं
आत्मन् [m]
मां
मद् [pron]
च
च [ind]
विस्मयदर्शने
विस्मय [m]
विस्मयदर्शने
दर्शन [n]
मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात्सा शुभानना । एकमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम् ॥
mantharāyā vacaḥ śrutvā śayanātsā śubhānanā | ekamābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pradadau śubham ||
English Translation
Hearing the words of Manthara, Kaikeyi of charming countenance lying in her couch rose, full of joy, like the autumnal streak of the Moon's crescent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मन्थराया
मन्थरा [f]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
शयनात्
शयन [n]
स
तद् [pron]
शुभानना
शुभ [adj]
शुभानना
आनन [n]
एवम्
एवम् [ind]
आभरणं
आभरण [n]
तस्यै
तद् [pron]
कुब्जायै
कुब्ज [adj]
प्रददौ
प्रदा [3. Ā.]
शुभम्
शुभ [adj]
दत्त्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा । कैकेयी मन्थरां हृष्टा पुनरेवाब्रवीदिदम् ॥
dattvā tvābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pramadottamā | kaikeyī mantharāṃ hṛṣṭā punarevābravīdidam ||
English Translation
Kaikeyi, the best among the beauties, having given the ornament to Manthara, the hunchback, looked at her and said these words again:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दत्त्वा
दा [1. Ā.]
त्व्
तु [ind]
आभरणं
आभरण [n]
तस्यै
तद् [pron]
कुब्जायै
कुब्ज [adj]
प्रमदोत्तमा
प्रमदा [f]
प्रमदोत्तमा
उत्तम [adj]
कैकेयी
कैकेयी [f]
मन्थरां
मन्थरा [f]
हृष्टा
हृष् [1. P.]
पुनर्
पुनर् [ind]
एवाब्रवीद्
एव [ind]
एवाब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
इदम्
इदम् [pron]
इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यासि परमं प्रियम् । एतन्मे प्रियमाख्यातुः किं वा भूयः करोमि ते ॥
idaṃ tu manthare mahyamākhyāsi paramaṃ priyam | etanme priyamākhyātuḥ kiṃ vā bhūyaḥ karomi te ||
English Translation
O Manthara, the news you have brought me is exceedingly pleasant. What more can I do for you? Here is the gift for one who brings good tidings.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
तु
तु [ind]
मन्थरे
मन्थरा [f]
मह्यम्
मद् [pron]
आख्यासि
आख्या [4. P.]
परमं
परम [adj]
प्रियम्
प्रिय [adj]
एतन्
एतद् [pron]
मे
मद् [pron]
प्रियम्
प्रिय [adj]
आख्यातुः
आख्यातृ [m]
किं
क [pron]
वा
वा [ind]
भूयः
भूयस् [ind]
करोमि
कृ [2. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
रामे वा भरते वाहं विशेषं नोपलक्षये । तस्मात्तुष्टास्मि यद्राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति ॥
rāme vā bharate vāhaṃ viśeṣaṃ nopalakṣaye | tasmāttuṣṭāsmi yadrājā rāmaṃ rājye'bhiṣekṣyati ||
English Translation
I do not see any distinction between Rama and Bharata as such. I am contented with Rama's consecration in the kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामे
राम [m]
वा
वा [ind]
भरते
भरत [m]
वाहं
वा [ind]
वाहं
मद् [pron]
विशेषं
विशेष [m]
नोपलक्षये
न [ind]
नोपलक्षये
उपलक्षय् [10. Ā.]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
तुष्टास्मि
तुष् [4. Ā.]
तुष्टास्मि
अस् [2. P.]
यद्
यद् [pron]
राजा
राजन् [m]
रामं
राम [m]
राज्ये
राज्य [n]
ऽभिषेक्ष्यति
अभिषिच् [4. P.]
न मे परं किंचिदितस्त्वया पुनः; प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचो वरम् । तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरं; वरं परं ते प्रददामि तं वृणु ॥
na me paraṃ kiṃciditastvayā punaḥ; priyaṃ priyārhe suvacaṃ vaco varam | tathā hyavocastvamataḥ priyottaraṃ; varaṃ paraṃ te pradadāmi taṃ vṛṇu ||
English Translation
O woman worthy of affection for me there is nothing greater and dearer than this news. I will grant you another reward better than this. Just ask for it.इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे सप्तमस्सर्गः॥Thus ends the seventh sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
मे
मद् [pron]
परं
पर [pron]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
इतस्
इतस् [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
प्रियं
प्रिय [adj]
प्रियार्हे
प्रिय [adj]
प्रियार्हे
अर्ह [adj]
सुवचं
सुवच [adj]
वचो
वचस् [n]
वरम्
वर [adj]
तथा
तथा [ind]
ह्य्
हि [ind]
अवोचस्
वच् [2. P.]
त्वम्
त्वद् [pron]
अतः
अतस् [ind]
प्रियोत्तरं
प्रिय [adj]
प्रियोत्तरं
उत्तर [n]
वरं
वर [adj]
परं
पर [pron]
ते
त्वद् [pron]
प्रददामि
प्रदा [3. Ā.]
तं
तद् [pron]
वृणु
वृ [1. Ā.]