वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च । अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः ॥
vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārāndaśarathasya ca | abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ ||
English Translation
Desirous of seeing Rama, Vasistha, taking before him the wives of Dasaratha, proceeded towards the hermitage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वसिष्ठः
वसिष्ठ [m]
पुरतः
पुरतस् [ind]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
दारान्
दार [mn]
दशरथस्य
दशरथ [m]
च
च [ind]
अभिचक्राम
अभिक्रम् [1. Ā.]
तं
तद् [pron]
देशं
देश [m]
रामदर्शनतर्षितः
राम [m]
रामदर्शनतर्षितः
दर्शन [n]
रामदर्शनतर्षितः
तर्षय् [10. P.]
राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति । ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ॥
rājapatnyaśca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati | dadṛśustatra tattīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam ||
English Translation
And as the wives of the king were going slowly by the Mandākinī, they discovered the landing-place which was used by Rāma and Laksmana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजपत्न्यश्
राजन् [m]
राजपत्न्यश्
पत्नी [f]
च
च [ind]
गच्छन्त्यो
गम् [6. Ā.]
मन्दं
मन्द [adj]
मन्दाकिनीं
मन्दाकिनी [f]
प्रति
प्रति [ind]
ददृशुस्
दृश् [6. P.]
तत्र
तत्र [ind]
तत्
तद् [pron]
तीर्थं
तीर्थ [mn]
रामलक्ष्मणसेवितम्
राम [m]
रामलक्ष्मणसेवितम्
लक्ष्मण [m]
रामलक्ष्मणसेवितम्
सेव् [4. P.]
कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता । सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः ॥
kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā | sumitrāmabravīddīnā yāścānyā rājayoṣitaḥ ||
English Translation
Thereupon Kausalyä, with her eyes filled with tears and her countenance rendered pale, observed to the forlorn Sumitra as well as the other wives of the king, sacred like to a first wife, in this forest this is the landing-place of those unfortunate ones of untiring energy, who had been deprived of the kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कौसल्या
कौसल्या [f]
बाष्पपूर्णेन
बाष्प [mn]
बाष्पपूर्णेन
पृ [9. Ā.]
मुखेन
मुख [n]
परिशुष्यता
परिशुष् [4. P.]
सुमित्राम्
सुमित्रा [f]
अब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
दीना
दीन [adj]
याश्
यद् [pron]
चान्या
च [ind]
चान्या
अन्य [pron]
राजयोषितः
राजन् [m]
राजयोषितः
योषित् [f]
इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्ट कर्मणाम् । वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयी कृताः ॥
idaṃ teṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭa karmaṇām | vane prākkevalaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayī kṛtāḥ ||
English Translation
Thereupon Kausalyä, with her eyes filled with tears and her countenance rendered pale, observed to the forlorn Sumitra as well as the other wives of the king, sacred like to a first wife, in this forest this is the landing-place of those unfortunate ones of untiring energy, who had been deprived of the kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
तेषाम्
तद् [pron]
अनाथानां
अनाथ [adj]
क्लिष्टम्
क्लिश् [9. Ā.]
अक्लिष्टकर्मणाम्
अक्लिष्ट [adj]
अक्लिष्टकर्मणाम्
कर्मन् [n]
वने
वन [n]
प्राक्
प्राक् [ind]
केवलं
केवल [adj]
तीर्थं
तीर्थ [mn]
ये
यद् [pron]
ते
तद् [pron]
निर्विषयीकृताः
निर्विषयीकृ [8. Ā.]
इतः सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः । स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ॥
itaḥ sumitre putraste sadā jalamatandritaḥ | svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt ||
English Translation
From here, O Sumitrā, does your son, Saumitri, ever vigilant, personally procure water for my son.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इतः
इतस् [ind]
सुमित्रे
सुमित्रा [f]
पुत्रस्
पुत्र [m]
ते
त्वद् [pron]
सदा
सदा [ind]
जलम्
जल [n]
अतन्द्रितः
अतन्द्रित [adj]
स्वयं
स्वयम् [ind]
हरति
हृ [2. P.]
