ततस्तु तमसा तीरं रम्यमाश्रित्य राघवः । सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत् ॥
tatastu tamasā tīraṃ ramyamāśritya rāghavaḥ | sītāmudvīkṣya saumitrimidaṃ vacanamabravīt ||
English Translation
Then Rāghava pausing on the banks of the Tamasā, looked at Sītā and spoke to Sumitrā's son, saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
तु
तु [ind]
तमसातीरं
तमसा [f]
तमसातीरं
तीर [n]
रम्यम्
रम्य [adj]
आश्रित्य
आश्रि [1. Ā.]
राघवः
राघव [m]
सीताम्
सीता [f]
उद्वीक्ष्य
उद्वीक्ष् [1. Ā.]
सौमित्रिम्
सौमित्रि [m]
इदं
इदम् [pron]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रस्थिता वनम् । वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि ॥
iyamadya niśā pūrvā saumitre prasthitā vanam | vanavāsasya bhadraṃ te sa notkaṇṭhitumarhasi ||
English Translation
O son of Sumitrā, this is the first night of our exile into the forest. From this day it behoveth you not, good betide you, to suffer your mind to grieve (by dwelling on past joys.)
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इयम्
इदम् [pron]
अद्य
अद्य [ind]
निशा
निशा [f]
पूर्वा
पूर्व [pron]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
प्रस्थिता
प्रस्था [1. Ā.]
वनम्
वन [n]
वनवासस्य
वन [n]
वनवासस्य
वास [m]
भद्रं
भद्र [n]
ते
त्वद् [pron]
स
तद् [pron]
नोत्कण्ठितुम्
न [ind]
नोत्कण्ठितुम्
उत्कण्ठ् [1. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः । यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः ॥
paśya śūnyānyaraṇyāni rudantīva samantataḥ | yathānilayamāyadbhirnilīnāni mṛgadvijaiḥ ||
English Translation
The empty forest resounding with the cries of beasts and birds returned to their abodes, covered with gloom, seems to weep on all sides.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पश्य
पश् [4. Ā.]
शून्यान्य्
शून्य [adj]
अरण्यानि
अरण्य [n]
रुदन्तीव
रुद् [1. P.]
रुदन्तीव
इव [ind]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
यथानिलयम्
यथानिलयम् [ind]
आयद्भिर्
ए [2. P.]
निलीनानि
निली [1. Ā.]
मृगद्विजैः
मृग [m]
मृगद्विजैः
द्विज [m]
अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम । सस्त्रीपुंसा गतानस्माञ्शोचिष्यति न संशयः ॥
adyāyodhyā tu nagarī rājadhānī piturmama | sastrīpuṃsā gatānasmāñśociṣyati na saṃśayaḥ ||
English Translation
Doubtless to-day the men and women of Ayodhyā, the metropolis of my father, are bewailing us retired to the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अद्यायोध्या
अद्य [ind]
अद्यायोध्या
अयोध्या [f]
तु
तु [ind]
नगरी
नगरी [f]
राजधानी
राजधानी [f]
पितुर्
पितृ [m]
मम
मद् [pron]
सस्त्रीपुंसा
स [ind]
सस्त्रीपुंसा
स्त्रीपुंस [m]
गतान्
गम् [6. Ā.]
अस्माञ्
मद् [pron]
शोचिष्यति
शुच् [6. P.]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे । धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैराश्वासयिष्यति ॥
bharataḥ khalu dharmātmā pitaraṃ mātaraṃ ca me | dharmārthakāmasahitairvākyairāśvāsayiṣyati ||
English Translation
But surely the virtuous Bharata will console our father and mother with words fraught with virtuc, interest and profit.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भरतः
भरत [m]
खलु
खलु [ind]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
पितरं
पितृ [m]
मातरं
मातृ [f]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
धर्मार्थकामसहितैर्
धर्म [mn]
धर्मार्थकामसहितैर्
अर्थ [mn]
धर्मार्थकामसहितैर्
काम [m]
धर्मार्थकामसहितैर्
सहित [adj]
वाक्यैर्
वाक्य [n]
आश्वासयिष्यति
आश्वासय् [10. Ā.]
