एतच्च वचनं श्रुत्वा सुग्रीवेण सुभाषितम् । प्रत्ययार्थं महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम् ॥
etacca vacanaṃ śrutvā sugrīveṇa subhāṣitam | pratyayārthaṃ mahātejā rāmo jagrāha kārmukam ||
English Translation
Hearing those pleasant words of Sugrīva, the highly effulgent Rāma, to create his confidence, took up his bow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतच्
एतद् [pron]
च
च [ind]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
सुग्रीवेण
सुग्रीव [m]
सुभाषितम्
सुभाषित [adj]
प्रत्ययार्थं
प्रत्यय [m]
प्रत्ययार्थं
अर्थ [mn]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
रामो
राम [m]
जग्राह
ग्रह् [6. Ā.]
कार्मुकम्
कार्मुक [n]
स गृहीत्वा धनुर्घोरं शरमेकं च मानदः । सालानुद्दिश्य चिक्षेप ज्यास्वनैः पूरयन्दिशः ॥
sa gṛhītvā dhanurghoraṃ śaramekaṃ ca mānadaḥ | sālānuddiśya cikṣepa jyāsvanaiḥ pūrayandiśaḥ ||
English Translation
That one, conferring honours upon others, holding his terrible bow and a shaft, darted it towards the Sāla, filling all the quarters with a sound,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
गृहीत्वा
ग्रह् [6. Ā.]
धनुर्
धनुस् [n]
घोरं
घोर [adj]
शरम्
शर [m]
एकं
एक [pron]
च
च [ind]
मानदः
मानद [adj]
सालान्
साल [m]
उद्दिश्य
उद्दिश् [6. Ā.]
चिक्षेप
क्षिप् [6. Ā.]
ज्यास्वनैः
ज्या [f]
ज्यास्वनैः
स्वन [m]
पूरयन्
पूरय् [10. Ā.]
दिशः
दिश् [f]
स विसृष्टो बलवता बाणः स्वर्णपरिष्कृतः । भित्त्वा सालान्गिरिप्रस्थे सप्त भूमिं विवेश ह ॥
sa visṛṣṭo balavatā bāṇaḥ svarṇapariṣkṛtaḥ | bhittvā sālāngiriprasthe sapta bhūmiṃ viveśa ha ||
English Translation
The arrow, clear as the gold itself, hurled by that one of mighty strength, perforating the trees, entered into the mountainous expanse and the sevenfold regions of the earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
विसृष्टो
विसृज् [4. Ā.]
बलवता
बलवत् [adj]
बाणः
बाण [m]
स्वर्णपरिष्कृतः
स्वर्ण [n]
स्वर्णपरिष्कृतः
परिष्कृ [5. P.]
भित्त्वा
भिद् [6. P.]
सालान्
साल [m]
गिरिप्रस्थे
गिरि [m]
गिरिप्रस्थे
प्रस्थ [mn]
सप्त
सप्तन् [adj]
भूमिं
भूमि [f]
विवेश
विश् [4. P.]
ह
ह [ind]
प्रविष्टस्तु मुहूर्तेन रसां भित्त्वा महाजवः । निष्पत्य च पुनस्तूर्णं स्वतूणीं प्रविवेश ह ॥
praviṣṭastu muhūrtena rasāṃ bhittvā mahājavaḥ | niṣpatya ca punastūrṇaṃ svatūṇīṃ praviveśa ha ||
English Translation
And that shaft, gifted with wonderful velocity, piercing all the trees entered again into the quiver.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रविष्टस्
प्रविश् [4. P.]
तु
तु [ind]
मुहूर्तेन
मुहूर्त [mn]
रसां
रसा [f]
भित्त्वा
भिद् [6. P.]
महाजवः
महत् [adj]
महाजवः
जव [m]
निष्पत्य
निष्पत् [1. P.]
च
च [ind]
पुनस्
पुनर् [ind]
तूर्णं
तूर्णम् [ind]
स्वतूणीं
स्व [adj]
स्वतूणीं
तूणी [f]
प्रविवेश
प्रविश् [4. P.]
ह
ह [ind]
तान्दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान्सालान्वानरपुंगवः । रामस्य शरवेगेन विस्मयं परमं गतः ॥
tāndṛṣṭvā sapta nirbhinnānsālānvānarapuṃgavaḥ | rāmasya śaravegena vismayaṃ paramaṃ gataḥ ||
English Translation
Having beheld those seven trees bored by Rāma's arrow, that monkey chief attained to an excess of surprise.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तान्
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
सप्त
सप्तन् [adj]
निर्भिन्नान्
निर्भिद् [6. P.]