सौमित्रिर्
सौमित्रि [m]
मम
मद् [pron]
पुत्रस्य
पुत्र [m]
कारणात्
कारण [n]
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले । पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ॥
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale | pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalocanā ||
English Translation
That lady of expansive eyes happened to see on the earth the Ingudī piņņa, which had been placed by Rāma for his sire on the darbha with their tops pointing south-wards.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दक्षिणाग्रेषु
दक्षिण [adj]
दक्षिणाग्रेषु
अग्र [n]
दर्भेषु
दर्भ [m]
सा
तद् [pron]
ददर्श
दृश् [6. P.]
महीतले
मही [f]
महीतले
तल [mn]
पितुर्
पितृ [m]
इङ्गुदीपिण्याकं
इङ्गुद [mf]
इङ्गुदीपिण्याकं
पिण्याक [mn]
न्यस्तम्
न्यस् [2. P.]
आयतलोचना
आयम् [6. P.]
आयतलोचना
लोचन [n]
तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा । उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः ॥
taṃ bhūmau piturārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā | uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ ||
English Translation
Seeing this, which had been placed on the ground by Rāma disconsolate for his sire, the noble Kausaly, addressed all the wives of Dasaratha.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
भूमौ
भूमि [f]
पितुर्
पितृ [m]
आर्तेन
आर्त [adj]
न्यस्तं
न्यस् [2. P.]
रामेण
राम [m]
वीक्ष्य
वीक्ष् [4. P.]
सा
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
देवी
देवी [f]
कौसल्या
कौसल्या [f]
सर्वा
सर्व [pron]
दशरथस्त्रियः
दशरथ [m]
दशरथस्त्रियः
स्त्री [f]
इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः । राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि ॥
idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ | rāghaveṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi ||
English Translation
Do you behold this that has been duly offered to the high-souled descendant of Raghu, lord of the Ikşvāku race, by Rāghava.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदम्
इदम् [pron]
इक्ष्वाकुनाथस्य
इक्ष्वाकु [m]
इक्ष्वाकुनाथस्य
नाथ [m]
राघवस्य
राघव [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
राघवेण
राघव [m]
पितुर्
पितृ [m]
दत्तं
दा [1. Ā.]
पश्यतैतद्
पश् [4. Ā.]
पश्यतैतद्
एतद् [pron]
यथाविधि
यथाविधि [ind]
तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः । नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ॥
tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ | naitadaupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam ||
English Translation
Do not deem this as fit fare for that magnanimous monarch resembling a celestial, who had enjoyed every luxury (in life).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
देवसमानस्य
देव [m]
देवसमानस्य
समान [adj]
पार्थिवस्य
पार्थिव [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
नैतद्
न [ind]
नैतद्
एतद् [pron]
औपयिकं
औपयिक [adj]
मन्ये
मन् [8. P.]
भुक्तभोगस्य
भुज् [6. P.]
भुक्तभोगस्य
भोग [m]
भोजनम्
भोजन [n]
चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्र सदृशो भुवि । कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः ॥
caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendra sadṛśo bhuvi | kathamiṅgudipiṇyākaṃ sa bhuṅkte vasudhādhipaḥ ||
English Translation
Having enjoyed this earth bounded by the four seas, how can that. lord of the world, resembling on earth the mighty Indra, feed on this Ingudī pinda?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चतुरन्तां
चतुर् [nr]
चतुरन्तां
अन्त [m]
महीं
मही [f]
भुक्त्वा
भुज् [6. P.]
महेन्द्रसदृशो
महत् [adj]
महेन्द्रसदृशो
इन्द्र [m]
महेन्द्रसदृशो
सदृश [adj]
विभुः
विभु [adj]
कथम्
कथम् [ind]
इङ्गुदीपिण्याकं
इङ्गुद [mf]
इङ्गुदीपिण्याकं
पिण्याक [mn]
स
तद् [pron]
भुङ्क्ते
भुज् [6. P.]