भरतस्यानृशंसत्वं संचिन्त्याहं पुनः पुनः । नानुशोचामि पितरं मातरं चापि लक्ष्मण ॥
bharatasyānṛśaṃsatvaṃ saṃcintyāhaṃ punaḥ punaḥ | nānuśocāmi pitaraṃ mātaraṃ cāpi lakṣmaṇa ||
English Translation
Reflecting again and again on Bharata's sincerity of soul, I do not, O mighty-armed one, bewail either my mother or my father.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भरतस्यानृशंसत्वं
भरत [m]
भरतस्यानृशंसत्वं
आनृशंस [n]
भरतस्यानृशंसत्वं
त्व [n]
संचिन्त्याहं
संचिन्तय् [10. Ā.]
संचिन्त्याहं
मद् [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
नानुशोचामि
न [ind]
नानुशोचामि
अनुशुच् [1. Ā.]
पितरं
पितृ [m]
मातरं
मातृ [f]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम् । अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थे सहायता ॥
tvayā kāryaṃ naravyāghra māmanuvrajatā kṛtam | anveṣṭavyā hi vaidehyā rakṣaṇārthe sahāyatā ||
English Translation
foremost of men, that you have followed me in what is your duty. (If you had not done so), I should have to seek elsewhere for the protection of Vaidehī.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वया
त्वद् [pron]
कार्यं
कृ [2. Ā.]
नरव्याघ्र
नर [m]
नरव्याघ्र
व्याघ्र [m]
माम्
मद् [pron]
अनुव्रजता
अनुव्रज् [1. Ā.]
कृतम्
कृत [n]
अन्वेष्टव्या
अन्विष् [6. Ā.]
हि
हि [ind]
वैदेह्या
वैदेही [f]
रक्षणार्थे
रक्षण [n]
रक्षणार्थे
अर्थ [mn]
सहायता
सहाय [m]
सहायता
ता [f]
अद्भिरेव तु सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम् । एतद्धि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति ॥
adbhireva tu saumitre vatsyāmyadya niśāmimām | etaddhi rocate mahyaṃ vanye'pi vividhe sati ||
English Translation
foremost of men, that you have followed me in what is your duty. (If you had not done so), I should have to seek elsewhere for the protection of Vaidehī.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अद्भिर्
अप् [m]
एव
एव [ind]
तु
तु [ind]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
वत्स्याम्य्
वस् [2. P.]
अद्य
अद्य [ind]
निशाम्
निशा [f]
इमाम्
इदम् [pron]
एतद्धि
एतद् [pron]
एतद्धि
हि [ind]
रोचते
रुच् [1. P.]
मह्यं
मद् [pron]
वन्ये
वन्य [adj]
ऽपि
अपि [ind]
विविधे
विविध [adj]
सति
अस् [2. P.]
एवमुक्त्वा तु सौमित्रं सुमन्त्रमपि राघवः । अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह ॥
evamuktvā tu saumitraṃ sumantramapi rāghavaḥ | apramattastvamaśveṣu bhava saumyetyuvāca ha ||
English Translation
O Sumitrā's son, I will spend here this night, subsisting alone. Even this recommends itself to me, although the forest yields various kinds of fruits.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
सौमित्रं
सौमित्र [m]
सुमन्त्रम्
सुमन्त्र [m]
अपि
अपि [ind]
राघवः
राघव [m]
अप्रमत्तस्
अप्रमत्त [adj]
त्वम्
त्वद् [pron]
अश्वेषु
अश्व [m]
भव
भू [1. Ā.]
सौम्येत्य्
सौम्य [adj]
सौम्येत्य्
इति [ind]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
सोऽश्वान्सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते । प्रभूतयवसान्कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः ॥
so'śvānsumantraḥ saṃyamya sūrye'staṃ samupāgate | prabhūtayavasānkṛtvā babhūva pratyanantaraḥ ||
English Translation
Having said this to Sumitrā's son, Raghava spoke to Sumantra, saying, “O mild one, do you now heedfully tend the horses.” Then at sunset, fastening the horses, Sumantra fed them plentifully with grass, and then came back.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽश्वान्
अश्व [m]
सुमन्त्रः
सुमन्त्र [m]
संयम्य
संयम् [1. Ā.]
सूर्ये
सूर्य [m]
ऽस्तं
अस्त [m]
समुपागते
समुपागम् [1. P.]
