ततः क्रोधसमाविष्टं संरब्धं तमुपागतम् । अहं प्रसादयां चक्रे भ्रातरं प्रियकाम्यया ॥
tataḥ krodhasamāviṣṭaṃ saṃrabdhaṃ tamupāgatam | ahaṃ prasādayāṃ cakre bhrātaraṃ priyakāmyayā ||
English Translation
Then wishing for my welfare I strove to propitiate my angry brother, wrought up with wrath, who was seated (there).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
क्रोधसमाविष्टं
क्रोध [m]
क्रोधसमाविष्टं
समाविश् [6. Ā.]
संरब्धं
संरब्ध [adj]
तम्
तद् [pron]
उपागतम्
उपागम् [1. P.]
अहं
मद् [pron]
प्रसादयांचक्रे
प्रसादय् [10. Ā.]
भ्रातरं
भ्रातृ [m]
प्रियकाम्यया
प्रिय [adj]
प्रियकाम्यया
काम्या [f]
दिष्ट्यासि कुशली प्राप्तो निहतश्च त्वया रिपुः । अनाथस्य हि मे नाथस्त्वमेकोऽनाथनन्दनः ॥
diṣṭyāsi kuśalī prāpto nihataśca tvayā ripuḥ | anāthasya hi me nāthastvameko'nāthanandanaḥ ||
English Translation
By good luck it is that you had come off safely; and that you had slain the foe. O you that rejoicest the forlorn, you are the only protector of me who am helpless.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दिष्ट्यासि
दिष्टि [f]
दिष्ट्यासि
अस् [2. P.]
कुशली
कुशलिन् [adj]
प्राप्तो
प्राप् [1. P.]
निहतश्
निहन् [2. Ā.]
च
च [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
रिपुः
रिपु [m]
अनाथस्य
अनाथ [adj]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
नाथस्
नाथ [m]
त्वम्
त्वद् [pron]
एको
एक [pron]
ऽनाथनन्दनः
अनाथ [adj]
ऽनाथनन्दनः
नन्दन [adj]
इदं बहुशलाकं ते पूर्णचन्द्रमिवोदितम् । छत्रं सवालव्यजनं प्रतीच्छस्व मयोद्यतम् ॥
idaṃ bahuśalākaṃ te pūrṇacandramivoditam | chatraṃ savālavyajanaṃ pratīcchasva mayodyatam ||
English Translation
I hold this. umbrella furnished with many ribs, resembling the moon risen; as well as this chowrī containing hair,—do you accept my service.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
बहुशलाकं
बहु [adj]
बहुशलाकं
शलाका [mf]
ते
त्वद् [pron]
पूर्णचन्द्रम्
पूर्ण [adj]
पूर्णचन्द्रम्
चन्द्र [m]
इवोदितम्
इव [ind]
इवोदितम्
उदि [4. Ā.]
छत्त्रं
छत्त्र [n]
प्रतीच्छस्व
प्रतीष् [6. Ā.]
मयोद्यतम्
मद् [pron]
मयोद्यतम्
उद्यम् [6. P.]
त्वमेव राजा मानार्हः सदा चाहं यथापुरा । न्यासभूतमिदं राज्यं तव निर्यातयाम्यहम् ॥
tvameva rājā mānārhaḥ sadā cāhaṃ yathāpurā | nyāsabhūtamidaṃ rājyaṃ tava niryātayāmyaham ||
English Translation
You are the king, O worthy of honour; and I am, as before, ever (your servant). I was entrusted with regal power in consequence of your absence. This kingdom consisting of courtiers and citizens, remains now rid of its thorns. It was established in me as a trust. And I protected it as such.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वम्
त्वद् [pron]
एव
एव [ind]
राजा
राजन् [m]
मानार्हः
मान [m]
मानार्हः
अर्ह [adj]
सदा
सदा [ind]
चाहं
च [ind]
चाहं
मद् [pron]
यथापुरा
यथा [ind]
यथापुरा
पुरा [ind]
न्यासभूतम्
न्यास [m]
न्यासभूतम्
भू [1. Ā.]
इदं
इदम् [pron]
राज्यं
राज्य [n]
तव
त्वद् [pron]
निर्यातयाम्य्
निर्यातय् [10. P.]