वसुधाधिपः
वसुधा [f]
वसुधाधिपः
अधिप [m]
अतो दुःखतरं लोके न किंचित्प्रतिभाति मा । यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान् ॥
ato duḥkhataraṃ loke na kiṃcitpratibhāti mā | yatra rāmaḥ piturdadyādiṅgudīkṣodamṛddhimān ||
English Translation
Nothing appears to me more deplorable in this world than this that the auspicious Rāma has offered an Ingudi cake to his father.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अतो
अतस् [ind]
दुःखतरं
दुःखतर [n]
लोके
लोक [m]
न
न [ind]
किंचित्
कश्चित् [pron]
प्रतिभाति
प्रतिभा [2. P.]
मा
मद् [pron]
यत्र
यत्र [ind]
रामः
राम [m]
पितुर्
पितृ [m]
दद्याद्
दा [1. Ā.]
इङ्गुदीक्षोदम्
इङ्गुद [mf]
इङ्गुदीक्षोदम्
क्षोद [m]
ऋद्धिमान्
ऋद्धिमत् [adj]
रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे । कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ॥
rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya me | kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā ||
English Translation
Seeing the Ingudi pinda offered by Rāma to his father, why does not my heart break into a thousand shivers?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामेणेङ्गुदीपिण्याकं
राम [m]
रामेणेङ्गुदीपिण्याकं
इङ्गुद [mf]
रामेणेङ्गुदीपिण्याकं
पिण्याक [mn]
पितुर्
पितृ [m]
दत्तं
दा [1. Ā.]
समीक्ष्य
समीक्ष् [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
कथं
कथम् [ind]
दुःखेन
दुःख [n]
हृदयं
हृदय [n]
न
न [ind]
स्फोटति
स्फुट् [6. Ā.]
सहस्रधा
सहस्रधा [ind]
एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा । ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गाच्च्युतमिवामरम् ॥
evamārtāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā | dadṛśuścāśrame rāmaṃ svargāccyutamivāmaram ||
English Translation
Then those that were co-wives with her, consoled the distressed Kausalyā; and, (entering the asylum), beheld Rāma like an immortal dropped from the celestial regions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
आर्तां
आर्त [adj]
सपत्न्यस्
सपत्नी [f]
ता
तद् [pron]
जग्मुर्
गम् [6. Ā.]
आश्वास्य
आश्वासय् [10. Ā.]
तां
तद् [pron]
तदा
तदा [ind]
ददृशुश्
दृश् [6. P.]
चाश्रमे
च [ind]
चाश्रमे
आश्रम [mn]
रामं
राम [m]
स्वर्गाच्
स्वर्ग [m]
च्युतम्
च्यु [1. P.]
इवामरम्
इव [ind]
इवामरम्
अमर [m]
सर्वभोगैः परित्यक्तं राम संप्रेक्ष्य मातरः । आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः ॥
sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāma saṃprekṣya mātaraḥ | ārtā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ ||
English Translation
Seeing Rāma, who had been deprived of every comfort, his mothers, overwhelmed with grief and distress, began to shed tears, lamenting.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वभोगैः
सर्व [pron]
सर्वभोगैः
भोग [m]
परित्यक्तं
परित्यज् [1. Ā.]
रामं
राम [m]
सम्प्रेक्ष्य
सम्प्रेक्ष् [4. P.]
मातरः
मातृ [f]
आर्ता
आर्त [adj]
मुमुचुर्
मुच् [6. Ā.]
अश्रूणि
अश्रु [mn]
सस्वरं
स [ind]
सस्वरं
स्वर [m]
शोककर्शिताः
शोक [m]
शोककर्शिताः
कर्शय् [10. P.]
तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणाञ्शुभान् । मातॄणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसंगरः ॥
tāsāṃ rāmaḥ samutthāya jagrāha caraṇāñśubhān | mātṝṇāṃ manujavyāghraḥ sarvāsāṃ satyasaṃgaraḥ ||
English Translation
Raising his mothers, that foremost of men, Rāma, true to his promise, took hold of those lotus feet of theirs.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तासां
तद् [pron]
रामः
राम [m]
समुत्थाय
समुत्था [1. Ā.]
जग्राह
ग्रह् [6. Ā.]
चरणाञ्
चरण [mn]
शुभान्
शुभ [adj]
मातॄणां
मातृ [f]
मनुजव्याघ्रः
मनुज [m]
मनुजव्याघ्रः
व्याघ्र [m]
सर्वासां
सर्व [pron]
सत्यसंगरः
सत्य [adj]
सत्यसंगरः
संगर [m]
ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः । प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः ॥
tāḥ pāṇibhiḥ sukhasparśairmṛdvaṅgulitalaiḥ śubhaiḥ | pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhādrāmasyāyatalocanāḥ ||
English Translation
And those ones furnished with expansive eyes, (on their turn) by means of their fair hands of delicious feed furnished with soft fingers and palms, fell to rubbing the dust off Rāma's back.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताः
तद् [pron]
पाणिभिः
पाणि [m]
सुखस्पर्शैर्
सुख [adj]
सुखस्पर्शैर्
स्पर्श [m]
मृद्वङ्गुलितलैः
मृदु [adj]
मृद्वङ्गुलितलैः
अङ्गुलि [mf]
मृद्वङ्गुलितलैः
तल [mn]
शुभैः
शुभ [adj]
प्रममार्जू
प्रमृज् [2. Ā.]
रजः
रजस् [n]
पृष्ठाद्
पृष्ठ [n]
रामस्यायतलोचनाः
राम [m]
रामस्यायतलोचनाः
आयम् [6. P.]
रामस्यायतलोचनाः
लोचन [n]
सौमित्रिरपि ताः सर्वा मातॄः संप्रेक्ष्य दुःखितः । अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् ॥
saumitrirapi tāḥ sarvā mātṝḥ saṃprekṣya duḥkhitaḥ | abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram ||
English Translation
After Rāma had done, Sumitrā's son also, seeing all his mothers, with sorrow gently paid his reverence to them with affection.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सौमित्रिर्
सौमित्रि [m]
अपि
अपि [ind]
ताः
तद् [pron]
सर्वा
सर्व [pron]
मातॄन्
मातृ [m]
सम्प्रेक्ष्य
सम्प्रेक्ष् [4. P.]
दुःखितः
दुःखित [adj]
अभ्यवादयतासक्तं
अभिवादय् [10. Ā.]
अभ्यवादयतासक्तं
आसञ्ज् [1. Ā.]
शनै
शनैस् [ind]
रामाद्
राम [m]
अनन्तरम्
अनन्तरम् [ind]
यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः । वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे ॥
yathā rāme tathā tasminsarvā vavṛtire striyaḥ | vṛttiṃ daśarathājjāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe ||
English Translation
Thereat, as they had treated Rāma, all the ladies treated that one sprung from Daśaratha, Laksmana, graced with auspicious marks.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
रामे
राम [m]
तथा
तथा [ind]
तस्मिन्
तद् [pron]
सर्वा
सर्व [pron]
ववृतिरे
वृत् [3. P.]
स्त्रियः
स्त्री [f]
वृत्तिं
वृत्ति [f]
दशरथाज्
दशरथ [m]
जाते
जन् [4. P.]
लक्ष्मणे
लक्ष्मण [m]
शुभलक्षणे
शुभ [adj]
शुभलक्षणे
लक्षण [n]
सीतापि चरणांस्तासामुपसंगृह्य दुःखिता । श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता ॥
sītāpi caraṇāṃstāsāmupasaṃgṛhya duḥkhitā | śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā ||
English Translation
Sita, too, overcome with grief, grasped the feet of her mothersinlaw and stood before them, her eyes full of tears.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सीतापि
सीता [f]
सीतापि
अपि [ind]
चरणांस्
चरण [mn]
तासाम्
तद् [pron]
उपसंगृह्य
उपसंग्रह् [9. P.]