प्रभूतयवसान्
प्रभूत [adj]
प्रभूतयवसान्
यवस [mn]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
बभूव
भू [1. Ā.]
प्रत्यनन्तरः
प्रत्यनन्तर [adj]
उपास्यतु शिवां संध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपस्थिताम् । रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह ॥
upāsyatu śivāṃ saṃdhyāṃ dṛṣṭvā rātrimupasthitām | rāmasya śayanaṃ cakre sūtaḥ saumitriṇā saha ||
English Translation
Then seeing the night arrived, the charioteer worshipped the beneficent Sandhyā, and then in company with Sumitrā's son, prepared Rāma's bed. on water
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपास्यतु
उपास् [4. P.]
शिवां
शिव [adj]
संध्यां
संध्या [f]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
रात्रिम्
रात्रि [f]
उपस्थिताम्
उपस्था [1. Ā.]
रामस्य
राम [m]
शयनं
शयन [n]
चक्रे
कृ [2. Ā.]
सूतः
सूत [m]
सौमित्रिणा
सौमित्रि [m]
सह
सह [ind]
तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैः कृताम् । रामः सौमित्रिणां सार्धं सभार्यः संविवेश ह ॥
tāṃ śayyāṃ tamasātīre vīkṣya vṛkṣadalaiḥ kṛtām | rāmaḥ saumitriṇāṃ sārdhaṃ sabhāryaḥ saṃviveśa ha ||
English Translation
And looking at that bed on the shores of the Tamasā surrounded by trees, Rāma along with his wife and the son of Sumitrā, lay down,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
शय्यां
शय्या [f]
तमसातीरे
तमसा [f]
तमसातीरे
तीर [n]
वीक्ष्य
वीक्ष् [4. P.]
वृक्षदलैः
वृक्ष [m]
वृक्षदलैः
दल [mn]
कृताम्
कृ [2. Ā.]
रामः
राम [m]
सौमित्रिणा
सौमित्रि [m]
सार्धं
सार्धम् [ind]
सभार्यः
स [ind]
सभार्यः
भार्या [f]
संविवेश
संविश् [6. Ā.]
ह
ह [ind]
सभार्यं संप्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः । कथयामास सूताय रामस्य विविधान्गुणान् ॥
sabhāryaṃ saṃprasuptaṃ taṃ bhrātaraṃ vīkṣya lakṣmaṇaḥ | kathayāmāsa sūtāya rāmasya vividhānguṇān ||
English Translation
When Lakşmaņa found that Rāma afflicted with fatigue had slept together with his spouse, he began to speak to the charioteer concerning the various qualities of Rāma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सभार्यं
स [ind]
सभार्यं
भार्या [f]
संप्रसुप्तं
संप्रस्वप् [2. P.]
तं
तद् [pron]
भ्रातरं
भ्रातृ [m]
वीक्ष्य
वीक्ष् [4. P.]
लक्ष्मणः
लक्ष्मण [m]
कथयामास
कथय् [10. Ā.]
सूताय
सूत [m]
रामस्य
राम [m]
विविधान्
विविध [adj]
गुणान्
गुण [mn]
जाग्रतो ह्येव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः । सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान् ॥
jāgrato hyeva tāṃ rātriṃ saumitrerudito raviḥ | sūtasya tamasātīre rāmasya bruvato guṇān ||
English Translation
As remaining awake in the night, Sumitrā's son was engaged in expatiating to the charioteer on the virtues of Rāma on the banks of the Tamasă, the sun arose.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जाग्रतो
जागृ [2. Ā.]
ह्य्
हि [ind]
एव
एव [ind]
तां
तद् [pron]
रात्रिं
रात्रि [f]
सौमित्रेर्
सौमित्रि [m]
उदितो
उदि [4. Ā.]
रविः
रवि [m]
सूतस्य
सूत [m]
तमसातीरे
तमसा [f]
तमसातीरे
तीर [n]
रामस्य
राम [m]
ब्रुवतो
ब्रू [2. Ā.]