सालान्
साल [m]
वानरपुंगवः
वानर [m]
वानरपुंगवः
पुंगव [m]
रामस्य
राम [m]
शरवेगेन
शर [m]
शरवेगेन
वेग [m]
विस्मयं
विस्मय [m]
परमं
परम [adj]
गतः
गम् [6. Ā.]
स मूर्ध्ना न्यपतद्भूमौ प्रलम्बीकृतभूषणः । सुग्रीवः परमप्रीतो राघवाय कृताञ्जलिः ॥
sa mūrdhnā nyapatadbhūmau pralambīkṛtabhūṣaṇaḥ | sugrīvaḥ paramaprīto rāghavāya kṛtāñjaliḥ ||
English Translation
Thereupon Sugrīva, exceedingly glad, and delighted with his actions, bowing down his head on the earth and stretching his ornamented person on the ground, addressed with clasped hands, that heroic descendant of Raghu.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
मूर्ध्ना
मूर्धन् [m]
न्यपतद्
निपत् [1. Ā.]
भूमौ
भूमि [f]
प्रलम्बीकृतभूषणः
प्रलम्बीकृ [8. Ā.]
प्रलम्बीकृतभूषणः
भूषण [n]
सुग्रीवः
सुग्रीव [m]
परमप्रीतो
परम [adj]
परमप्रीतो
प्री [9. Ā.]
राघवाय
राघव [m]
कृताञ्जलिः
कृ [2. Ā.]
कृताञ्जलिः
अञ्जलि [m]
इदं चोवाच धर्मज्ञं कर्मणा तेन हर्षितः । रामं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरमवस्थितम् ॥
idaṃ covāca dharmajñaṃ karmaṇā tena harṣitaḥ | rāmaṃ sarvāstraviduṣāṃ śreṣṭhaṃ śūramavasthitam ||
English Translation
Rāma, the foremost of those conversant with religious lore, with the following pious words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
चोवाच
च [ind]
चोवाच
वच् [2. P.]
धर्मज्ञं
धर्म [mn]
धर्मज्ञं
ज्ञ [adj]
कर्मणा
कर्मन् [n]
तेन
तद् [pron]
हर्षितः
हर्षय् [10. Ā.]
रामं
राम [m]
सर्वास्त्रविदुषां
सर्व [pron]
सर्वास्त्रविदुषां
अस्त्र [mn]
सर्वास्त्रविदुषां
विद्वस् [adj]
श्रेष्ठं
श्रेष्ठ [adj]
शूरम्
शूर [m]
अवस्थितम्
अवस्था [1. Ā.]
सेन्द्रानपि सुरान्सर्वांस्त्वं बाणैः पुरुषर्षभ । समर्थः समरे हन्तुं किं पुनर्वालिनं प्रभो ॥
sendrānapi surānsarvāṃstvaṃ bāṇaiḥ puruṣarṣabha | samarthaḥ samare hantuṃ kiṃ punarvālinaṃ prabho ||
English Translation
O best of men, O lord, what of Vali, you are capable of destroying with your arrows, in the conflict, even the celestials headed by Indra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सेन्द्रान्
स [ind]
सेन्द्रान्
इन्द्र [m]
अपि
अपि [ind]
सुरान्
सुर [m]
सर्वांस्
सर्व [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
बाणैः
बाण [m]
पुरुषर्षभ
पुरुष [m]
पुरुषर्षभ
ऋषभ [m]
समर्थः
समर्थ [adj]
समरे
समर [mn]
हन्तुं
हन् [6. P.]
किं
किम् [ind]
पुनर्
पुनर् [ind]
वालिनं
वालिन् [m]
प्रभो
प्रभु [m]
येन सप्त महासाला गिरिर्भूमिश्च दारिताः । बाणेनैकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रणाग्रतः ॥
yena sapta mahāsālā girirbhūmiśca dāritāḥ | bāṇenaikena kākutstha sthātā te ko raṇāgrataḥ ||
English Translation
O Kākutstha, who can stand before you in a battle, who has pierced the seven trees, and the mountain, and the earth with one arrow?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
येन
यद् [pron]
सप्त
सप्तन् [adj]
महासाला
महत् [adj]
महासाला
साल [m]
गिरिर्
गिरि [m]
भूमिश्
भूमि [f]
च
च [ind]
दारिताः
दारय् [10. Ā.]
बाणेनैकेन
बाण [m]
बाणेनैकेन
एक [pron]
काकुत्स्थ
काकुत्स्थ [m]
स्थाता
स्थातृ [adj]
ते
त्वद् [pron]
को
क [pron]
रणाग्रतः
रण [m]
रणाग्रतः
अग्र [n]
अद्य मे विगतः शोकः प्रीतिरद्य परा मम । सुहृदं त्वां समासाद्य महेन्द्रवरुणोपमम् ॥
adya me vigataḥ śokaḥ prītiradya parā mama | suhṛdaṃ tvāṃ samāsādya mahendravaruṇopamam ||
English Translation
Obtaining you as my friend like to Mahendra and Varuņa, my grief has been removed and I have attained to an excess of delight.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अद्य
अद्य [ind]
मे
मद् [pron]
विगतः
विगम् [6. P.]