दुःखिता
दुःखित [adj]
श्वश्रूणाम्
श्वश्रू [f]
अश्रुपूर्णाक्षी
अश्रु [mn]
अश्रुपूर्णाक्षी
पृ [9. Ā.]
अश्रुपूर्णाक्षी
अक्ष [adj]
सा
तद् [pron]
बभूवाग्रतः
भू [1. Ā.]
बभूवाग्रतः
अग्रतस् [ind]
स्थिता
स्था [1. Ā.]
तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा । वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥
tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā | vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt ||
English Translation
Like a mother to her daughter, Kausalya embraced the wretched Sita, who was afflicted with sorrow, and emaciated due to her stay in the forest, and said to her:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
परिष्वज्य
परिष्वज् [1. P.]
दुःखार्तां
दुःख [n]
दुःखार्तां
आर्त [adj]
माता
मातृ [f]
दुहितरं
दुहितृ [f]
यथा
यथा [ind]
वनवासकृशां
वन [n]
वनवासकृशां
वास [m]
वनवासकृशां
कृश [adj]
दीनां
दीन [adj]
कौसल्या
कौसल्या [f]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च । रामपत्नी कथं दुःखं संप्राप्ता निर्जने वने ॥
videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca | rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ saṃprāptā nirjane vane ||
English Translation
How is it that Sita, daughter of Janaka, king of Videha, daughterinlaw of Dasaratha and wife of Rama, has to undergo such hardships in the lonely forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विदेहराजस्य
विदेह [m]
विदेहराजस्य
राज [m]
सुता
सुता [f]
स्नुषा
स्नुषा [f]
दशरथस्य
दशरथ [m]
च
च [ind]
रामपत्नी
राम [m]
रामपत्नी
पत्नी [f]
कथं
कथम् [ind]
दुःखं
दुःख [n]
सम्प्राप्ता
सम्प्राप् [5. Ā.]
निर्जने
निर्जन [adj]
वने
वन [n]
पद्ममातपसंतप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् । काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः ॥
padmamātapasaṃtaptaṃ parikliṣṭamivotpalam | kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candramivāmbudaiḥ ||
English Translation
O Sita, after looking at your countenance, which is like a lotus, scorched by the sunshine, or like a withered waterlily or gold defiled by dust or the Moon obscured by the clouds, the fire of sorrow is burning my mind. The grief in my mind is like fire kindled from the arani (sacrificial faggots) that consumes its own souree. (On a circular wood piece, a wooden stick is placed and churned to produce fire specially in sacrifices is called arani.)
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पद्मम्
पद्म [mn]
आतपसंतप्तं
आतप [m]
आतपसंतप्तं
संतप् [4. Ā.]
परिक्लिष्टम्
परिक्लिश् [9. P.]
इवोत्पलम्
इव [ind]
इवोत्पलम्
उत्पल [mn]
काञ्चनं
काञ्चन [n]
रजसा
रजस् [n]
ध्वस्तं
ध्वंस् [1. Ā.]
क्लिष्टं
क्लिश् [9. Ā.]
चन्द्रम्
चन्द्र [m]
इवाम्बुदैः
इव [ind]
इवाम्बुदैः
अम्बुद [m]
मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम् । भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसंभवः ॥
mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahatyagnirivāśrayam | bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisaṃbhavaḥ ||
English Translation
O Sita, after looking at your countenance, which is like a lotus, scorched by the sunshine, or like a withered waterlily or gold defiled by dust or the Moon obscured by the clouds, the fire of sorrow is burning my mind. The grief in my mind is like fire kindled from the arani (sacrificial faggots) that consumes its own souree. (On a circular wood piece, a wooden stick is placed and churned to produce fire specially in sacrifices is called arani.)
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मुखं
मुख [n]
ते
त्वद् [pron]
प्रेक्ष्य
प्रेक्ष् [1. P.]