अहम्
मद् [pron]
मा च रोषं कृथाः सौम्य मयि शत्रुनिबर्हण । याचे त्वां शिरसा राजन्मया बद्धोऽयमञ्जलिः ॥
mā ca roṣaṃ kṛthāḥ saumya mayi śatrunibarhaṇa | yāce tvāṃ śirasā rājanmayā baddho'yamañjaliḥ ||
English Translation
Do not get wroth, O miid one, O destroyer of foes, I beseech you with bent head, and, O king, with joined hands.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मा
मा [ind]
च
च [ind]
रोषं
रोष [m]
सौम्य
सौम्य [adj]
मयि
मद् [pron]
शत्रुनिबर्हण
शत्रु [m]
शत्रुनिबर्हण
निबर्हण [adj]
याचे
याच् [1. Ā.]
त्वां
त्वद् [pron]
शिरसा
शिरस् [n]
राजन्
राजन् [m]
मया
मद् [pron]
बद्धो
बन्ध् [4. P.]
ऽयम्
इदम् [pron]
अञ्जलिः
अञ्जलि [m]
बलादस्मि समागम्य मन्त्रिभिः पुरवासिभिः । राजभावे नियुक्तोऽहं शून्यदेशजिगीषया ॥
balādasmi samāgamya mantribhiḥ puravāsibhiḥ | rājabhāve niyukto'haṃ śūnyadeśajigīṣayā ||
English Translation
With the view of preventing any one to wish to conquer this kingdom vacant (of its ruler the citizens and counsellors unanimously, by force, entrusted me with regal authority.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बलाद्
बल [mn]
अस्मि
अस् [2. P.]
समागम्य
समागम् [6. P.]
मन्त्रिभिः
मन्त्रिन् [m]
पुरवासिभिः
पुर [n]
पुरवासिभिः
वासिन् [adj]
राजभावे
राजन् [m]
राजभावे
भाव [m]
नियुक्तो
नियुज् [7. Ā.]
ऽहं
मद् [pron]
शून्यदेशजिगीषया
शून्य [adj]
शून्यदेशजिगीषया
देश [m]
शून्यदेशजिगीषया
जिगीषा [f]
स्निग्धमेवं ब्रुवाणं मां स तु निर्भर्त्स्य वानरः । धिक्त्वामिति च मामुक्त्वा बहु तत्तदुवाच ह ॥
snigdhamevaṃ bruvāṇaṃ māṃ sa tu nirbhartsya vānaraḥ | dhiktvāmiti ca māmuktvā bahu tattaduvāca ha ||
English Translation
As I said this softly, the monkey reproaching me, said to me 'Fie on you,' and censured me greatly.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्निग्धम्
स्निग्ध [adj]
एवं
एवम् [ind]
ब्रुवाणं
ब्रू [2. Ā.]
मां
मद् [pron]
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
निर्भर्त्स्य
निर्भर्त्सय् [10. P.]
वानरः
वानर [m]
त्वाम्
त्वद् [pron]
इति
इति [ind]
च
च [ind]
माम्
मद् [pron]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
बहु
बहु [adj]
तत्
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
प्रकृतीश्च समानीय मन्त्रिणश्चैव संमतान् । मामाह सुहृदां मध्ये वाक्यं परमगर्हितम् ॥
prakṛtīśca samānīya mantriṇaścaiva saṃmatān | māmāha suhṛdāṃ madhye vākyaṃ paramagarhitam ||
English Translation
And bringing together the subjects and favourite counsellors, spoke to me, before friends, highly improper words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रकृतीश्
प्रकृति [f]
च
च [ind]
समानीय
समानी [1. Ā.]
मन्त्रिणश्
मन्त्रिन् [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
संमतान्
सम्मन् [8. Ā.]
माम्
मद् [pron]
आह
अह् [1. P.]
सुहृदां
सुहृद् [m]
मध्ये
मध्य [n]
वाक्यं
वाक्य [n]
परमगर्हितम्
परम [adj]
परमगर्हितम्
गर्ह् [1. P.]
विदितं वो यथा रात्रौ मायावी स महासुरः । मां समाह्वयत क्रूरो युद्धाकाङ्क्षी सुदुर्मतिः ॥
viditaṃ vo yathā rātrau māyāvī sa mahāsuraḥ | māṃ samāhvayata krūro yuddhākāṅkṣī sudurmatiḥ ||
English Translation
“You know that formerly one night the mighty Asura Mayavi, getting' enraged, challenged me (to a fight) desirous of an encounter with me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विदितं
विद् [6. Ā.]
