अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम् । उद्गतानीव सत्त्वानि बभूवुरमनस्विनाम् ॥
anugamya nivṛttānāṃ rāmaṃ nagaravāsinām | udgatānīva sattvāni babhūvuramanasvinām ||
English Translation
The people afflicted with sorrow followed Rama and returned to the city deeply distressed. Eyes overflowing with tears, they longed for death. Smitten with grief, they lost their highmindedness and looked as if their life had been drained out.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनुगम्य
अनुगम् [1. Ā.]
निवृत्तानां
निवृत् [1. Ā.]
रामं
राम [m]
नगरवासिनाम्
नगर [mn]
नगरवासिनाम्
वासिन् [adj]
उद्गतानीव
उद्गम् [6. P.]
उद्गतानीव
इव [ind]
सत्त्वानि
सत्त्व [n]
बभूवुर्
भू [1. Ā.]
अमनस्विनाम्
अमनस्विन् [adj]
स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैः समावृताः । अश्रूणि मुमुचुः सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः ॥
svaṃ svaṃ nilayamāgamya putradāraiḥ samāvṛtāḥ | aśrūṇi mumucuḥ sarve bāṣpeṇa pihitānanāḥ ||
English Translation
The subjects reached their respective homes and surrounded by their sons and wives broke down their faces flooded with tears.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वं
स्व [adj]
स्वं
स्व [adj]
निलयम्
निलय [m]
आगम्य
आगम् [6. P.]
पुत्रदारैः
पुत्र [m]
पुत्रदारैः
दार [mn]
समावृताः
समावृ [5. P.]
अश्रूणि
अश्रु [mn]
मुमुचुः
मुच् [6. Ā.]
सर्वे
सर्व [pron]
बाष्पेण
बाष्प [mn]
पिहिताननाः
पिधा [3. Ā.]
पिहिताननाः
आनन [n]
न चाहृष्यन्न चामोदन्वणिजो न प्रसारयन् । न चाशोभन्त पण्यानि नापचन्गृहमेधिनः ॥
na cāhṛṣyanna cāmodanvaṇijo na prasārayan | na cāśobhanta paṇyāni nāpacangṛhamedhinaḥ ||
English Translation
They forgot to rejoice or make merry, and the traders did not spread (their stores), and stalls did not grace the place, and the householders did not cook, and people did not rejoice on recovering lost property or gaining a profuse accession of wealth, and mothers did not feel any delight on beholding their first-born.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
चाहृष्यन्
च [ind]
चाहृष्यन्
हृष् [1. P.]
न
न [ind]
चामोदन्
च [ind]
चामोदन्
मुद् [1. P.]
वणिजो
वणिज् [m]
न
न [ind]
प्रसारयन्
प्रसारय् [10. Ā.]
न
न [ind]
चाशोभन्त
च [ind]
चाशोभन्त
शुभ् [6. Ā.]
पण्यानि
पण्य [n]
नापचन्
न [ind]
नापचन्
पच् [1. Ā.]
गृहमेधिनः
गृहमेधिन् [m]
नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन्विपुलं वा धनागमम् । पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत ॥
naṣṭaṃ dṛṣṭvā nābhyanandanvipulaṃ vā dhanāgamam | putraṃ prathamajaṃ labdhvā jananī nābhyanandata ||
English Translation
They forgot to rejoice or make merry, and the traders did not spread (their stores), and stalls did not grace the place, and the householders did not cook, and people did not rejoice on recovering lost property or gaining a profuse accession of wealth, and mothers did not feel any delight on beholding their first-born.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नष्टं
नश् [1. P.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
नाभ्यनन्दन्
न [ind]
नाभ्यनन्दन्
अभिनन्द् [1. Ā.]
विपुलं
विपुल [adj]
वा
वा [ind]
धनागमम्
धन [n]
धनागमम्
आगम [m]
पुत्रं
पुत्र [m]
प्रथमजं
प्रथम [adj]
प्रथमजं
ज [adj]
लब्ध्वा
लभ् [1. P.]
जननी
जननी [f]
नाभ्यनन्दत
न [ind]
नाभ्यनन्दत
अभिनन्द् [1. Ā.]
गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम् । व्यगर्हयन्तो दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान् ॥
gṛhe gṛhe rudantyaśca bhartāraṃ gṛhamāgatam | vyagarhayanto duḥkhārtā vāgbhistotrairiva dvipān ||
English Translation
And in every home females afflicted with woe, weeping child their husbands coming home, with the following words as (drivers) spur elephants with hooks.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गृहे
गृह [mn]
गृहे
गृह [mn]
रुदन्त्यश्
रुद् [1. P.]
च
च [ind]
भर्तारं
भर्तृ [m]
गृहम्
गृह [mn]
आगतम्
आगम् [6. P.]
व्यगर्हयन्त
विगर्हय् [10. Ā.]
दुःखार्ता
दुःख [n]
दुःखार्ता
आर्त [adj]
वाग्भिस्
वाच् [f]
तोत्रैर्
तोत्र [n]
इव
इव [ind]
द्विपान्
द्विप [m]
किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारैः किं धनेन वा । पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम् ॥
kiṃ nu teṣāṃ gṛhaiḥ kāryaṃ kiṃ dāraiḥ kiṃ dhanena vā | putrairvā kiṃ sukhairvāpi ye na paśyanti rāghavam ||
English Translation
Of what use are their houses, and wives, and wealth, and sons, and comforts, to those who see not Rāghava (in their midst?)
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
तेषां
तद् [pron]
गृहैः
गृह [mn]
कार्यं
कृ [2. Ā.]
किं
क [pron]
दारैः
दार [mn]
किं
क [pron]
धनेन
धन [n]
वा
वा [ind]
पुत्रैर्
पुत्र [m]
वा
वा [ind]
किं
क [pron]
सुखैर्
सुख [n]
वापि
वा [ind]
वापि
अपि [ind]
ये
यद् [pron]
न
न [ind]
पश्यन्ति
दृश् [6. P.]
राघवम्
राघव [m]
एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मणः सह सीतया । योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन्वने ॥
ekaḥ satpuruṣo loke lakṣmaṇaḥ saha sītayā | yo'nugacchati kākutsthaṃ rāmaṃ paricaranvane ||
English Translation
There is one only good man in this world even Lakşmaņa, who along with Sītā is following Käkutstha Rāma to the woods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एकः
एक [pron]
सत्पुरुषो
सत् [adj]
सत्पुरुषो
पुरुष [m]
लोके
लोक [m]
लक्ष्मणः
लक्ष्मण [m]
सह
सह [ind]
सीतया
सीता [f]
यो
यद् [pron]
ऽनुगच्छति
अनुगम् [1. Ā.]
काकुत्स्थं
काकुत्स्थ [m]
रामं
राम [m]
परिचरन्
परिचर् [1. Ā.]
वने
वन [n]
आपगाः कृतपुण्यास्ताः पद्मिन्यश्च सरांसि च । येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि ॥
āpagāḥ kṛtapuṇyāstāḥ padminyaśca sarāṃsi ca | yeṣu snāsyati kākutstho vigāhya salilaṃ śuci ||
English Translation
Those streams, assemblage of lotuses, and pools are blessed by which bathing in the sacred waters, Kakutstha will pass.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आपगाः
आपगा [f]
कृतपुण्यास्
कृ [2. Ā.]
कृतपुण्यास्
पुण्य [n]
ताः
तद् [pron]
पद्मिन्यश्
पद्मिनी [f]
च
च [ind]
सरांसि
सरस् [n]
च
च [ind]
येषु
यद् [pron]
स्नास्यति
स्ना [2. Ā.]
काकुत्स्थो
काकुत्स्थ [m]
विगाह्य
विगाह् [1. P.]
सलिलं
सलिल [n]
शुचि
शुचि [adj]
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः । आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः ॥
śobhayiṣyanti kākutsthamaṭavyo ramyakānanāḥ | āpagāśca mahānūpāḥ sānumantaśca parvatāḥ ||
English Translation
And romantic forests and woods, watery expanses of mighty volume, and mountains with flat spaces, will grace Kākutstha.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शोभयिष्यन्ति
शोभय् [10. Ā.]
