रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह । किं मे धर्माद्विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति ॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā bharataḥ pratyuvāca ha | kiṃ me dharmādvihīnasya rājadharmaḥ kariṣyati ||
English Translation
Hearing Rāma's words, Bharata answered, Deprived of the kingdom in consequence of my posteriority in point of birth, what does regard for morality avail me?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामस्य
राम [m]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
भरतः
भरत [m]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
ह
ह [ind]
किं
क [pron]
मे
मद् [pron]
धर्माद्
धर्म [mn]
विहीनस्य
विहा [3. Ā.]
राजधर्मः
राजन् [m]
राजधर्मः
धर्म [mn]
करिष्यति
कृ [2. Ā.]
शाश्वतोऽयं सदा धर्मः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ । ज्येष्ठ पुत्रे स्थिते राजन्न कनीयान्भवेन्नृपः ॥
śāśvato'yaṃ sadā dharmaḥ sthito'smāsu nararṣabha | jyeṣṭha putre sthite rājanna kanīyānbhavennṛpaḥ ||
English Translation
O best of men, even this morality has ever been established with reference to us, viz., that the eldest son of the king existing, a younger one cannot be the king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शाश्वतो
शाश्वत [adj]
ऽयं
इदम् [pron]
सदा
सदा [ind]
धर्मः
धर्म [mn]
स्थितो
स्था [1. Ā.]
ऽस्मासु
मद् [pron]
नरर्षभ
नर [m]
नरर्षभ
ऋषभ [m]
ज्येष्ठपुत्रे
ज्येष्ठ [adj]
ज्येष्ठपुत्रे
पुत्र [m]
स्थिते
स्था [1. Ā.]
राजन्
राजन् [m]
न
न [ind]
कनीयान्
कनीयस् [adj]
भवेन्
भू [1. Ā.]
नृपः
नृप [m]
स समृद्धां मया सार्धमयोध्यां गच्छ राघव । अभिषेचय चात्मानं कुलस्यास्य भवाय नः ॥
sa samṛddhāṃ mayā sārdhamayodhyāṃ gaccha rāghava | abhiṣecaya cātmānaṃ kulasyāsya bhavāya naḥ ||
English Translation
Do you, therefore, O Rāghava go along with me to the prosperous Ayodhya; and get yourself ir stalled there for the behoof of our race.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
समृद्धां
समृध् [4. Ā.]
मया
मद् [pron]
सार्धम्
सार्धम् [ind]
अयोध्यां
अयोध्या [f]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
राघव
राघव [m]
अभिषेचय
अभिषेचय् [10. Ā.]
चात्मानं
च [ind]
चात्मानं
आत्मन् [m]
कुलस्यास्य
कुल [n]
कुलस्यास्य
इदम् [pron]
भवाय
भव [m]
नः
मद् [pron]
राजानं मानुषं प्राहुर्देवत्वे संमतो मम । यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तमाहुरमानुषम् ॥
rājānaṃ mānuṣaṃ prāhurdevatve saṃmato mama | yasya dharmārthasahitaṃ vṛttamāhuramānuṣam ||
English Translation
Although a king observing interest and virtue, and who towers above average humanity, has been called a mortal, yet to me he is a very deity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजानं
राजन् [m]
मानुषं
मानुष [m]
प्राहुर्
प्राह् [1. P.]
देवत्वे
देव [m]
देवत्वे
त्व [n]
संमतो
सम्मन् [8. Ā.]
मम
मद् [pron]
यस्य
यद् [pron]
धर्मार्थसहितं
धर्म [mn]
धर्मार्थसहितं
अर्थ [mn]
धर्मार्थसहितं
सहित [adj]
वृत्तम्
वृत्त [n]
आहुर्
अह् [1. P.]