शोकः
शोक [m]
प्रीतिर्
प्रीति [f]
अद्य
अद्य [ind]
परा
पर [pron]
मम
मद् [pron]
सुहृदं
सुहृद् [m]
त्वां
त्वद् [pron]
समासाद्य
समासादय् [10. P.]
महेन्द्रवरुणोपमम्
महत् [adj]
महेन्द्रवरुणोपमम्
इन्द्र [m]
महेन्द्रवरुणोपमम्
वरुण [m]
महेन्द्रवरुणोपमम्
उपम [adj]
तमद्यैव प्रियार्थं मे वैरिणं भ्रातृरूपिणम् । वालिनं जहि काकुत्स्थ मया बद्धोऽयमञ्जलिः ॥
tamadyaiva priyārthaṃ me vairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam | vālinaṃ jahi kākutstha mayā baddho'yamañjaliḥ ||
English Translation
Do you, O Kākutstha, even to-day destroy, for my welfare, my brother Vāli. This I do pray to you with folded hands.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
अद्यैव
अद्य [ind]
अद्यैव
एव [ind]
प्रियार्थं
प्रिय [adj]
प्रियार्थं
अर्थ [mn]
मे
मद् [pron]
वैरिणं
वैरिन् [adj]
भ्रातृरूपिणम्
भ्रातृ [m]
भ्रातृरूपिणम्
रूपिन् [adj]
वालिनं
वालिन् [m]
जहि
हा [1. P.]
काकुत्स्थ
काकुत्स्थ [m]
मया
मद् [pron]
बद्धो
बन्ध् [4. P.]
ऽयम्
इदम् [pron]
अञ्जलिः
अञ्जलि [m]
ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवं प्रियदर्शनम् । प्रत्युवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुमतं वचः ॥
tato rāmaḥ pariṣvajya sugrīvaṃ priyadarśanam | pratyuvāca mahāprājño lakṣmaṇānumataṃ vacaḥ ||
English Translation
Thereupon embracing Sugrīva, of a pleasant countenance and like to Lakşmaņa, the highly wise Rāma spoke to him, saying,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
रामः
राम [m]
परिष्वज्य
परिष्वज् [1. P.]
सुग्रीवं
सुग्रीव [m]
प्रियदर्शनम्
प्रिय [adj]
प्रियदर्शनम्
दर्शन [n]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
महाप्राज्ञो
महत् [adj]
महाप्राज्ञो
प्राज्ञ [adj]
लक्ष्मणानुमतं
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणानुमतं
अनुमन् [8. Ā.]
वचः
वचस् [n]
अस्माद्गच्छाम किष्किन्धां क्षिप्रं गच्छ त्वमग्रतः । गत्वा चाह्वय सुग्रीव वालिनं भ्रातृगन्धिनम् ॥
asmādgacchāma kiṣkindhāṃ kṣipraṃ gaccha tvamagrataḥ | gatvā cāhvaya sugrīva vālinaṃ bhrātṛgandhinam ||
English Translation
Soon shall we repair to Kiskindha.-Do you go before, O Sugriva, and invite your false brother, Vali, to battle.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्माद्
इदम् [pron]
गच्छाम
गम् [6. Ā.]
किष्किन्धां
किष्किन्धा [f]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
त्वम्
त्वद् [pron]
अग्रतः
अग्रतस् [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
चाह्वय
च [ind]
चाह्वय
आह्वा [4. Ā.]
सुग्रीव
सुग्रीव [m]
वालिनं
वालिन् [m]
भ्रातृगन्धिनम्
भ्रातृ [m]
भ्रातृगन्धिनम्
गन्धिन् [adj]
सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम् । वृक्षैरात्मानमावृत्य व्यतिष्ठन्गहने वने ॥
sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm | vṛkṣairātmānamāvṛtya vyatiṣṭhangahane vane ||
English Translation
Thereupon proceeding quickly to Kişkindhā, Väli's capital—they all stood waiting in that dense forest, hiding themselves under the trees.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वे
सर्व [pron]
ते
तद् [pron]
त्वरितं
त्वरित [adj]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
किष्किन्धां
किष्किन्धा [f]
वालिनः
वालिन् [m]
पुरीम्
पुरी [f]
वृक्षैर्
वृक्ष [m]
वृक्षैर्
वृक्ष [m]
आत्मानम्
आत्मन् [m]
आत्मानम्
आत्मन् [m]
आवृत्य
आवृ [5. Ā.]