काकुत्स्थम्
काकुत्स्थ [m]
अटव्यो
अटवी [f]
रम्यकाननाः
रम्य [adj]
रम्यकाननाः
कानन [n]
आपगाश्
आपगा [f]
च
च [ind]
महानूपाः
महत् [adj]
महानूपाः
अनूप [m]
सानुमन्तश्
सानुमत् [adj]
च
च [ind]
पर्वताः
पर्वत [mn]
काननं वापि शैलं वा यं रामोऽभिगमिष्यति । प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम् ॥
kānanaṃ vāpi śailaṃ vā yaṃ rāmo'bhigamiṣyati | priyātithimiva prāptaṃ nainaṃ śakṣyantyanarcitum ||
English Translation
And forests and hills to which will repair Rāma cannot go without paying him homage like to a welcome guest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
काननं
कानन [n]
वापि
वा [ind]
वापि
अपि [ind]
शैलं
शैल [mn]
वा
वा [ind]
यं
यद् [pron]
रामो
राम [m]
ऽभिगमिष्यति
अभिगम् [1. Ā.]
प्रियातिथिम्
प्रिय [adj]
प्रियातिथिम्
अतिथि [m]
इव
इव [ind]
प्राप्तं
प्राप् [1. P.]
नैनं
न [ind]
नैनं
एनद् [pron]
शक्ष्यन्त्य्
शक् [4. P.]
अनर्चितुम्
अनर्चितुम् [ind]
विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरिधारिणः । अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च । दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम् ॥
vicitrakusumāpīḍā bahumañjaridhāriṇaḥ | akāle cāpi mukhyāni puṣpāṇi ca phalāni ca | darśayiṣyantyanukrośādgirayo rāmamāgatam ||
English Translation
Trees with bunches of cololurful flowers and clusters of blossoms hovering over with black bees will present themselves to the son of the Raghus (Rama).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विचित्रकुसुमापीडा
विचित्र [adj]
विचित्रकुसुमापीडा
कुसुम [n]
विचित्रकुसुमापीडा
आपीड [m]
बहुमञ्जरिधारिणः
बहु [adj]
बहुमञ्जरिधारिणः
मञ्जरी [f]
बहुमञ्जरिधारिणः
धारिन् [adj]
अकाले
अकाल [m]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
मुख्यानि
मुख्य [adj]
पुष्पाणि
पुष्प [n]
च
च [ind]
फलानि
फल [n]
च
च [ind]
दर्शयिष्यन्त्य्
दर्शय् [10. Ā.]
अनुक्रोशाद्
अनुक्रोश [m]
गिरयो
गिरि [m]
रामम्
राम [m]
आगतम्
आगम् [6. P.]
विदर्शयन्तो विविधान्भूयश्चित्रांश्च निर्झरान् । पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम् ॥
vidarśayanto vividhānbhūyaścitrāṃśca nirjharān | pādapāḥ parvatāgreṣu ramayiṣyanti rāghavam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विदर्शयन्तो
विदर्शय् [10. Ā.]
विविधान्
विविध [adj]
भूयश्
भूयस् [ind]
चित्रांश्
चित्र [adj]
च
च [ind]
निर्झरान्
निर्झर [mn]
पादपाः
पादप [m]
पर्वताग्रेषु
पर्वत [mn]
पर्वताग्रेषु
अग्र [n]
रमयिष्यन्ति
रमय् [10. Ā.]
राघवम्
राघव [m]
यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः । स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च ॥
yatra rāmo bhayaṃ nātra nāsti tatra parābhavaḥ | sa hi śūro mahābāhuḥ putro daśarathasya ca ||
English Translation
And presenting him with many a charming fountain, trees will delight Rāma at the tops of mountains.* Where Rama is, there is nor fear or failure. That mighty-armed son of Dasaratha is heroic. Let us while he is yet ahead within a short distance of us, follow Rāghava. *The meaning is, Trees will please Rāghava by spreading for him a bed of leaves and flowers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्र
यत्र [ind]
रामो
राम [m]
भयं
भय [n]
नात्र
न [ind]
नात्र
अत्र [ind]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
तत्र
तत्र [ind]
पराभवः
पराभव [m]
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
शूरो
शूर [m]
महाबाहुः
महत् [adj]
महाबाहुः
बाहु [mf]
पुत्रो
पुत्र [m]
दशरथस्य
दशरथ [m]
च
च [ind]
पुरा भवति नो दूरादनुगच्छाम राघवम् । पादच्छाया सुखा भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः । स हि नाथो जनस्यास्य स गतिः स परायणम् ॥
purā bhavati no dūrādanugacchāma rāghavam | pādacchāyā sukhā bhartustādṛśasya mahātmanaḥ | sa hi nātho janasyāsya sa gatiḥ sa parāyaṇam ||
English Translation
Even the shadow of the feet of our master, so high-souled, would bring us happiness. He is the lord of all these, he is the refuge, he is the accomplishment of our religious duties.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुरा
पुरा [ind]
भवति
भू [1. Ā.]