अमानुषम्
अमानुष [adj]
केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्यमाश्रिते । दिवमार्य गतो राजा यायजूकः सतां मतः ॥
kekayasthe ca mayi tu tvayi cāraṇyamāśrite | divamārya gato rājā yāyajūkaḥ satāṃ mataḥ ||
English Translation
While I was in Kekaya and you was in the forest that intelligent monarch honoured of the good, given to celebrating sacrifices, ascended heaven.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
केकयस्थे
केकय [m]
केकयस्थे
स्थ [adj]
च
च [ind]
मयि
मद् [pron]
तु
तु [ind]
त्वयि
त्वद् [pron]
चारण्यम्
च [ind]
चारण्यम्
अरण्य [n]
आश्रिते
आश्रि [1. Ā.]
दिवम्
दिव् [m]
आर्य
आर्य [adj]
गतो
गम् [6. Ā.]
राजा
राजन् [m]
यायजूकः
यायजूक [adj]
सतां
सत् [adj]
मतः
मन् [8. P.]
उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियतामुदकं पितुः । अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वमेव कृतोदकौ ॥
uttiṣṭha puruṣavyāghra kriyatāmudakaṃ pituḥ | ahaṃ cāyaṃ ca śatrughnaḥ pūrvameva kṛtodakau ||
English Translation
O foremost of men, do you arise, and offer water to the spirit of our sire. Śatrughna and I have ere this offered water to (the departed).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्तिष्ठ
उत्था [1. Ā.]
पुरुषव्याघ्र
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्र
व्याघ्र [m]
क्रियताम्
कृ [2. Ā.]
उदकं
उदक [n]
पितुः
पितृ [m]
अहं
मद् [pron]
चायं
च [ind]
चायं
इदम् [pron]
च
च [ind]
शत्रुघ्नः
शत्रुघ्न [m]
पूर्वम्
पूर्वम् [ind]
एव
एव [ind]
कृतोदकौ
कृ [2. Ā.]
कृतोदकौ
उदक [n]
प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव । अक्षय्यं भवतीत्याहुर्भवांश्चैव पितुः प्रियः ॥
priyeṇa kila dattaṃ hi pitṛlokeṣu rāghava | akṣayyaṃ bhavatītyāhurbhavāṃścaiva pituḥ priyaḥ ||
English Translation
O Rāghava, anything offered to the (manes of the) ancestors by a beloved descendant, conduces to their eternal behoof; and you the favourite of our father.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रियेण
प्रिय [n]
किल
किल [ind]
दत्तं
दा [1. Ā.]
हि
हि [ind]
पितृलोकेषु
पितृ [m]
पितृलोकेषु
लोक [m]
राघव
राघव [m]
अक्षय्यं
अक्षय्य [adj]
भवतीत्य्
भू [1. Ā.]
भवतीत्य्
इति [ind]
आहुर्
अह् [1. P.]
भवांश्
भवत् [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
पितुः
पितृ [m]
प्रियः
प्रिय [adj]
तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् । राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतनः ॥
tāṃ śrutvā karuṇāṃ vācaṃ piturmaraṇasaṃhitām | rāghavo bharatenoktāṃ babhūva gatacetanaḥ ||
English Translation
Hearing those piteous words uttered by Bharata in connection with the demise of their father, Rāghava was deprived of his senses.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
करुणां
करुण [adj]
वाचं
वाच् [f]
पितुर्
पितृ [m]
मरणसंहिताम्
मरण [n]
मरणसंहिताम्
संधा [1. P.]
राघवो
राघव [m]
भरतेनोक्तां
भरत [m]
भरतेनोक्तां
वच् [2. P.]
बभूव
भू [1. Ā.]
गतचेतनः
गम् [6. Ā.]
गतचेतनः
चेतन [n]
वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परंतपः । प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुमः । वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ॥
vāgvajraṃ bharatenoktamamanojñaṃ paraṃtapaḥ | pragṛhya bāhū rāmo vai puṣpitāgro yathā drumaḥ | vane paraśunā kṛttastathā bhuvi papāta ha ||
English Translation
On that thunder-bolt of a speech being uttered by Bharata, like to a (real) thunder-bolt hurled in battle by the enemy of the Dānavas (Indra), that subduer of foes, Rāma, stretching his arms, fell down to the earth, like a blossoming tree that has been hewn by an axe.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वाग्वज्रं
वाच् [f]
वाग्वज्रं
वज्र [mn]
भरतेनोक्तम्
भरत [m]
भरतेनोक्तम्
वच् [2. P.]