वो
त्वद् [pron]
यथा
यथा [ind]
रात्रौ
रात्रि [f]
मायावी
मायाविन् [m]
स
तद् [pron]
महासुरः
महत् [adj]
महासुरः
असुर [m]
मां
मद् [pron]
समाह्वयत
समाह्वा [4. Ā.]
क्रूरो
क्रूर [adj]
युद्धाकाङ्क्षी
युद्ध [n]
युद्धाकाङ्क्षी
आकाङ्क्षिन् [adj]
सुदुर्मतिः
सु [ind]
सुदुर्मतिः
दुर्मति [adj]
तस्य तद्गर्जितं श्रुत्वा निःसृतोऽहं नृपालयात् । अनुयातश्च मां तूर्णमयं भ्राता सुदारुणः ॥
tasya tadgarjitaṃ śrutvā niḥsṛto'haṃ nṛpālayāt | anuyātaśca māṃ tūrṇamayaṃ bhrātā sudāruṇaḥ ||
English Translation
Hearing his speech I sallied out of the palace, and was followed by this horrible brother of mine.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
गर्जितं
गर्जित [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
निःसृतो
निःसृ [1. Ā.]
ऽहं
मद् [pron]
नृपालयात्
नृप [m]
नृपालयात्
आलय [mn]
अनुयातश्
अनुया [2. Ā.]
च
च [ind]
मां
मद् [pron]
तूर्णम्
तूर्णम् [ind]
अयं
इदम् [pron]
भ्राता
भ्रातृ [m]
सुदारुणः
सु [ind]
सुदारुणः
दारुण [adj]
स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः । प्राद्रवद्भयसंत्रस्तो वीक्ष्यावां तमनुद्रुतौ । अनुद्रुतस्तु वेगेन प्रविवेश महाबिलम् ॥
sa tu dṛṣṭvaiva māṃ rātrau sadvitīyaṃ mahābalaḥ | prādravadbhayasaṃtrasto vīkṣyāvāṃ tamanudrutau | anudrutastu vegena praviveśa mahābilam ||
English Translation
Thereat seeing me with one to assist me, and finding that we had come upon him, that mighty Asura, fled, seized with fear. And fleeing on, he (at length) swiftly entered a huge hole.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
दृष्ट्वैव
दृश् [6. P.]
दृष्ट्वैव
एव [ind]
मां
मद् [pron]
रात्रौ
रात्रि [f]
सद्वितीयं
स [ind]
सद्वितीयं
द्वितीय [adj]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
प्राद्रवद्
प्रद्रु [1. Ā.]
भयसंत्रस्तो
भय [n]
भयसंत्रस्तो
संत्रस् [4. P.]
वीक्ष्यावां
वीक्ष् [4. P.]
वीक्ष्यावां
मद् [pron]
तम्
तद् [pron]
अनुद्रुतौ
अनुद्रु [1. Ā.]
अनुद्रुतस्
अनुद्रु [1. Ā.]
तु
तु [ind]
वेगेन
वेग [m]
प्रविवेश
प्रविश् [4. P.]
महाबिलम्
महत् [adj]
महाबिलम्
बिल [n]
तं प्रविष्टं विदित्वा तु सुघोरं सुमहद्बिलम् । अयमुक्तोऽथ मे भ्राता मया तु क्रूरदर्शनः ॥
taṃ praviṣṭaṃ viditvā tu sughoraṃ sumahadbilam | ayamukto'tha me bhrātā mayā tu krūradarśanaḥ ||
English Translation
Knowing that he had entered that dreadful and large cave, I spoke to my brother of a crooked presence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
प्रविष्टं
प्रविश् [4. P.]
विदित्वा
विद् [6. Ā.]
तु
तु [ind]
सुघोरं
सु [ind]
सुघोरं
घोर [adj]
सुमहद्
सु [ind]
सुमहद्
महत् [adj]
बिलम्
बिल [n]
अयम्
इदम् [pron]
उक्तो
वच् [2. P.]