गुणान्
गुण [mn]
गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः । अवसत्तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिः सह ॥
gokulākulatīrāyāstamasāyā vidūrataḥ | avasattatra tāṃ rātriṃ rāmaḥ prakṛtibhiḥ saha ||
English Translation
Rāma abode that night along with the subjects at some distance from the banks of the Tamasā filled with kine.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गोकुलाकुलतीरायास्
गोकुल [n]
गोकुलाकुलतीरायास्
आकुल [adj]
गोकुलाकुलतीरायास्
तीर [n]
तमसाया
तमसा [f]
विदूरतः
विदूर [adj]
अवसत्
वस् [2. P.]
तत्र
तत्र [ind]
तां
तद् [pron]
रात्रिं
रात्रि [f]
रामः
राम [m]
प्रकृतिभिः
प्रकृति [f]
सह
सह [ind]
उत्थाय तु महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च । अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम् ॥
utthāya tu mahātejāḥ prakṛtīstā niśāmya ca | abravīdbhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ puṇyalakṣaṇam ||
English Translation
Rising (from his bed), that highly energetic one, Rāma, viewing the subjects (asleep), addressed his brother Lakşmana graced with auspicious marks.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्थाय
उत्था [1. Ā.]
तु
तु [ind]
महातेजाः
महत् [adj]
महातेजाः
तेजस् [n]
प्रकृतीस्
प्रकृति [f]
ता
तद् [pron]
निशाम्य
निशामय् [10. Ā.]
च
च [ind]
अब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
भ्रातरं
भ्रातृ [m]
रामो
राम [m]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
पुण्यलक्षणम्
पुण्य [adj]
पुण्यलक्षणम्
लक्षण [n]
अस्मद्व्यपेक्षान्सौमित्रे निरपेक्षान्गृहेष्वपि । वृक्षमूलेषु संसुप्तान्पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम् ॥
asmadvyapekṣānsaumitre nirapekṣāngṛheṣvapi | vṛkṣamūleṣu saṃsuptānpaśya lakṣmaṇa sāmpratam ||
English Translation
O son of Sumitrā, these that for our sake have disregarded their own homes, are still asleep beneath the trees.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्मद्व्यपेक्षान्
मद् [pron]
अस्मद्व्यपेक्षान्
व्यपेक्ष [adj]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
निरपेक्षान्
निरपेक्ष [adj]
गृहेष्व्
गृह [mn]
अपि
अपि [ind]
वृक्षमूलेषु
वृक्ष [m]
वृक्षमूलेषु
मूल [mn]
संसुप्तान्
संस्वप् [2. P.]
पश्य
पश् [4. Ā.]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
साम्प्रतम्
सांप्रतम् [ind]
यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने । अपि प्राणानसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम् ॥
yathaite niyamaṃ paurāḥ kurvantyasmannivartane | api prāṇānasiṣyanti na tu tyakṣyanti niścayam ||
English Translation
These citizens have determined upon making me turn back from the forest, they would rather renounce their lives than give up their resolve.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथैते
यथा [ind]
यथैते
एतद् [pron]
नियमं
नियम [m]
पौराः
पौर [m]
कुर्वन्त्य्
कृ [2. Ā.]
अस्मन्निवर्तने
मद् [pron]
अस्मन्निवर्तने
निवर्तन [n]
अपि
अपि [ind]
प्राणान्
प्राण [m]
असिष्यन्ति
अस् [4. Ā.]
न
न [ind]
तु
तु [ind]
त्यक्ष्यन्ति
त्यज् [1. Ā.]
निश्चयम्
निश्चय [m]
यावदेव तु संसुप्तास्तावदेव वयं लघु । रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम् ॥
yāvadeva tu saṃsuptāstāvadeva vayaṃ laghu | rathamāruhya gacchāmaḥ panthānamakutobhayam ||
English Translation
Let us while they are asleep ascending on our car, swiftly go our way without fear of molestation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यावद्
यावत् [ind]
एव
एव [ind]
तु
तु [ind]
संसुप्तास्
संस्वप् [2. P.]
तावद्
तावत् [ind]
एव
एव [ind]
वयं
मद् [pron]
लघु
लघु [adj]
रथम्
रथ [m]
आरुह्य
आरुह् [6. Ā.]
गच्छामः
गम् [6. Ā.]