नो
मद् [pron]
दूराद्
दूर [adj]
अनुगच्छाम
अनुगम् [1. Ā.]
राघवम्
राघव [m]
पादच्छाया
पाद [m]
पादच्छाया
छाया [f]
सुखा
सुख [adj]
भर्तुस्
भर्तृ [m]
तादृशस्य
तादृश [adj]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
नाथो
नाथ [m]
जनस्यास्य
जन [m]
जनस्यास्य
इदम् [pron]
स
तद् [pron]
गतिः
गति [f]
स
तद् [pron]
परायणम्
परायण [n]
वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम् । इति पौरस्त्रियो भर्तॄन्दुःखार्तास्तत्तदब्रुवन् ॥
vayaṃ paricariṣyāmaḥ sītāṃ yūyaṃ tu rāghavam | iti paurastriyo bhartṝnduḥkhārtāstattadabruvan ||
English Translation
We and you, will serve Sītā, and Rāghava. Thus afflicted with grief, the women of the city spoke to their husbands.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वयं
मद् [pron]
परिचरिष्यामः
परिचर् [1. Ā.]
सीतां
सीता [f]
यूयं
त्वद् [pron]
तु
तु [ind]
राघवम्
राघव [m]
इति
इति [ind]
पौरस्त्रियो
पौर [m]
पौरस्त्रियो
स्त्री [f]
भर्तॄन्
भर्तृ [m]
दुःखार्तास्
दुःख [n]
दुःखार्तास्
आर्त [adj]
तत्
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
अब्रुवन्
ब्रू [2. Ā.]
युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति । सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति ॥
yuṣmākaṃ rāghavo'raṇye yogakṣemaṃ vidhāsyati | sītā nārījanasyāsya yogakṣemaṃ kariṣyati ||
English Translation
In the forest Rāghava will attain for you the unattainable and protect what is attained; and Sītā being a female will do the same for these (women.)
Morphemic Decomposition & Padaccheda
युष्माकं
त्वद् [pron]
राघवो
राघव [m]
ऽरण्ये
अरण्य [n]
योगक्षेमं
योगक्षेम [mn]
विधास्यति
विधा [3. Ā.]
सीता
सीता [f]
नारीजनस्यास्य
नारी [f]
नारीजनस्यास्य
जन [m]
नारीजनस्यास्य
इदम् [pron]
योगक्षेमं
योगक्षेम [mn]
करिष्यति
कृ [2. Ā.]
को न्वनेनाप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च । संप्रीयेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा ॥
ko nvanenāpratītena sotkaṇṭhitajanena ca | saṃprīyetāmanojñena vāsena hṛtacetasā ||
English Translation
Who will take pleasure in residing in a dwelling where the heart dies within itself, which is devoid of delight, where the people are always agitated with anxiety and which is exceedingly disagreeable?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
को
क [pron]
न्व्
नु [ind]
अनेनाप्रतीतेन
इदम् [pron]
अनेनाप्रतीतेन
अप्रतीत [adj]
सोत्कण्ठितजनेन
सोत्कण्ठित [adj]
सोत्कण्ठितजनेन
जन [m]
च
च [ind]
संप्रीयेतामनोज्ञेन
सम्प्री [9. P.]
संप्रीयेतामनोज्ञेन
अमनोज्ञ [adj]
वासेन
वास [m]
हृतचेतसा
हृ [2. P.]
हृतचेतसा
चेतस् [n]
कैकेय्या यदि चेद्राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत् । न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः ॥
kaikeyyā yadi cedrājyaṃ syādadharmyamanāthavat | na hi no jīvitenārthaḥ kutaḥ putraiḥ kuto dhanaiḥ ||
English Translation
If this kingdom devolves on Kaikeyi it will be divested of all virtues and will be like to one without a master. And of what avail then is our life itself, not to speak of sons and wealth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कैकेय्या
कैकेयी [f]
यदि
यदि [ind]
चेद्
चेद् [ind]
राज्यं
राज्य [n]
स्याद्
अस् [2. P.]