ऽथ
अथ [ind]
मे
मद् [pron]
भ्राता
भ्रातृ [m]
मया
मद् [pron]
तु
तु [ind]
क्रूरदर्शनः
क्रूर [adj]
क्रूरदर्शनः
दर्शन [n]
अहत्वा नास्ति मे शक्तिः प्रतिगन्तुमितः पुरीम् । बिलद्वारि प्रतीक्ष त्वं यावदेनं निहन्म्यहम् ॥
ahatvā nāsti me śaktiḥ pratigantumitaḥ purīm | biladvāri pratīkṣa tvaṃ yāvadenaṃ nihanmyaham ||
English Translation
Without slaying (this Asura) I cannot return to the palace. Do you wait at the mouth of the cave while I slay him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहत्वा
अहत्वा [ind]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
मे
मद् [pron]
शक्तिः
शक्ति [f]
प्रतिगन्तुम्
प्रतिगम् [1. Ā.]
इतः
इतस् [ind]
पुरीम्
पुरी [f]
बिलद्वारि
बिल [n]
बिलद्वारि
द्वार् [f]
प्रतीक्ष
प्रतीक्ष् [1. P.]
त्वं
त्वद् [pron]
यावद्
यावत् [ind]
एनं
एनद् [pron]
निहन्म्य्
निहन् [2. Ā.]
अहम्
मद् [pron]
स्थितोऽयमिति मत्वा तु प्रविष्टोऽहं दुरासदम् । तं च मे मार्गमाणस्य गतः संवत्सरस्तदा ॥
sthito'yamiti matvā tu praviṣṭo'haṃ durāsadam | taṃ ca me mārgamāṇasya gataḥ saṃvatsarastadā ||
English Translation
This one is stationed here-thinking thus, I entered that inaccessible cave. And as I searched (for the Asura), one entire year passed away.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्थितो
स्था [1. Ā.]
ऽयम्
इदम् [pron]
इति
इति [ind]
मत्वा
मन् [8. P.]
तु
तु [ind]
प्रविष्टो
प्रविश् [4. P.]
ऽहं
मद् [pron]
दुरासदम्
दुरासद [adj]
तं
तद् [pron]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
मार्गमाणस्य
मार्ग् [Denom. Ā.]
गतः
गम् [6. Ā.]
संवत्सरस्
संवत्सर [mn]
तदा
तदा [ind]
स तु दृष्टो मया शत्रुरनिर्वेदाद्भयावहः । निहतश्च मया तत्र सोऽसुरो बन्धुभिः सह ॥
sa tu dṛṣṭo mayā śatruranirvedādbhayāvahaḥ | nihataśca mayā tatra so'suro bandhubhiḥ saha ||
English Translation
That wicked wight who had roused my alarm in consequence of his disappearance, was (at length) slain by me in one day, along with his friends.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
दृष्टो
दृश् [6. P.]
मया
मद् [pron]
शत्रुर्
शत्रु [m]
अनिर्वेदाद्
अनिर्वेद [m]
भयावहः
भय [n]
भयावहः
आवह [adj]
निहतश्
निहन् [2. Ā.]
च
च [ind]
मया
मद् [pron]
तत्र
तत्र [ind]
सो
तद् [pron]
ऽसुरो
असुर [m]
बन्धुभिः
बन्धु [m]
सह
सह [ind]
तस्यास्यात्तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद्बिलम् । पूर्णमासीद्दुराक्रामं स्तनतस्तस्य भूतले ॥
tasyāsyāttu pravṛttena rudhiraugheṇa tadbilam | pūrṇamāsīddurākrāmaṃ stanatastasya bhūtale ||
English Translation
Then as he emitted yells in the subterranean region, the cave was filled with his blood and it became difficult to come out of it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्यास्यात्
तद् [pron]
तस्यास्यात्
आस्य [n]
तु
तु [ind]
प्रवृत्तेन
प्रवृत् [1. Ā.]
रुधिरौघेण
रुधिर [n]
रुधिरौघेण
ओघ [m]
तद्
तद् [pron]
बिलम्
बिल [n]
पूर्णम्
पूर्ण [adj]
आसीद्
अस् [2. P.]
दुराक्रामं
दुराक्राम [adj]
स्तनतस्
स्तन् [2. P.]