आवृत्य
आवृ [5. Ā.]
व्यतिष्ठन्
विष्ठा [1. Ā.]
व्यतिष्ठन्
विष्ठा [1. Ā.]
गहने
गहन [adj]
गहने
गहन [adj]
वने
वन [n]
वने
वन [n]
सुग्रीवो व्यनदद्घोरं वालिनो ह्वानकारणात् । गाढं परिहितो वेगान्नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम् ॥
sugrīvo vyanadadghoraṃ vālino hvānakāraṇāt | gāḍhaṃ parihito vegānnādairbhindannivāmbaram ||
English Translation
With a view to call Vāli, Sugrīva, tying fast his cloth (around the waist) set up a terrible roar, as if rending the sky (therewith).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुग्रीवो
सुग्रीव [m]
व्यनदद्
विनद् [1. Ā.]
घोरं
घोर [adj]
वालिनो
वालिन् [m]
ह्वानकारणात्
ह्वान [n]
ह्वानकारणात्
कारण [n]
गाढं
गाढम् [ind]
परिहितो
परिधा [3. Ā.]
वेगान्
वेग [m]
नादैर्
नाद [m]
भिन्दन्न्
भिद् [6. P.]
इवाम्बरम्
इव [ind]
इवाम्बरम्
अम्बर [n]
तं श्रुत्वा निनदं भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः । निष्पपात सुसंरब्धो भास्करोऽस्ततटादिव ॥
taṃ śrutvā ninadaṃ bhrātuḥ kruddho vālī mahābalaḥ | niṣpapāta susaṃrabdho bhāskaro'stataṭādiva ||
English Translation
Hearing the terrible uproar of his brother, the mighty Vāli, highly angered, issued out of his city, like to the Sun from the western shores (where he sets).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
निनदं
निनद [m]
भ्रातुः
भ्रातृ [m]
क्रुद्धो
क्रुध् [4. Ā.]
वाली
वालिन् [m]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
निष्पपात
निष्पत् [1. P.]
सुसंरब्धो
सु [ind]
सुसंरब्धो
संरभ् [1. Ā.]
भास्करो
भास्कर [m]
ऽस्ततटाद्
अस्त [m]
ऽस्ततटाद्
तट [mn]
इव
इव [ind]
ततः सुतुमुलं युद्धं वालिसुग्रीवयोरभूत् । गगने ग्रहयोर्घोरं बुधाङ्गारकयोरिव ॥
tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ vālisugrīvayorabhūt | gagane grahayorghoraṃ budhāṅgārakayoriva ||
English Translation
Thereupon there arose a mighty conflict between Vāli and Sugrīva like to the planets Mercury and Mars fighting with each other on the sky.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
सुतुमुलं
सु [ind]
सुतुमुलं
तुमुल [adj]
युद्धं
युद्ध [n]
वालिसुग्रीवयोर्
वालिन् [m]
वालिसुग्रीवयोर्
सुग्रीव [m]
अभूत्
भू [1. Ā.]
गगने
गगन [n]
ग्रहयोर्
ग्रह [mn]
घोरं
घोर [adj]
बुधाङ्गारकयोर्
बुध [m]
बुधाङ्गारकयोर्
अङ्गारक [m]
इव
इव [ind]
तलैरशनिकल्पैश्च वज्रकल्पैश्च मुष्टिभिः । जघ्नतुः समरेऽन्योन्यं भ्रातरौ क्रोधमूर्छितौ ॥
talairaśanikalpaiśca vajrakalpaiśca muṣṭibhiḥ | jaghnatuḥ samare'nyonyaṃ bhrātarau krodhamūrchitau ||
English Translation
The two brothers, exercised with ire, struck each other with palms like to Asani and with fists resembling adamant.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तलैर्
तल [mn]
अशनिकल्पैश्
अशनि [mf]
अशनिकल्पैश्
कल्प [adj]
च
च [ind]
वज्रकल्पैश्
वज्र [mn]
वज्रकल्पैश्
कल्प [adj]
च
च [ind]
मुष्टिभिः
मुष्टि [mf]
जघ्नतुः
हन् [6. P.]
समरे
समर [mn]
ऽन्योन्यं
अन्योन्य [adj]
भ्रातरौ
भ्रातृ [m]
क्रोधमूर्छितौ
क्रोध [m]
क्रोधमूर्छितौ
मूर्छय् [10. P.]