पन्थानम्
पथिन् [m]
अकुतोभयम्
अकुतोभय [adj]
अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः । स्वपेयुरनुरक्ता मां वृक्षमूलानि संश्रिताः ॥
ato bhūyo'pi nedānīmikṣvākupuravāsinaḥ | svapeyuranuraktā māṃ vṛkṣamūlāni saṃśritāḥ ||
English Translation
Attached to me, the denizons of Ikşvāku's city will not again indulge in sleep underneath trees.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अतो
अतस् [ind]
भूयो
भूयस् [ind]
ऽपि
अपि [ind]
नेदानीम्
न [ind]
नेदानीम्
इदानीम् [ind]
इक्ष्वाकुपुरवासिनः
इक्ष्वाकु [m]
इक्ष्वाकुपुरवासिनः
पुर [n]
इक्ष्वाकुपुरवासिनः
वासिन् [adj]
स्वपेयुर्
स्वप् [1. Ā.]
अनुरक्ता
अनुरञ्ज् [4. Ā.]
मां
मद् [pron]
वृक्षमूलानि
वृक्ष [m]
वृक्षमूलानि
मूल [mn]
संश्रिताः
संश्रि [1. Ā.]
पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोच्या नृपात्मजैः । न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः ॥
paurā hyātmakṛtādduḥkhādvipramocyā nṛpātmajaiḥ | na tu khalvātmanā yojyā duḥkhena puravāsinaḥ ||
English Translation
A prince should deliver citizens from the calamity they bring upon themselves; but he should by no means drag them into those which he himself has brought on.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पौरा
पौर [m]
ह्य्
हि [ind]
आत्मकृताद्
आत्मन् [m]
आत्मकृताद्
कृ [2. Ā.]
दुःखाद्
दुःख [n]
विप्रमोच्या
विप्रमुच् [6. Ā.]
नृपात्मजैः
नृप [m]
नृपात्मजैः
आत्मज [m]
न
न [ind]
तु
तु [ind]
खल्व्
खलु [ind]
आत्मना
आत्मन् [m]
योज्या
युज् [6. Ā.]
दुःखेन
दुःख [n]
पुरवासिनः
पुर [n]
पुरवासिनः
वासिन् [adj]
अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद्धर्ममिव स्थितम् । रोचते मे महाप्राज्ञ क्षिप्रमारुह्यतामिति ॥
abravīllakṣmaṇo rāmaṃ sākṣāddharmamiva sthitam | rocate me mahāprājña kṣipramāruhyatāmiti ||
English Translation
Then Lakşmana spoke to Rāma like to manifest Virtue on earth, "O wise one, even this is relished also by me. Do you speedily ascend (the car.)"
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अब्रवील्
ब्रू [2. Ā.]
लक्ष्मणो
लक्ष्मण [m]
रामं
राम [m]
साक्षाद्
साक्षात् [ind]
धर्मम्
धर्म [mn]
इव
इव [ind]
स्थितम्
स्था [1. Ā.]
रोचते
रुच् [1. P.]
मे
मद् [pron]
महाप्राज्ञ
महत् [adj]
महाप्राज्ञ
प्राज्ञ [adj]
क्षिप्रम्
क्षिप्रम् [ind]
आरुह्यताम्
आरुह् [6. Ā.]
इति
इति [ind]
सूतस्ततः संत्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः । योजयित्वाथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् ॥
sūtastataḥ saṃtvaritaḥ syandanaṃ tairhayottamaiḥ | yojayitvātha rāmāya prāñjaliḥ pratyavedayat ||
English Translation
Thereupon the charioteer bestirring himself, yoking the excellent horses to the car, said to Rāma with joined hands.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सूतस्
सूत [m]
ततः
ततस् [ind]
संत्वरितः
संत्वर् [1. Ā.]
स्यन्दनं
स्यन्दन [mn]
तैर्
तद् [pron]
हयोत्तमैः
हय [m]
हयोत्तमैः
उत्तम [adj]
योजयित्वाथ
योजय् [10. Ā.]
योजयित्वाथ
अथ [ind]
रामाय
राम [m]
प्राञ्जलिः
प्राञ्जलि [adj]
प्रत्यवेदयत्
प्रतिवेदय् [10. P.]
मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः । उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे ॥
mohanārthaṃ tu paurāṇāṃ sūtaṃ rāmo'bravīdvacaḥ | udaṅmukhaḥ prayāhi tvaṃ rathamāsthāya sārathe ||
English Translation
But with the view of deluding the citizens, Rāma said to the charioteer, "O charioteer, do you ascending the car proceed northwards; and having proceeded swiftly for a while, do you turn the car. Do you carefully act so that the citizens nay not perceive this."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मोहनार्थं
मोहन [n]
मोहनार्थं
अर्थ [mn]
तु
तु [ind]
पौराणां
पौर [m]
सूतं
सूत [m]
रामो
राम [m]
ऽब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
वचः
वचस् [n]
उदङ्मुखः
उदङ्मुख [adj]
प्रयाहि
प्रया [2. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
रथम्
रथ [m]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
सारथे
सारथि [m]
मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निर्गतय रथं पुनः । यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः ॥
muhūrtaṃ tvaritaṃ gatvā nirgataya rathaṃ punaḥ | yathā na vidyuḥ paurā māṃ tathā kuru samāhitaḥ ||
English Translation
But with the view of deluding the citizens, Rāma said to the charioteer, "O charioteer, do you ascending the car proceed northwards; and having proceeded swiftly for a while, do you turn the car. Do you carefully act so that the citizens nay not perceive this."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मुहूर्तं
मुहूर्त [mn]
त्वरितं
त्वरित [adj]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
निर्वर्तय
निर्वर्तय् [10. P.]
रथं
रथ [m]
पुनः
पुनर् [ind]
यथा
यथा [ind]
न
न [ind]
विद्युः
विद् [6. Ā.]
पौरा
पौर [m]
मां
मद् [pron]
तथा
तथा [ind]
कुरु
कृ [2. Ā.]
समाहितः
समाहित [adj]
रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः । प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत् ॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā tathā cakre sa sārathiḥ | pratyāgamya ca rāmasya syandanaṃ pratyavedayat ||
English Translation
Hearing Rāma's words, the charioteer did accordingly, and having returned said to Rāma to ascend the car.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामस्य
राम [m]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
तथा
तथा [ind]
चक्रे
कृ [2. Ā.]
स
तद् [pron]
सारथिः
सारथि [m]
प्रत्यागम्य
प्रत्यागम् [1. P.]
च
च [ind]
रामस्य
राम [m]
स्यन्दनं
स्यन्दन [mn]
प्रत्यवेदयत्
प्रतिवेदय् [10. P.]
तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघवः सपरिच्छदः । शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम् ॥
taṃ syandanamadhiṣṭhāya rāghavaḥ saparicchadaḥ | śīghragāmākulāvartāṃ tamasāmatarannadīm ||
English Translation
Ascending the car after equipping himself, Rāghava crossed the rapidly-rushing Tamasā abounding in eddies.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
स्यन्दनम्
स्यन्दन [mn]
अधिष्ठाय
अधिष्ठा [1. Ā.]
राघवः
राघव [m]
सपरिच्छदः
स [ind]
सपरिच्छदः
परिच्छद [m]
शीघ्रगाम्
शीघ्र [adj]
शीघ्रगाम्
ग [adj]
आकुलावर्तां
आकुल [adj]
आकुलावर्तां
आवर्त [m]
तमसाम्
तमसा [f]
अतरन्
तृ [3. P.]
नदीम्
नदी [f]
स संतीर्य महाबाहुः श्रीमाञ्शिवमकण्टकम् । प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम् ॥
sa saṃtīrya mahābāhuḥ śrīmāñśivamakaṇṭakam | prāpadyata mahāmārgamabhayaṃ bhayadarśinām ||
English Translation
Having crossed (the stream), the auspicious and mighty-armed one came upon a safe and goodly-high way capable of inspiring even timid people with confidence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
संतीर्य
संतृ [1. Ā.]
महाबाहुः
महत् [adj]
महाबाहुः
बाहु [mf]
श्रीमाञ्
श्रीमत् [adj]
शिवम्
शिव [adj]
अकण्टकम्
अकण्टक [adj]
प्रापद्यत
प्रपद् [4. P.]
महामार्गम्
महत् [adj]
महामार्गम्
मार्ग [m]
अभयं
अभय [adj]
भयदर्शिनाम्
भयदर्शिन् [adj]
प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवो विना । शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतसः ॥
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ paurāste rāghavo vinā | śokopahataniśceṣṭā babhūvurhatacetasaḥ ||
English Translation
When the night had departed an day dawned, the citizens not finding Rāghava, overwhelmed with grief and were deprived of their senses. were
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रभातायां
प्रभा [2. P.]