तस्य
तद् [pron]
भूतले
भू [f]
भूतले
तल [mn]
सूदयित्वा तु तं शत्रुं विक्रान्तं दुन्दुभेः सुतम् । निष्क्रामन्नेव पश्यामि बिलस्य पिहितं मुखम् ॥
sūdayitvā tu taṃ śatruṃ vikrāntaṃ dundubheḥ sutam | niṣkrāmanneva paśyāmi bilasya pihitaṃ mukham ||
English Translation
Having with ease slain my powerful foe, I could not find the outlet of the cavern, its mouth having been closed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सूदयित्वा
सूदय् [10. Ā.]
तु
तु [ind]
तं
तद् [pron]
शत्रुं
शत्रु [m]
विक्रान्तं
विक्रम् [1. Ā.]
दुन्दुभेः
दुन्दुभि [mf]
सुतम्
सुत [m]
निष्क्रामन्न्
निष्क्रम् [6. P.]
एव
एव [ind]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
बिलस्य
बिल [n]
पिहितं
पिधा [3. Ā.]
मुखम्
मुख [n]
विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीवेति पुनः पुनः । यदा प्रतिवचो नास्ति ततोऽहं भृशदुःखितः ॥
vikrośamānasya tu me sugrīveti punaḥ punaḥ | yadā prativaco nāsti tato'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ ||
English Translation
Then as I again and again cried Sugrīva, Sugrīva, I became exceedingly sorry for not receiving any reply.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विक्रोशमानस्य
विक्रुश् [1. Ā.]
तु
तु [ind]
मे
मद् [pron]
सुग्रीवेति
सुग्रीव [m]
सुग्रीवेति
इति [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
यदा
यदा [ind]
प्रतिवचो
प्रतिवचस् [n]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
ततो
ततस् [ind]
ऽहं
मद् [pron]
भृशदुःखितः
भृश [adj]
भृशदुःखितः
दुःखित [adj]
पादप्रहारैस्तु मया बहुशस्तद्विदारितम् । ततोऽहं तेन निष्क्रम्य यथा पुनरुपागतः ॥
pādaprahāraistu mayā bahuśastadvidāritam | tato'haṃ tena niṣkramya yathā punarupāgataḥ ||
English Translation
Thereat I threw down the stone after striking it many times with my legs. Then coming out by its mouth, I have come to this city.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पादप्रहारैस्
पाद [m]
पादप्रहारैस्
प्रहार [m]
तु
तु [ind]
मया
मद् [pron]
बहुशस्
बहुशस् [ind]
तद्
तद् [pron]
विदारितम्
विदारय् [10. Ā.]
ततो
ततस् [ind]
ऽहं
मद् [pron]
तेन
तद् [pron]
निष्क्रम्य
निष्क्रम् [6. P.]
यथा
यथा [ind]
पुनर्
पुनर् [ind]
उपागतः
उपागम् [1. P.]
तत्रानेनास्मि संरुद्धो राज्यं मार्गयतात्मनः । सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृसौहृदम् ॥
tatrānenāsmi saṃruddho rājyaṃ mārgayatātmanaḥ | sugrīveṇa nṛśaṃsena vismṛtya bhrātṛsauhṛdam ||
English Translation
Seeking my kingdom, the crafty Sugrīva had shut me up there forgetting fraternal love.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्रानेनास्मि
तत्र [ind]
तत्रानेनास्मि
इदम् [pron]
तत्रानेनास्मि
अस् [2. P.]
संरुद्धो
संरुध् [7. P.]
राज्यं
राज्य [n]
मार्गयतात्मनः
मार्गय् [Denom. Ā.]
मार्गयतात्मनः
आत्मन् [m]
सुग्रीवेण
सुग्रीव [m]
नृशंसेन
नृशंस [adj]
विस्मृत्य
विस्मृ [1. Ā.]
भ्रातृसौहृदम्
भ्रातृ [m]
भ्रातृसौहृदम्
सौहृद [n]
एवमुक्त्वा तु मां तत्र वस्त्रेणैकेन वानरः । तदा निर्वासयामास वाली विगतसाध्वसः ॥
evamuktvā tu māṃ tatra vastreṇaikena vānaraḥ | tadā nirvāsayāmāsa vālī vigatasādhvasaḥ ||
English Translation
Saying this, that monkey, the shameless Vali, exiled me with a single cloth on.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
मां
मद् [pron]
तत्र
तत्र [ind]
वस्त्रेणैकेन
वस्त्र [mn]
वस्त्रेणैकेन
एक [pron]
वानरः
वानर [m]
तदा
तदा [ind]
निर्वासयामास
निर्वासय् [10. P.]