ततो रामो धनुष्पाणिस्तावुभौ समुदीक्ष्य तु । अन्योन्यसदृशौ वीरावुभौ देवाविवाश्विनौ ॥
tato rāmo dhanuṣpāṇistāvubhau samudīkṣya tu | anyonyasadṛśau vīrāvubhau devāvivāśvinau ||
English Translation
Thereupon Rāma, with bow in hand, beheld those two heroes resembling each other, like to two Aświns.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
रामो
राम [m]
धनुष्पाणिस्
धनुष्पाणि [adj]
ताव्
तद् [pron]
उभौ
उभ् [pron]
समुदीक्ष्य
समुदीक्ष् [1. P.]
तु
तु [ind]
अन्योन्यसदृशौ
अन्योन्य [adj]
अन्योन्यसदृशौ
सदृश [adj]
वीराव्
वीर [m]
उभौ
उभ् [pron]
देवाव्
देव [m]
इवाश्विनौ
इव [ind]
इवाश्विनौ
अश्विन् [m]
यन्नावगच्छत्सुग्रीवं वालिनं वापि राघवः । ततो न कृतवान्बुद्धिं मोक्तुमन्तकरं शरम् ॥
yannāvagacchatsugrīvaṃ vālinaṃ vāpi rāghavaḥ | tato na kṛtavānbuddhiṃ moktumantakaraṃ śaram ||
English Translation
And Rāghava did not discharge that mortal shaft until he could perfectly ascertain who was Vāli and who was Sugriva.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यन्
यत् [ind]
नावगच्छत्
न [ind]
नावगच्छत्
अवगम् [6. P.]
सुग्रीवं
सुग्रीव [m]
वालिनं
वालिन् [m]
वापि
वा [ind]
वापि
अपि [ind]
राघवः
राघव [m]
ततो
ततस् [ind]
न
न [ind]
कृतवान्
कृ [2. Ā.]
बुद्धिं
बुद्धि [f]
मोक्तुम्
मुच् [6. Ā.]
अन्तकरं
अन्त [m]
अन्तकरं
कर [adj]
शरम्
शर [m]
एतस्मिन्नन्तरे भग्नः सुग्रीवस्तेन वालिना । अपश्यन्राघवं नाथमृश्यमूकं प्रदुद्रुवे ॥
etasminnantare bhagnaḥ sugrīvastena vālinā | apaśyanrāghavaṃ nāthamṛśyamūkaṃ pradudruve ||
English Translation
In the mean time, being defeated by Vāli, Sugrīva fled away and not beholding Rāghava, proceeded towards Rșyamuka.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतस्मिन्न्
एतद् [pron]
अन्तरे
अन्तर [n]
भग्नः
भञ्ज् [4. P.]
सुग्रीवस्
सुग्रीव [m]
तेन
तद् [pron]
वालिना
वालिन् [m]
अपश्यन्
अपश्यत् [adj]
राघवं
राघव [m]
नाथम्
नाथ [m]
ऋश्यमूकं
ऋश्यमूक [m]
प्रदुद्रुवे
प्रद्रु [1. Ā.]
क्लान्तो रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः । वालिनाभिद्रुतः क्रोधात्प्रविवेश महावनम् ॥
klānto rudhirasiktāṅgaḥ prahārairjarjarīkṛtaḥ | vālinābhidrutaḥ krodhātpraviveśa mahāvanam ||
English Translation
And wearied, worn out with blows, and having his person bathed in blood, he, followed by Vāli, angered, entered that mighty forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्लान्तो
क्लम् [4. Ā.]
रुधिरसिक्ताङ्गः
रुधिर [n]
रुधिरसिक्ताङ्गः
सिच् [4. Ā.]
रुधिरसिक्ताङ्गः
अङ्ग [n]
प्रहारैर्
प्रहार [m]
जर्जरीकृतः
जर्जरीकृ [8. P.]
वालिनाभिद्रुतः
वालिन् [m]
वालिनाभिद्रुतः
अभिद्रु [1. Ā.]
क्रोधात्
क्रोध [m]
प्रविवेश
प्रविश् [4. P.]
महावनम्
महत् [adj]
महावनम्
वन [n]
तं प्रविष्टं वनं दृष्ट्वा वाली शापभयात्ततः । मुक्तो ह्यसि त्वमित्युक्त्वा स निवृत्तो महाबलः ॥
taṃ praviṣṭaṃ vanaṃ dṛṣṭvā vālī śāpabhayāttataḥ | mukto hyasi tvamityuktvā sa nivṛtto mahābalaḥ ||
English Translation
Beholding him enter that forest, the highly powerful Vâli could not pursue him there for fear of the curse but said:-You are released today
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
प्रविष्टं
प्रविश् [4. P.]
वनं
वन [n]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
वाली
वालिन् [m]
शापभयात्
शाप [m]
शापभयात्
भय [n]
ततः
ततस् [ind]
मुक्तो
मुच् [6. Ā.]
ह्य्
हि [ind]
असि
अस् [2. P.]