तु
तु [ind]
शर्वर्यां
शर्वरी [f]
पौरास्
पौर [m]
ते
तद् [pron]
राघवं
राघव [m]
विना
विना [ind]
शोकोपहतनिश्चेष्टा
शोक [m]
शोकोपहतनिश्चेष्टा
उपहन् [2. P.]
शोकोपहतनिश्चेष्टा
निश्चेष्ट [adj]
बभूवुर्
भू [1. Ā.]
हतचेतसः
हन् [6. P.]
हतचेतसः
चेतस् [n]
शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्ततः । आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः ॥
śokajāśruparidyūnā vīkṣamāṇāstatastataḥ | ālokamapi rāmasya na paśyanti sma duḥkhitāḥ ||
English Translation
With tears of grief and afflicted with distress, they looked hither and thither, but they could not discover even the dust raised by Rāma's car.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शोकजाश्रुपरिद्यूना
शोक [m]
शोकजाश्रुपरिद्यूना
ज [adj]
शोकजाश्रुपरिद्यूना
अश्रु [mn]
शोकजाश्रुपरिद्यूना
परिदीव् [1. Ā.]
वीक्षमाणास्
वीक्ष् [4. P.]
ततस्
ततस् [ind]
ततः
ततस् [ind]
आलोकम्
आलोक [m]
अपि
अपि [ind]
रामस्य
राम [m]
न
न [ind]
पश्यन्ति
दृश् [6. P.]
स्म
स्म [ind]
दुःखिताः
दुःखित [adj]
ततो मार्गानुसारेण गत्वा किंचित्क्षणं पुनः । मार्गनाशाद्विषादेन महता समभिप्लुतः ॥
tato mārgānusāreṇa gatvā kiṃcitkṣaṇaṃ punaḥ | mārganāśādviṣādena mahatā samabhiplutaḥ ||
English Translation
Then following for a while the track of the car, they, missing the track, became overwhelmed with woe.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
मार्गानुसारेण
मार्ग [m]
मार्गानुसारेण
अनुसार [m]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
किंचित्
कश्चित् [pron]
क्षणं
क्षण [m]
पुनः
पुनर् [ind]
मार्गनाशाद्
मार्ग [m]
मार्गनाशाद्
नाश [m]
विषादेन
विषाद [m]
महता
महत् [adj]
समभिप्लुतः
समभिप्लु [1. Ā.]
रथस्य मार्गनाशेन न्यवर्तन्त मनस्विनः । किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति ॥
rathasya mārganāśena nyavartanta manasvinaḥ | kimidaṃ kiṃ kariṣyāmo daivenopahatā iti ||
English Translation
And then those intelligent ones came back by the track of the car. "What is this? What shall we do? We have been foiled by some supernatural agency."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रथस्य
रथ [m]
मार्गनाशेन
मार्ग [m]
मार्गनाशेन
नाश [m]
न्यवर्तन्त
निवृत् [1. Ā.]
मनस्विनः
मनस्विन् [adj]
किम्
क [pron]
इदं
इदम् [pron]
किं
क [pron]
करिष्यामो
कृ [2. Ā.]
दैवेनोपहता
दैव [n]
दैवेनोपहता
उपहन् [2. P.]
इति
इति [ind]
ततो यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः । अयोध्यामगमन्सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम् ॥
tato yathāgatenaiva mārgeṇa klāntacetasaḥ | ayodhyāmagamansarve purīṃ vyathitasajjanām ||
English Translation
Then they returned to the city of Ayodhyā with its good people oppressed with grief, by the self-same way by which they had come.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
यथागतेनैव
यथा [ind]
यथागतेनैव
गम् [6. Ā.]
यथागतेनैव
एव [ind]
मार्गेण
मार्ग [m]
क्लान्तचेतसः
क्लम् [4. Ā.]
क्लान्तचेतसः
चेतस् [n]
अयोध्याम्
अयोध्या [f]
अगमन्
गम् [6. Ā.]
सर्वे
सर्व [pron]
पुरीं
पुरी [f]
व्यथितसज्जनाम्
व्यथ् [1. P.]
व्यथितसज्जनाम्
सत् [adj]
व्यथितसज्जनाम्
जन [m]