मां
मद् [pron]
शोको
शोक [m]
दहत्य्
दह् [2. P.]
अग्निर्
अग्नि [m]
इवाश्रयम्
इव [ind]
इवाश्रयम्
आश्रय [m]
भृशं
भृशम् [ind]
मनसि
मनस् [n]
वैदेहि
वैदेही [f]
व्यसनारणिसम्भवः
व्यसन [n]
व्यसनारणिसम्भवः
अरणि [f]
व्यसनारणिसम्भवः
सम्भव [m]
ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः । पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य स राघवः ॥
bruvantyāmevamārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ | pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya sa rāghavaḥ ||
English Translation
While Rama's mother was uttering such words in anguish, Rama reached Vasistha and clasped his feet with reverence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्रुवन्त्याम्
ब्रू [2. Ā.]
एवम्
एवम् [ind]
आर्तायां
आर्त [adj]
जनन्यां
जननी [f]
भरताग्रजः
भरताग्रज [m]
पादाव्
पाद [m]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
जग्राह
ग्रह् [6. Ā.]
वसिष्ठस्य
वसिष्ठ [m]
स
तद् [pron]
राघवः
राघव [m]
पुरोहितस्याग्निसमस्य तस्य वै; बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिपः । प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः; सहैव तेनोपविवेश राघवः ॥
purohitasyāgnisamasya tasya vai; bṛhaspaterindra ivāmarādhipaḥ | pragṛhya pādau susamṛddhatejasaḥ; sahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ ||
English Translation
Rama touched the feet of the family priest Vasistha, a man equivalent to effulgent fire like Indra, the lord of the gods, does to Brihaspati and sat down along with him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुरोहितस्याग्निसमस्य
पुरोहित [m]
पुरोहितस्याग्निसमस्य
अग्नि [m]
पुरोहितस्याग्निसमस्य
सम [pron]
तस्य
तद् [pron]
वै
वै [ind]
बृहस्पतेर्
बृहस्पति [m]
इन्द्र
इन्द्र [m]
इवामराधिपः
इव [ind]
इवामराधिपः
अमर [m]
इवामराधिपः
अधिप [m]
प्रगृह्य
प्रग्रह् [9. Ā.]
पादौ
पाद [m]
सुसमृद्धतेजसः
सु [ind]
सुसमृद्धतेजसः
समृध् [4. Ā.]
सुसमृद्धतेजसः
तेजस् [n]
सहैव
सह [ind]
सहैव
एव [ind]
तेनोपविवेश
तद् [pron]
तेनोपविवेश
उपविश् [6. P.]
राघवः
राघव [m]
ततो जघन्यं सहितैः स मन्त्रिभिः; पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः । जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवा;नुपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम् ॥
tato jaghanyaṃ sahitaiḥ sa mantribhiḥ; purapradhānaiśca sahaiva sainikaiḥ | janena dharmajñatamena dharmavā;nupopaviṣṭo bharatastadāgrajam ||
English Translation
After Vasistha and Rama sat down, righteous Bharata sat close to his elder brother. Behind him sat his companions, leading citizens, soldiers and righteous men.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
जघन्यं
जघन्य [adj]
सहितैः
सहित [adj]
स
तद् [pron]
मन्त्रिभिः
मन्त्रिन् [m]
पुरप्रधानैश्
पुर [n]
पुरप्रधानैश्
प्रधान [n]
च
च [ind]
सहैव
सह [ind]
सहैव
एव [ind]
सैनिकैः
सैनिक [m]
जनेन
जन [m]
धर्मज्ञतमेन
धर्म [mn]
धर्मज्ञतमेन
ज्ञतम [adj]
धर्मवान्
धर्मवत् [adj]
उपोपविष्टो
उपोपविश् [6. Ā.]