त्वम्
त्वद् [pron]
इत्य्
इति [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
निवृत्तो
निवृत् [1. Ā.]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
राघवोऽपि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता । तदेव वनमागच्छत्सुग्रीवो यत्र वानरः ॥
rāghavo'pi saha bhrātrā saha caiva hanūmatā | tadeva vanamāgacchatsugrīvo yatra vānaraḥ ||
English Translation
And Rāghava too, with his brother and Hanumān, entered that forest, where the monkey chief Sugrīva was.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राघवो
राघव [m]
ऽपि
अपि [ind]
सह
सह [ind]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
सह
सह [ind]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
हनूमता
हनुमन्त् [m]
तद्
तद् [pron]
एव
एव [ind]
वनम्
वन [n]
आगच्छत्
आगम् [6. P.]
सुग्रीवो
सुग्रीव [m]
यत्र
यत्र [ind]
वानरः
वानर [m]
तं समीक्ष्यागतं रामं सुग्रीवः सहलक्ष्मणम् । ह्रीमान्दीनमुवाचेदं वसुधामवलोकयन् ॥
taṃ samīkṣyāgataṃ rāmaṃ sugrīvaḥ sahalakṣmaṇam | hrīmāndīnamuvācedaṃ vasudhāmavalokayan ||
English Translation
Beholding Rāma approach with Lakşmaņa, Sugrīva, stricken with shame and casting his looks on the earth, addressed him poorly, with the following words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
समीक्ष्यागतं
समीक्ष् [1. Ā.]
समीक्ष्यागतं
आगम् [6. P.]
रामं
राम [m]
सुग्रीवः
सुग्रीव [m]
सहलक्ष्मणम्
सहलक्ष्मण [adj]
ह्रीमान्
ह्रीमत् [adj]
दीनम्
दीन [adj]
उवाचेदं
वच् [2. P.]
उवाचेदं
इदम् [pron]
वसुधाम्
वसुधा [f]
अवलोकयन्
अवलोकय् [10. Ā.]
आह्वयस्वेति मामुक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम् । वैरिणा घातयित्वा च किमिदानीं त्वया कृतम् ॥
āhvayasveti māmuktvā darśayitvā ca vikramam | vairiṇā ghātayitvā ca kimidānīṃ tvayā kṛtam ||
English Translation
Accosting me with 'do you call (Vāli),' displaying your valour and making me struck by the enemy, what improper, conduct have you shown by me? You should have spoken me then truly, O Rāghava,-I shall not destroy Vali and I would not have gone there.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आह्वयस्वेति
आह्वा [4. Ā.]
आह्वयस्वेति
इति [ind]
माम्
मद् [pron]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
दर्शयित्वा
दर्शय् [10. Ā.]
च
च [ind]
विक्रमम्
विक्रम [m]
वैरिणा
वैरिन् [m]
घातयित्वा
घातय् [10. Ā.]
च
च [ind]
किम्
क [pron]
इदानीं
इदानीम् [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
कृतम्
कृ [2. Ā.]
तामेव वेलां वक्तव्यं त्वया राघव तत्त्वतः । वालिनं न निहन्मीति ततो नाहमितो व्रजे ॥
tāmeva velāṃ vaktavyaṃ tvayā rāghava tattvataḥ | vālinaṃ na nihanmīti tato nāhamito vraje ||
English Translation
Accosting me with 'do you call (Vāli),' displaying your valour and making me struck by the enemy, what improper, conduct have you shown by me? You should have spoken me then truly, O Rāghava,-I shall not destroy Vali and I would not have gone there.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताम्
तद् [pron]
एव
एव [ind]
वेलां
वेला [f]
वक्तव्यं
वच् [2. P.]
त्वया
त्वद् [pron]
राघव
राघव [m]
तत्त्वतः
तत्त्व [n]
वालिनं
वालिन् [m]
न
न [ind]
निहन्मीति
निहन् [2. Ā.]
निहन्मीति
इति [ind]
ततो
ततस् [ind]
नाहम्
न [ind]
नाहम्
मद् [pron]
इतो
इतस् [ind]
व्रजे
व्रज् [1. Ā.]
तस्य चैवं ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । करुणं दीनया वाचा राघवः पुनरब्रवीत् ॥
tasya caivaṃ bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ | karuṇaṃ dīnayā vācā rāghavaḥ punarabravīt ||
English Translation
The high-souled Sugrīva speaking thus poorly, Rāghava again spoke to him, saying:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
चैवं
च [ind]
चैवं
एवम् [ind]
ब्रुवाणस्य
ब्रू [2. Ā.]