अधर्म्यम्
अधर्म्य [adj]
अनाथवत्
अनाथ [adj]
अनाथवत्
वत् [ind]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
नो
मद् [pron]
जीवितेनार्थः
जीवित [n]
जीवितेनार्थः
अर्थ [mn]
कुतः
कुतस् [ind]
पुत्रैः
पुत्र [m]
कुतो
कुतस् [ind]
धनैः
धन [n]
यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात् । कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी ॥
yayā putraśca bhartā ca tyaktāvaiśvaryakāraṇāt | kaṃ sā pariharedanyaṃ kaikeyī kulapāṃsanī ||
English Translation
Whom else will that stainer of her line, Kaikeyī, forsake now, who for the sake of wealth has forsaken her son and her lord?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यया
यद् [pron]
पुत्रश्
पुत्र [m]
च
च [ind]
भर्ता
भर्तृ [m]
च
च [ind]
त्यक्ताव्
त्यज् [1. Ā.]
ऐश्वर्यकारणात्
ऐश्वर्य [n]
ऐश्वर्यकारणात्
कारण [n]
कं
क [pron]
सा
तद् [pron]
परिहरेद्
परिहृ [1. Ā.]
अन्यं
अन्य [pron]
कैकेयी
कैकेयी [f]
कुलपांसनी
कुल [n]
कुलपांसनी
पांसन [adj]
कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि । जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि शपामहे ॥
kaikeyyā na vayaṃ rājye bhṛtakā nivasemahi | jīvantyā jātu jīvantyaḥ putrairapi śapāmahe ||
English Translation
We swear by our sons that so long as Kaikeyi is alive, we living will never stay in her kingdom, although we may be maintained by her.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कैकेय्या
कैकेयी [f]
न
न [ind]
वयं
मद् [pron]
राज्ये
राज्य [n]
भृतका
भृतक [m]
निवसेम
निवस् [1. Ā.]
हि
हि [ind]
जीवन्त्या
जीव् [1. Ā.]
जातु
जातु [ind]
जीवन्त्यः
जीव् [1. Ā.]
पुत्रैर्
पुत्र [m]
अपि
अपि [ind]
शपामहे
शप् [1. Ā.]
या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा । कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां दुष्टचारिणीम् ॥
yā putraṃ pārthivendrasya pravāsayati nirghṛṇā | kastāṃ prāpya sukhaṃ jīvedadharmyāṃ duṣṭacāriṇīm ||
English Translation
What happiness can be ours by living with that wicked and unrighteous one who lost to every sense of shame is bent upon exiling the son of the foremost of kings?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
या
यद् [pron]
पुत्रं
पुत्र [m]
पार्थिवेन्द्रस्य
पार्थिव [m]
पार्थिवेन्द्रस्य
इन्द्र [m]
प्रवासयति
प्रवासय् [10. P.]
निर्घृणा
निर्घृण [adj]
कस्
क [pron]
तां
तद् [pron]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
सुखं
सुखम् [ind]
जीवेद्
जीव् [1. Ā.]
अधर्म्यां
अधर्म्य [adj]
दुष्टचारिणीम्
दुष्ट [adj]
दुष्टचारिणीम्
चारिन् [adj]
न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः । मृते दशरथे व्यक्तं विलोपस्तदनन्तरम् ॥
na hi pravrajite rāme jīviṣyati mahīpatiḥ | mṛte daśarathe vyaktaṃ vilopastadanantaram ||
English Translation
On Rāma retiring to the forest, the lord of earth will surely not live; and Dasaratha dying, it is evident everything will come to naught.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
प्रव्रजिते
प्रव्रज् [1. Ā.]
रामे
राम [m]
जीविष्यति
जीव् [1. Ā.]
महीपतिः
महीपति [m]
मृते
मृ [4. Ā.]