अमनोज्ञं
अमनोज्ञ [adj]
परंतपः
परंतप [adj]
प्रगृह्य
प्रग्रह् [9. Ā.]
बाहू
बाहु [mf]
रामो
राम [m]
वै
वै [ind]
पुष्पिताग्रो
पुष्पित [adj]
पुष्पिताग्रो
अग्र [n]
यथा
यथा [ind]
द्रुमः
द्रुम [m]
वने
वन [n]
परशुना
परशु [m]
कृत्तस्
कृत् [2. P.]
तथा
तथा [ind]
भुवि
भू [f]
पपात
पत् [1. Ā.]
ह
ह [ind]
तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् । कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥
tathā hi patitaṃ rāmaṃ jagatyāṃ jagatīpatim | kūlaghātapariśrāntaṃ prasuptamiva kuñjaram ||
English Translation
Seeing that lord of the world and mighty bowman, Rāma, fallen, like a sleeping elephant fatigued with turning up earth with its tusks, his brothers exercised with sorrow, broke out into lamentations, and along with Videha's daughter began to sprinkle water (on his face).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
हि
हि [ind]
पतितं
पत् [1. Ā.]
रामं
राम [m]
जगत्यां
जगती [f]
जगतीपतिम्
जगतीपति [m]
कूलघातपरिश्रान्तं
कूल [n]
कूलघातपरिश्रान्तं
घात [m]
कूलघातपरिश्रान्तं
परिश्रम् [4. P.]
प्रसुप्तम्
प्रस्वप् [2. Ā.]
इव
इव [ind]
कुञ्जरम्
कुञ्जर [m]
भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम् । रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिचुः सलिलेन वै ॥
bhrātaraste maheṣvāsaṃ sarvataḥ śokakarśitam | rudantaḥ saha vaidehyā siṣicuḥ salilena vai ||
English Translation
Seeing that lord of the world and mighty bowman, Rāma, fallen, like a sleeping elephant fatigued with turning up earth with its tusks, his brothers exercised with sorrow, broke out into lamentations, and along with Videha's daughter began to sprinkle water (on his face).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भ्रातरस्
भ्रातृ [m]
ते
तद् [pron]
महेष्वासं
महत् [adj]
महेष्वासं
इष्वास [m]
सर्वतः
सर्वतस् [ind]
शोककर्शितम्
शोक [m]
शोककर्शितम्
कर्शय् [10. P.]
रुदन्तः
रुद् [1. P.]
सह
सह [ind]
वैदेह्या
वैदेही [f]
सिषिचुः
सिच् [4. Ā.]
सलिलेन
सलिल [n]
वै
वै [ind]
स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामास्रमुत्सृजन् । उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं बहुभाषितुम् ॥
sa tu saṃjñāṃ punarlabdhvā netrābhyāmāsramutsṛjan | upākrāmata kākutsthaḥ kṛpaṇaṃ bahubhāṣitum ||
English Translation
Then regaining his consciousness, Kākutstha shedding tears from his eyes, distressfully addressed himself to speech.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
संज्ञां
संज्ञा [f]
पुनर्
पुनर् [ind]
लब्ध्वा
लभ् [1. P.]
नेत्राभ्याम्
नेत्र [mn]
आस्रम्
आस्र [n]
उत्सृजन्
उत्सृज् [6. Ā.]
उपाक्रामत
उपक्रम् [1. Ā.]
काकुत्स्थः
काकुत्स्थ [m]
कृपणं
कृपण [adj]
बहुभाषितुम्
बहु [adj]
बहुभाषितुम्
भाष् [1. P.]
किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मना । यो मृतो मम शोकेन न मया चापि संस्कृतः ॥
kiṃ nu tasya mayā kāryaṃ durjātena mahātmanā | yo mṛto mama śokena na mayā cāpi saṃskṛtaḥ ||
English Translation
I could not even perform the last rites of that magnanimous one who died of grief on account of me. What use is my life with an unlucky birth?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
तस्य
तद् [pron]
मया
मद् [pron]
कार्यं
कृ [2. Ā.]
दुर्जातेन
दुर्जात [adj]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
यो
यद् [pron]
मृतो
मृ [4. Ā.]
मम
मद् [pron]
शोकेन
शोक [m]
न
न [ind]
मया
मद् [pron]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
संस्कृतः
संस्कृ [8. Ā.]
अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयानघ । शत्रुघेण च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः ॥
aho bharata siddhārtho yena rājā tvayānagha | śatrugheṇa ca sarveṣu pretakṛtyeṣu satkṛtaḥ ||
English Translation
Ah! Bharata, you, O sinless one, are blessed, since by you as well as by Satrughna have been performed all the funeral rites of the king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहो
अहो [ind]
भरत
भरत [m]
सिद्धार्थो
सिद्धार्थ [adj]
येन
यद् [pron]
राजा
राजन् [m]
त्वयानघ
त्वद् [pron]
त्वयानघ
अनघ [adj]
च
च [ind]
सर्वेषु
सर्व [pron]
प्रेतकृत्येषु
प्रेत [m]
प्रेतकृत्येषु
कृत्य [n]
सत्कृतः
सत्कृ [8. Ā.]
निष्प्रधानामनेकाग्रं नरेन्द्रेण विनाकृताम् । निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे ॥
niṣpradhānāmanekāgraṃ narendreṇa vinākṛtām | nivṛttavanavāso'pi nāyodhyāṃ gantumutsahe ||
English Translation
To Ayodhyā, bereft of the monarch, having none to preside over her destinies, and many rulers, will I not return even when the term of my abode in the woods has been passed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निष्प्रधानाम्
निष्प्रधान [adj]
अनेकाग्रां
अनेकाग्र [adj]
नरेन्द्रेण
नरेन्द्र [m]
विनाकृताम्
विनाकृत [adj]
निवृत्तवनवासो
निवृत् [1. Ā.]
निवृत्तवनवासो
वन [n]
निवृत्तवनवासो
वास [m]
ऽपि
अपि [ind]
नायोध्यां
न [ind]
नायोध्यां
अयोध्या [f]
गन्तुम्
गम् [6. Ā.]
उत्सहे
उत्सह् [1. P.]
समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परंतप । को नु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते ॥
samāptavanavāsaṃ māmayodhyāyāṃ paraṃtapa | ko nu śāsiṣyati punastāte lokāntaraṃ gate ||
English Translation
My father having gone to the other world, who, O subduer of enemies, will again counsel me when, my stay in the forest being over, I shall have returned to Ayodhyā?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समाप्तवनवासं
समाप् [5. Ā.]
समाप्तवनवासं
वन [n]
समाप्तवनवासं
वास [m]
माम्
मद् [pron]
अयोध्यायां
अयोध्या [f]
परंतप
परंतप [adj]
को
क [pron]
नु
नु [ind]
शासिष्यति
शास् [1. P.]
पुनस्
पुनर् [ind]
ताते
तात [m]
लोकान्तरं
लोक [m]
लोकान्तरं
अन्तर [adj]
गते
गम् [6. Ā.]
पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् । वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्यहम् ॥
purā prekṣya suvṛttaṃ māṃ pitā yānyāha sāntvayan | vākyāni tāni śroṣyāmi kutaḥ karṇasukhānyaham ||
English Translation
And from whom shall I hear those words grateful to the ear, which my father gratifying me used to speak to me when I happened to do something well?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुरा
पुरा [ind]
प्रेक्ष्य
प्रेक्ष् [1. P.]
सुवृत्तं
सु [ind]
सुवृत्तं
वृत् [3. P.]
मां
मद् [pron]
पिता
पितृ [m]
यान्य्
यद् [pron]
आह
अह् [1. P.]