भरतस्
भरत [m]
तदाग्रजम्
तदा [ind]
तदाग्रजम्
अग्रज [m]
उपोपविष्टस्तु तदा स वीर्यवां;स्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् । श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलि;र्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम् ॥
upopaviṣṭastu tadā sa vīryavāṃ;stapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam | śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjali;ryathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim ||
English Translation
Beholding Rama attired like an ascetic but radiant with a majestic glow, the extremely valiant Bharata sat near him with folded palms like the great Indra purified by religious austerities sits near Brahma, the creator.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपोपविष्टस्
उपोपविश् [6. Ā.]
तु
तु [ind]
तदा
तदा [ind]
स
तद् [pron]
वीर्यवांस्
वीर्यवत् [adj]
तपस्विवेषेण
तपस्विन् [m]
तपस्विवेषेण
वेष [m]
समीक्ष्य
समीक्ष् [1. Ā.]
राघवम्
राघव [m]
श्रिया
श्री [f]
ज्वलन्तं
ज्वल् [1. Ā.]
भरतः
भरत [m]
कृताञ्जलिर्
कृ [2. Ā.]
कृताञ्जलिर्
अञ्जलि [m]
यथा
यथा [ind]
महेन्द्रः
महत् [adj]
महेन्द्रः
इन्द्र [m]
प्रयतः
प्रयम् [1. Ā.]
प्रजापतिम्
प्रजापति [m]
किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं; प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति । इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो; बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा ॥
kimeṣa vākyaṃ bharato'dya rāghavaṃ; praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati | itīva tasyāryajanasya tattvato; babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā ||
English Translation
All noble people were truly filled with great curiosity as to what Bharata was going to speak, after paying his homage and honouring Rama.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किम्
क [pron]
एष
एतद् [pron]
वाक्यं
वाक्य [n]
भरतो
भरत [m]
ऽद्य
अद्य [ind]
राघवं
राघव [m]
प्रणम्य
प्रणम् [1. Ā.]
सत्कृत्य
सत्कृ [8. Ā.]
च
च [ind]
साधु
साधु [adj]
वक्ष्यति
वच् [2. P.]
इतीव
इति [ind]
इतीव
इव [ind]
तस्यार्यजनस्य
तद् [pron]
तस्यार्यजनस्य
आर्य [adj]
तस्यार्यजनस्य
जन [m]
तत्त्वतो
तत्त्व [n]
बभूव
भू [1. Ā.]
कौतूहलम्
कौतूहल [n]
उत्तमं
उत्तम [adj]
तदा
तदा [ind]
स राघवः सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो; महानुभावो भरतश्च धार्मिकः । वृताः सुहृद्भिश्च विरेजुरध्वरे; यथा सदस्यैः सहितास्त्रयोऽग्नयः ॥
sa rāghavaḥ satyadhṛtiśca lakṣmaṇo; mahānubhāvo bharataśca dhārmikaḥ | vṛtāḥ suhṛdbhiśca virejuradhvare; yathā sadasyaiḥ sahitāstrayo'gnayaḥ ||
English Translation
Rama who was steadfast in truth, Lakshmana of great dignity and righteous Bharata surrounded by their friends were as resplendent as three sacrificial fires encircled by officiating priests.इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्य्रुत्तरशततमस्सर्गः॥Thus ends the one hundredthird sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
राघवः
राघव [m]
सत्यधृतिश्च
सत्य [adj]
सत्यधृतिश्च
धृति [f]
सत्यधृतिश्च
च [ind]
लक्ष्मणो
लक्ष्मण [m]
महानुभावो
महत् [adj]
महानुभावो
अनुभाव [m]
भरतश्
भरत [m]
च
च [ind]
धार्मिकः
धार्मिक [adj]
वृताः
वृ [1. Ā.]
सुहृद्भिश्
सुहृद् [m]
च
च [ind]
विरेजुर्
विराज् [1. Ā.]
अध्वरे
अध्वर [m]
यथा
यथा [ind]
सदस्यैः
सदस्य [m]
सहितास्
सहित [adj]
त्रयो
त्रि [nr]
ऽग्नयः
अग्नि [m]