दशरथे
दशरथ [m]
व्यक्तं
व्यक्त [adj]
विलोपस्
विलोप [m]
तदनन्तरम्
तद् [pron]
तदनन्तरम्
अनन्तरम् [ind]
ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्याः सुदुर्गताः । राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छत ॥
te viṣaṃ pibatāloḍya kṣīṇapuṇyāḥ sudurgatāḥ | rāghavaṃ vānugacchadhvamaśrutiṃ vāpi gacchata ||
English Translation
Do you, your virtue exhausted, and oppressed with grief, pounding poison, take it, or follow Rāghava, or remove to such a place that the very name of Kaikeyī may not reach your ears.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
विषं
विष [n]
पिबतालोड्य
पा [1. Ā.]
पिबतालोड्य
आलोडय् [10. P.]
क्षीणपुण्याः
क्षि [9. Ā.]
क्षीणपुण्याः
पुण्य [n]
सुदुर्गताः
सु [ind]
सुदुर्गताः
दुर्गत [adj]
राघवं
राघव [m]
वानुगच्छध्वम्
वा [ind]
वानुगच्छध्वम्
अनुगम् [1. Ā.]
अश्रुतिं
अश्रुति [f]
वापि
वा [ind]
वापि
अपि [ind]
गच्छत
गम् [6. Ā.]
मिथ्या प्रव्राजितो रामः सभार्यः सहलक्ष्मणः । भरते संनिषृष्टाः स्मः सौनिके पशवो यथा ॥
mithyā pravrājito rāmaḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ | bharate saṃniṣṛṣṭāḥ smaḥ saunike paśavo yathā ||
English Translation
Rāma has been deceitfully exiled along with his wife and Lakşmaņa; and we are bound to Bharata like to a (sacrificial) beast before one that is to slaughter it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मिथ्या
मिथ्या [ind]
प्रव्राजितो
प्रव्राजय् [10. Ā.]
रामः
राम [m]
सभार्यः
स [ind]
सभार्यः
भार्या [f]
सहलक्ष्मणः
सहलक्ष्मण [adj]
भरते
भरत [m]
संनिसृष्टाः
संनिसृज् [6. Ā.]
स्मः
अस् [2. P.]
सौनिके
सौनिक [m]
पशवो
पशु [m]
यथा
यथा [ind]
तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः । चुक्रुशुर्भृशसंतप्ता मृत्योरिव भयागमे ॥
tāstathā vilapantyastu nagare nāgarastriyaḥ | cukruśurbhṛśasaṃtaptā mṛtyoriva bhayāgame ||
English Translation
Thus lamenting in the city, the females thereof burning in grief became distressed like people stricken with panic on the occasion of a plague.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तास्
तद् [pron]
तथा
तथा [ind]
विलपन्त्यस्
विलप् [4. P.]
तु
तु [ind]
नगरे
नगर [mn]
नागरस्त्रियः
नागर [m]
नागरस्त्रियः
स्त्री [f]
चुक्रुशुर्
क्रुश् [4. P.]
भृशसंतप्ता
भृश [adj]
भृशसंतप्ता
संतप् [4. Ā.]
मृत्योर्
मृत्यु [m]
इव
इव [ind]
भयागमे
भय [n]
भयागमे
आगम [m]
तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरा; यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते । विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतसः; सुतैर्हि तासामधिको हि सोऽभवत् ॥
tathā striyo rāmanimittamāturā; yathā sute bhrātari vā vivāsite | vilapya dīnā rurudurvicetasaḥ; sutairhi tāsāmadhiko hi so'bhavat ||
English Translation
Distressed for the sake of Rāma as if it was a was son or a brother of theirs that was banished, the women weeping forlorn, lamented with senses lost; and Rāma was to them more than a son.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
स्त्रियो
स्त्री [f]
रामनिमित्तम्
राम [m]
रामनिमित्तम्
निमित्त [n]
आतुरा
आतुर [adj]
यथा
यथा [ind]
सुते
सुत [m]
भ्रातरि
भ्रातृ [m]
वा
वा [ind]
विवासिते
विवासय् [10. Ā.]
विलप्य
विलप् [4. P.]
दीना
दीन [adj]
रुरुदुर्
रुद् [1. P.]
विचेतसः
विचेतस् [adj]
सुतैर्
सुत [m]
हि
हि [ind]
तासाम्
तद् [pron]
अधिको
अधिक [adj]
हि
हि [ind]
सो
तद् [pron]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]