सान्त्वयन्
सान्त्वय् [Denom. Ā.]
वाक्यानि
वाक्य [n]
तानि
तद् [pron]
श्रोष्यामि
श्रु [4. P.]
कुतः
कुतस् [ind]
कर्णसुखान्य्
कर्ण [m]
कर्णसुखान्य्
सुख [adj]
अहम्
मद् [pron]
एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः । उवाच शोकसंतप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥
evamuktvā sa bharataṃ bhāryāmabhyetya rāghavaḥ | uvāca śokasaṃtaptaḥ pūrṇacandranibhānanām ||
English Translation
Having thus addressed Bharata, Rāghava burning in grief spoke to his wife, with her countenance resembling the full moon, saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
भरतं
भरत [m]
भार्याम्
भार्या [f]
अभ्येत्य
अभ्ये [2. P.]
राघवः
राघव [m]
उवाच
वच् [2. P.]
शोकसंतप्तः
शोक [m]
शोकसंतप्तः
संतप् [4. Ā.]
पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
पूर्ण [adj]
पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
चन्द्र [m]
पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
निभ [adj]
पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
आनन [n]
सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण । भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ॥
sīte mṛtaste śvaśuraḥ pitrā hīno'si lakṣmaṇa | bharato duḥkhamācaṣṭe svargataṃ pṛthivīpatim ||
English Translation
O Sītā, your father-in-law is dead and, O Laks inana, you are fatherless. Bharata has communicated to me that sad intelligence that our father has ascended heaven.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सीते
सीता [f]
मृतस्
मृ [4. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
श्वशुरः
श्वशुर [m]
पित्रा
पितृ [m]
हीनो
हा [1. P.]
ऽसि
अस् [2. P.]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
भरतो
भरत [m]
दुःखम्
दुःख [n]
आचष्टे
आचक्ष् [1. P.]
स्वर्गतं
स्वर्गत [adj]
पृथिवीपतिम्
पृथिवीपति [m]
सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् । उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः ॥
sāntvayitvā tu tāṃ rāmo rudantīṃ janakātmajām | uvāca lakṣmaṇaṃ tatra duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ ||
English Translation
Thereupon, pacifying the weeping daughter of Janaka, Rama moved with grief, spoke to the distressed Laksmana, saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सान्त्वयित्वा
सान्त्वय् [Denom. Ā.]
तु
तु [ind]
तां
तद् [pron]
रामो
राम [m]
रुदन्तीं
रुद् [1. P.]
जनकात्मजाम्
जनकात्मजा [f]
उवाच
वच् [2. P.]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
तत्र
तत्र [ind]
दुःखितो
दुःखित [adj]
दुःखितं
दुःखित [adj]
वचः
वचस् [n]
आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् । जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः ॥
ānayeṅgudipiṇyākaṃ cīramāhara cottaram | jalakriyārthaṃ tātasya gamiṣyāmi mahātmanaḥ ||
English Translation
Do you bring Ingudi fruits as well as a piece of new bark. I will go to perform the watery rites of our high-souled sire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आनयेङ्गुदीपिण्याकं
आनी [1. Ā.]
आनयेङ्गुदीपिण्याकं
इङ्गुद [mf]
आनयेङ्गुदीपिण्याकं
पिण्याक [mn]
चीरम्
चीर [n]
आहर
आहृ [1. Ā.]
चोत्तरम्
च [ind]
चोत्तरम्
उत्तर [adj]
जलक्रियार्थं
जल [n]
जलक्रियार्थं
क्रिया [f]
जलक्रियार्थं
अर्थ [mn]
तातस्य
तात [m]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज । अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा ॥
sītā purastādvrajatu tvamenāmabhito vraja | ahaṃ paścādgamiṣyāmi gatirhyeṣā sudāruṇā ||
English Translation
Let Sītā go first. do you follow her. I shall go last. Even this is the course of those in mourning.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सीता
सीता [f]
पुरस्ताद्
पुरस्तात् [ind]
व्रजतु
व्रज् [1. Ā.]