वाली
वालिन् [m]
विगतसाध्वसः
विगम् [6. P.]
विगतसाध्वसः
साध्वस [n]
तेनाहमपविद्धश्च हृतदारश्च राघव । तद्भयाच्च महीकृत्स्ना क्रान्तेयं सवनार्णवा ॥
tenāhamapaviddhaśca hṛtadāraśca rāghava | tadbhayācca mahīkṛtsnā krānteyaṃ savanārṇavā ||
English Translation
'O Rama my wife has been usurped. There is the fear of his attack. So I am roaming this entire earth, covered with forests and oceans.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेनाहम्
तद् [pron]
तेनाहम्
मद् [pron]
अपविद्धश्
अपव्यध् [4. P.]
च
च [ind]
हृतदारश्
हृ [2. P.]
हृतदारश्
दार [mn]
च
च [ind]
राघव
राघव [m]
तद्भयाच्
तद् [pron]
तद्भयाच्
भय [n]
च
च [ind]
मही
मही [f]
कृत्स्ना
कृत्स्न [adj]
क्रान्तेयं
क्रम् [4. P.]
क्रान्तेयं
इदम् [pron]
सवनार्णवा
स [ind]
सवनार्णवा
वन [n]
सवनार्णवा
अर्णव [mn]
ऋश्यमूकं गिरिवरं भार्याहरणदुःखितः । प्रविष्टोऽस्मि दुराधर्षं वालिनः कारणान्तरे ॥
ṛśyamūkaṃ girivaraṃ bhāryāharaṇaduḥkhitaḥ | praviṣṭo'smi durādharṣaṃ vālinaḥ kāraṇāntare ||
English Translation
O Rāghava, I have been discomfited by him, and been deprived of my wife. And from fear of him, I have wandered over the whole earth having forest and seas. And aggrieved in consequence of my having been deprived of my wife. I have (at length) entered this best of mountains, Rsyamuka, which for a certain reason* is incapable of being approached by Vali. *In consequence of Matanga's curse.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋश्यमूकं
ऋश्यमूक [m]
गिरिवरं
गिरि [m]
गिरिवरं
वर [adj]
भार्याहरणदुःखितः
भार्या [f]
भार्याहरणदुःखितः
हरण [n]
भार्याहरणदुःखितः
दुःखित [adj]
प्रविष्टो
प्रविश् [4. P.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
दुराधर्षं
दुराधर्ष [adj]
वालिनः
वालिन् [m]
कारणान्तरे
कारण [n]
कारणान्तरे
अन्तर [adj]
एतत्ते सर्वमाख्यातं वैरानुकथनं महत् । अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य राघव ॥
etatte sarvamākhyātaṃ vairānukathanaṃ mahat | anāgasā mayā prāptaṃ vyasanaṃ paśya rāghava ||
English Translation
Thus have I mentioned to you the great cause of this hostility, O Rāghava, innocent as I am, I have come by this mighty misfortune.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतत्
एतद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
सर्वम्
सर्व [pron]
आख्यातं
आख्या [4. P.]
वैरानुकथनं
वैर [mn]
वैरानुकथनं
अनुकथन [n]
महत्
महत् [adj]
अनागसा
अनागस् [adj]
मया
मद् [pron]
प्राप्तं
प्राप् [1. P.]
व्यसनं
व्यसन [n]
पश्य
पश् [4. Ā.]
राघव
राघव [m]
वालिनस्तु भयार्तस्य सर्वलोकाभयंकर । कर्तुमर्हसि मे वीर प्रसादं तस्य निग्रहात् ॥
vālinastu bhayārtasya sarvalokābhayaṃkara | kartumarhasi me vīra prasādaṃ tasya nigrahāt ||
English Translation
O you that inspirest the fear of all creatures, by chastising Vāli it behoveth you to grant your grace to me, who am tormented with fear in connection with Vali, O hero.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वालिनस्
वालिन् [m]
तु
तु [ind]
भयार्तस्य
भय [n]
भयार्तस्य
आर्त [adj]
सर्वलोकाभयंकर
सर्व [pron]
सर्वलोकाभयंकर
लोक [m]
सर्वलोकाभयंकर
भयंकर [adj]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
वीर
वीर [m]
प्रसादं
प्रसाद [m]
तस्य
तद् [pron]
निग्रहात्
निग्रह [m]
एवमुक्तः स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मसंहितम् । वचनं वक्तुमारेभे सुग्रीवं प्रहसन्निव ॥
evamuktaḥ sa tejasvī dharmajño dharmasaṃhitam | vacanaṃ vaktumārebhe sugrīvaṃ prahasanniva ||
English Translation
Thus addressed, the powerful Kākutstha, knowing righteousness, and devoted to virtue, answered Sugriva, smiling,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तः
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
तेजस्वी
तेजस्विन् [adj]
धर्मज्ञो
धर्म [mn]
धर्मज्ञो
ज्ञ [adj]
धर्मसंहितम्
धर्म [mn]
धर्मसंहितम्
संधा [1. P.]