सुग्रीवस्य
सुग्रीव [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
करुणं
करुण [adj]
दीनया
दीन [adj]
वाचा
वाच् [f]
राघवः
राघव [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
सुग्रीव श्रूयतां तातः क्रोधश्च व्यपनीयताम् । कारणं येन बाणोऽयं न मया स विसर्जितः ॥
sugrīva śrūyatāṃ tātaḥ krodhaśca vyapanīyatām | kāraṇaṃ yena bāṇo'yaṃ na mayā sa visarjitaḥ ||
English Translation
Do you hear, O Sugriva, O worshipful one, why I did not discharge my arrow then.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुग्रीव
सुग्रीव [m]
श्रूयतां
श्रु [4. P.]
तात
तात [m]
क्रोधश्
क्रोध [m]
च
च [ind]
व्यपनीयताम्
व्यपनी [1. P.]
कारणं
कारण [n]
येन
यद् [pron]
बाणो
बाण [m]
ऽयं
इदम् [pron]
न
न [ind]
मया
मद् [pron]
स
तद् [pron]
विसर्जितः
विसर्जय् [10. Ā.]
अलंकारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च । त्वं च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम् ॥
alaṃkāreṇa veṣeṇa pramāṇena gatena ca | tvaṃ ca sugrīva vālī ca sadṛśau sthaḥ parasparam ||
English Translation
By ornaments, dress, stature and movements yourself and Vali are just the same, O Sugriva.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अलंकारेण
अलंकार [m]
वेषेण
वेष [m]
प्रमाणेन
प्रमाण [mn]
गतेन
गत [n]
च
च [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
च
च [ind]
सुग्रीव
सुग्रीव [m]
वाली
वालिन् [m]
च
च [ind]
सदृशौ
सदृश [adj]
स्थः
अस् [2. P.]
परस्परम्
परस्पर [adj]
स्वरेण वर्चसा चैव प्रेक्षितेन च वानर । विक्रमेण च वाक्यैश्च व्यक्तिं वां नोपलक्षये ॥
svareṇa varcasā caiva prekṣitena ca vānara | vikrameṇa ca vākyaiśca vyaktiṃ vāṃ nopalakṣaye ||
English Translation
By voice, by words, by looks or by valour, O monkey, I could not make out any distinction.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वरेण
स्वर [m]
वर्चसा
वर्चस् [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
प्रेक्षितेन
प्रेक्षित [n]
च
च [ind]
वानर
वानर [m]
विक्रमेण
विक्रम [m]
च
च [ind]
वाक्यैश्
वाक्य [n]
च
च [ind]
व्यक्तिं
व्यक्ति [f]
वां
त्वद् [pron]
नोपलक्षये
न [ind]
नोपलक्षये
उपलक्षय् [10. Ā.]
ततोऽहं रूपसादृश्यान्मोहितो वानरोत्तम । नोत्सृजामि महावेगं शरं शत्रुनिबर्हणम् ॥
tato'haṃ rūpasādṛśyānmohito vānarottama | notsṛjāmi mahāvegaṃ śaraṃ śatrunibarhaṇam ||
English Translation
O best of monkeys, being thus surprised by the similarity of your countenances I could not discharge that foe-destroying and quick-coursing shaft.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽहं
मद् [pron]
रूपसादृश्यान्
रूप [n]
रूपसादृश्यान्
सादृश्य [n]
मोहितो
मोहय् [10. Ā.]
वानरोत्तम
वानर [m]
वानरोत्तम
उत्तम [adj]
नोत्सृजामि
न [ind]
नोत्सृजामि
उत्सृज् [6. Ā.]
महावेगं
महत् [adj]
महावेगं
वेग [m]
शरं
शर [m]
शत्रुनिबर्हणम्
शत्रु [m]
शत्रुनिबर्हणम्
निबर्हण [adj]
एतन्मुहूर्ते तु मया पश्य वालिनमाहवे । निरस्तमिषुणैकेन वेष्टमानं महीतले ॥
etanmuhūrte tu mayā paśya vālinamāhave | nirastamiṣuṇaikena veṣṭamānaṃ mahītale ||
English Translation
And do you behold even, in this very moment, Vāli, moving restlessly on the breast of the earth, wounded by my shaft.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतन्मुहूर्ते
एतद् [pron]
एतन्मुहूर्ते
मुहूर्त [mn]
तु
तु [ind]
मया
मद् [pron]
पश्य
पश् [4. Ā.]
वालिनम्
वालिन् [m]
आहवे
आहव [m]
निरस्तम्
निरस् [4. Ā.]
इषुणैकेन
इषु [mf]
इषुणैकेन
एक [pron]
वेष्टमानं
वेष्ट् [1. P.]