त्वम्
त्वद् [pron]
एनाम्
एनद् [pron]
अभितो
अभितस् [ind]
व्रज
व्रज् [1. Ā.]
अहं
मद् [pron]
पश्चाद्
पश्चात् [ind]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
गतिर्
गति [f]
ह्य्
हि [ind]
एषा
एतद् [pron]
सुदारुणा
सु [ind]
सुदारुणा
दारुण [adj]
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः । मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढ भक्तिमान् ॥
tato nityānugasteṣāṃ viditātmā mahāmatiḥ | mṛdurdāntaśca śāntaśca rāme ca dṛḍha bhaktimān ||
English Translation
Then that magnanimous one, having a knowledge of the soul, mild, graceful, capable of controlling his senses, steady in his regard for Rāma, and ever following him, Sumantra, in company with those sons of the auspicious river, Mandakini.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
नित्यानुगस्
नित्य [adj]
नित्यानुगस्
अनुग [adj]
तेषां
तद् [pron]
विदितात्मा
विद् [6. Ā.]
विदितात्मा
आत्मन् [m]
महामतिः
महामति [adj]
मृदुर्
मृदु [adj]
दान्तश्
दम् [4. P.]
च
च [ind]
शान्तश्
शम् [1. P.]
च
च [ind]
रामे
राम [m]
च
च [ind]
दृढभक्तिमान्
दृढ [adj]
दृढभक्तिमान्
भक्तिमत् [adj]
सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम् । अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम् ॥
sumantrastairnṛpasutaiḥ sārdhamāśvāsya rāghavam | avātārayadālambya nadīṃ mandākinīṃ śivām ||
English Translation
Then that magnanimous one, having a knowledge of the soul, mild, graceful, capable of controlling his senses, steady in his regard for Rāma, and ever following him, Sumantra, in company with those sons of the auspicious river, Mandakini.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुमन्त्रस्
सुमन्त्र [m]
तैर्
तद् [pron]
नृपसुतैः
नृप [m]
नृपसुतैः
सुत [m]
सार्धम्
सार्धम् [ind]
आश्वास्य
आश्वासय् [10. Ā.]
राघवम्
राघव [m]
अवातारयद्
अवतारय् [10. P.]
आलम्ब्य
आलम्ब् [1. P.]
नदीं
नदी [f]
मन्दाकिनीं
मन्दाकिनी [f]
शिवाम्
शिव [adj]
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः । नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ॥
te sutīrthāṃ tataḥ kṛcchrādupāgamya yaśasvinaḥ | nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ sadā puṣpitakānanām ||
English Translation
Then those illustrious ones, having in distress arrived at the river Mandākini, Mandākini, having convenient descents, charming, ever furnished with blossomag woods, and of rapid currents; and approached it descents, goodly and void of mud, offered water to the monarch, uttering, “May this be so!"
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
सुतीर्थां
सु [ind]
सुतीर्थां
तीर्थ [mn]
ततः
ततस् [ind]
कृच्छ्राद्
कृच्छ्र [mn]
उपागम्य
उपागम् [1. P.]
यशस्विनः
यशस्विन् [adj]
नदीं
नदी [f]
मन्दाकिनीं
मन्दाकिनी [f]
रम्यां
रम्य [adj]
सदा
सदा [ind]
पुष्पितकाननाम्
पुष्पित [adj]
पुष्पितकाननाम्
कानन [n]
शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम् । सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत एतद्भवत्विति ॥
śīghrasrotasamāsādya tīrthaṃ śivamakardamam | siṣicustūdakaṃ rājñe tata etadbhavatviti ||
English Translation
Then those illustrious ones, having in distress arrived at the river Mandākini, Mandākini, having convenient descents, charming, ever furnished with blossomag woods, and of rapid currents; and approached it descents, goodly and void of mud, offered water to the monarch, uttering, “May this be so!"