वचनं
वचन [n]
वक्तुम्
वच् [2. P.]
आरेभे
आरभ् [1. P.]
सुग्रीवं
सुग्रीव [m]
प्रहसन्न्
प्रहस् [1. Ā.]
इव
इव [ind]
अमोघाः सूर्यसंकाशा ममेमे निशिताः शराः । तस्मिन्वालिनि दुर्वृत्ते पतिष्यन्ति रुषान्विताः ॥
amoghāḥ sūryasaṃkāśā mameme niśitāḥ śarāḥ | tasminvālini durvṛtte patiṣyanti ruṣānvitāḥ ||
English Translation
These infallible sharpened shafts of inine, resembling the sun, feathered with the plumes of the Kanka, like to the thunderbolt of the great Indra, having sharp heads and even knots, like in infuriated serpents,-being let go with vehermence, shall alight upon the impious Vali.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अमोघाः
अमोघ [adj]
सूर्यसंकाशा
सूर्य [m]
सूर्यसंकाशा
संकाश [m]
ममेमे
मद् [pron]
ममेमे
इदम् [pron]
निशिताः
निशा [3. Ā.]
शराः
शर [m]
तस्मिन्
तद् [pron]
वालिनि
वालिन् [m]
दुर्वृत्ते
दुर्वृत्त [adj]
पतिष्यन्ति
पत् [1. Ā.]
रुषान्विताः
रुष् [f]
रुषान्विताः
अन्वित [adj]
यावत्तं न हि पश्येयं तव भार्यापहारिणम् । तावत्स जीवेत्पापात्मा वाली चारित्रदूषकः ॥
yāvattaṃ na hi paśyeyaṃ tava bhāryāpahāriṇam | tāvatsa jīvetpāpātmā vālī cāritradūṣakaḥ ||
English Translation
So long as you did not see that stealer of your wife, so long only shall the impious Väli of vile character, live.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यावत्
यावत् [ind]
तं
तद् [pron]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
पश्येयं
पश् [4. Ā.]
तव
त्वद् [pron]
भार्यापहारिणम्
भार्या [f]
भार्यापहारिणम्
अपहारिन् [adj]
तावत्
तावत् [ind]
स
तद् [pron]
जीवेत्
जीव् [1. Ā.]
पापात्मा
पाप [n]
पापात्मा
आत्मन् [m]
वाली
वालिन् [m]
चारित्रदूषकः
चारित्र [n]
चारित्रदूषकः
दूषक [adj]
आत्मानुमानात्पश्यामि मग्नं त्वां शोकसागरे । त्वामहं तारयिष्यामि कामं प्राप्स्यसि पुष्कलम् ॥
ātmānumānātpaśyāmi magnaṃ tvāṃ śokasāgare | tvāmahaṃ tārayiṣyāmi kāmaṃ prāpsyasi puṣkalam ||
English Translation
By what I myself feel, I see that you had sunk in a sea of sorrow. But I will deliver you; and you shall attain both your wife as well as this kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आत्मानुमानात्
आत्मन् [m]
आत्मानुमानात्
अनुमान [n]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
मग्नं
मज्ज् [1. Ā.]
त्वां
त्वद् [pron]
शोकसागरे
शोक [m]
शोकसागरे
सागर [m]
त्वाम्
त्वद् [pron]
अहं
मद् [pron]
तारयिष्यामि
तारय् [10. Ā.]
कामं
काम [m]
प्राप्स्यसि
प्राप् [1. P.]
पुष्कलम्
पुष्कल [adj]