महीतले
मही [f]
महीतले
तल [mn]
अभिज्ञानं कुरुष्व त्वमात्मनो वानरेश्वर । येन त्वामभिजानीयां द्वन्द्वयुद्धमुपागतम् ॥
abhijñānaṃ kuruṣva tvamātmano vānareśvara | yena tvāmabhijānīyāṃ dvandvayuddhamupāgatam ||
English Translation
Do you make some mark on your person, O lord of monkeys, by which I shall be able to recognize you when engaged in a duel (with your brother).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभिज्ञानं
अभिज्ञान [n]
कुरुष्व
कृ [2. Ā.]
त्वम्
त्वद् [pron]
आत्मनो
आत्मन् [m]
वानरेश्वर
वानर [m]
वानरेश्वर
ईश्वर [m]
येन
यद् [pron]
त्वाम्
त्वद् [pron]
अभिजानीयां
अभिज्ञा [9. Ā.]
द्वंद्वयुद्धम्
द्वंद्व [mn]
द्वंद्वयुद्धम्
युद्ध [n]
उपागतम्
उपागम् [1. P.]
गजपुष्पीमिमां फुल्लामुत्पाट्य शुभलक्षणाम् । कुरु लक्ष्मण कण्ठेऽस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥
gajapuṣpīmimāṃ phullāmutpāṭya śubhalakṣaṇām | kuru lakṣmaṇa kaṇṭhe'sya sugrīvasya mahātmanaḥ ||
English Translation
O Lakşmaņa, plucking this auspicious Gaja flower, do you put it round the neck of the highsouled Sugriva.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गजपुष्पीम्
गजपुष्पी [f]
इमां
इदम् [pron]
फुल्लाम्
फुल्ल [adj]
उत्पाट्य
उत्पाटय् [10. P.]
शुभलक्षणाम्
शुभ [adj]
शुभलक्षणाम्
लक्षण [n]
कुरु
कृ [2. Ā.]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
कण्ठे
कण्ठ [m]
ऽस्य
इदम् [pron]
सुग्रीवस्य
सुग्रीव [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
ततो गिरितटे जातामुत्पाट्य कुसुमायुताम् । लक्ष्मणो गजपुष्पीं तां तस्य कण्ठे व्यसर्जयत् ॥
tato giritaṭe jātāmutpāṭya kusumāyutām | lakṣmaṇo gajapuṣpīṃ tāṃ tasya kaṇṭhe vyasarjayat ||
English Translation
Thereat that highly graceful one with the garland around his neck appeared like to a cloud.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
गिरितटे
गिरि [m]
गिरितटे
तट [mn]
जाताम्
जन् [4. P.]
उत्पाट्य
उत्पाटय् [10. P.]
कुसुमायुताम्
कुसुम [n]
कुसुमायुताम्
आयुत [adj]
लक्ष्मणो
लक्ष्मण [m]
गजपुष्पीं
गजपुष्पी [f]
तां
तद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
कण्ठे
कण्ठ [m]
व्यसर्जयत्
विसर्जय् [10. Ā.]
स तथा शुशुभे श्रीमाँल्लतया कण्ठसक्तया । मालयेव बलाकानां ससंध्य इव तोयदः ॥
sa tathā śuśubhe śrīmām̐llatayā kaṇṭhasaktayā | mālayeva balākānāṃ sasaṃdhya iva toyadaḥ ||
English Translation
With the creeper round the neck, Sugriva looked like the raincloud at twilight, adorned by a row of cranes like a garland.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तथा
तथा [ind]
शुशुभे
शुभ् [6. Ā.]
श्रीमांल्
श्रीमत् [adj]
लतया
लता [f]
कण्ठसक्तया
कण्ठ [m]
कण्ठसक्तया
सञ्ज् [1. Ā.]
मालयेव
माला [f]
मालयेव
इव [ind]
बलाकानां
बलाका [f]
ससंध्य
स [ind]
ससंध्य
संध्या [f]
इव
इव [ind]
तोयदः
तोयद [m]
विभ्राजमानो वपुषा रामवाक्यसमाहितः । जगाम सह रामेण किष्किन्धां वालिपालिताम् ॥
vibhrājamāno vapuṣā rāmavākyasamāhitaḥ | jagāma saha rāmeṇa kiṣkindhāṃ vālipālitām ||
English Translation
And appearing in a graceful person and attentive to Rāma's words he again entered Kiş kindhā with him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विभ्राजमानो
विभ्राज् [1. P.]
वपुषा
वपुस् [n]
रामवाक्यसमाहितः
राम [m]
रामवाक्यसमाहितः
वाक्य [n]
रामवाक्यसमाहितः
समाहित [adj]
जगाम
गम् [6. Ā.]
सह
सह [ind]
रामेण
राम [m]
किष्किन्धां
किष्किन्धा [f]
वालिपालिताम्
वालिन् [m]
वालिपालिताम्
पालय् [10. Ā.]