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शीघ्रस्रोतसम्
शीघ्र [adj]
शीघ्रस्रोतसम्
स्रोतस् [n]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
तीर्थं
तीर्थ [mn]
शिवम्
शिव [adj]
अकर्दमम्
अकर्दम [adj]
सिषिचुस्
सिच् [4. Ā.]
तूदकं
तु [ind]
तूदकं
उदक [n]
राज्ञे
राजन् [m]
तत
ततस् [ind]
एतद्
एतद् [pron]
भवत्व्
भू [1. Ā.]
इति
इति [ind]
प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् । दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥
pragṛhya ca mahīpālo jalapūritamañjalim | diśaṃ yāmyāmabhimukho rudanvacanamabravīt ||
English Translation
The protector of the earth (Rama), holding water with his joined hands, facing the south, said weeping, “O foremost of monarchs, may this clear water knowing no deterioration, reach you, who have gone to the world of the ancestral manes.!"
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रगृह्य
प्रग्रह् [9. Ā.]
च
च [ind]
महीपालो
महीपाल [m]
जलपूरितम्
जल [n]
जलपूरितम्
पूरय् [10. Ā.]
अञ्जलिम्
अञ्जलि [m]
दिशं
दिश् [f]
याम्याम्
याम्य [adj]
अभिमुखो
अभिमुख [adj]
रुदन्
रुद् [1. P.]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् । पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ॥
etatte rājaśārdūla vimalaṃ toyamakṣayam | pitṛlokagatasyādya maddattamupatiṣṭhatu ||
English Translation
The protector of the earth (Rama), holding water with his joined hands, facing the south, said weeping, “O foremost of monarchs, may this clear water knowing no deterioration, reach you, who have gone to the world of the ancestral manes.!"
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतत्
एतद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
राजशार्दूल
राजन् [m]
राजशार्दूल
शार्दूल [m]
विमलं
विमल [adj]
तोयम्
तोय [n]
अक्षयम्
अक्षय [adj]
पितृलोकगतस्याद्य
पितृ [m]
पितृलोकगतस्याद्य
लोक [m]
पितृलोकगतस्याद्य
गम् [6. Ā.]
पितृलोकगतस्याद्य
अद्य [ind]
मद्दत्तम्
मद् [pron]
मद्दत्तम्
दा [1. Ā.]
उपतिष्ठतु
उपस्था [1. Ā.]
ततो मन्दाकिनी तीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः । पितुश्चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभिः सह ॥
tato mandākinī tīrātpratyuttīrya sa rāghavaḥ | pituścakāra tejasvī nivāpaṃ bhrātṛbhiḥ saha ||
English Translation
Then drawing nigh to the marge of the Mandākinī, the energetic Rāghava along with his brothers, offered the Pinda to his father.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
मन्दाकिनीतीरात्
मन्दाकिनी [f]
मन्दाकिनीतीरात्
तीर [n]
प्रत्युत्तीर्य
प्रत्युत्तृ [1. P.]
स
तद् [pron]
राघवः
राघव [m]
पितुश्
पितृ [m]
चकार
कृ [2. Ā.]
तेजस्वी
तेजस्विन् [adj]
निवापं
निवाप [m]
भ्रातृभिः
भ्रातृ [m]
सह
सह [ind]
ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे । न्यस्य रामः सुदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥
aiṅgudaṃ badarīmiśraṃ piṇyākaṃ darbhasaṃstare | nyasya rāmaḥ suduḥkhārto rudanvacanamabravīt ||
English Translation
And placing the Ingudi Pinda mixed with jujube on a bed of darbha, Rāma crying in distress, said.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऐङ्गुदं
ऐङ्गुद [adj]
बदरीमिश्रं
बदरी [f]
बदरीमिश्रं
मिश्र [adj]
पिण्याकं
पिण्याक [mn]
दर्भसंस्तरे
दर्भ [m]
दर्भसंस्तरे
संस्तर [m]
न्यस्य
न्यस् [2. P.]
रामः
राम [m]
सुदुःखार्तो
सु [ind]
सुदुःखार्तो
दुःख [n]
सुदुःखार्तो
आर्त [adj]
रुदन्
रुद् [1. P.]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]