कयाचित् क्रियते सेवा नागरः सोऽभिधीयते॥ १४॥
निमित्तकुपिताया यो योषितः प्रियकारणात्।
पुरुषेण प्रवर्त्येत ज्ञेयः स उपनागरः॥ १५॥
यत्रान्ययोषिद्व्यासङ्गे पत्युरापतिते स्रियाः।
भवेदर्थानवाप्त्यार्तिः स प्रकीर्णः प्रकीर्तितः॥ १६॥
एते चार्थानुबन्धाच्च दैवाच्च समुपस्थिताः।
दैवार्थापन्नसंज्ञत्वं प्रयान्ति बुधसंसदि॥ १७॥
यत्रायत्यां हि तद् भर्तुरभिसन्धाय भामिनी।
प्रवर्तते वियोगाय हितः स परिकीर्त्यते॥ १८॥
यत्रार्थगौरवाद् यातः प्रवासी न निवर्त्यते।
विपद्यतेऽपि वा योषिदहितः स निगद्यते॥ १९॥
यत्रार्थो लभ्यतेऽभीष्टः प्रियाभीष्टं च सिद्ध्यति।
न चानर्थो भवेत् कश्चित् सुखः स उपवर्ण्यते॥ २०॥
प्रवासिनो महद् दुःखं यत्प्रभावेण जायते।
लग्नदोषादिजनितं स दुःख इति शस्यते॥ २१॥
धर्मार्थावनुरुध्येते चत्वारोऽपि प्रवर्तिताः।
धर्मार्थापन्नसंज्ञायास्स्थानं भवितुमीशते॥ २२॥
यत्रोभयोर्भवेदिच्छा क्रिया च विरहं प्रति।
सर्वस्नेहाश्रि लोपात् स प्रवासो वृत्त उच्यते॥ २३॥
यत्रैकत्र क्रियेच्छा च द्वितीये तद्विपर्ययः।
प्रेम्णः कोटिद्वयभ्रेषात् स वृत्तायत इष्यते॥ २४॥
यत्रैकस्य क्रिया नेच्छा द्वितीयस्य द्वयं न तत्।
स प्रेमकाश्रिविभ्रंशात् त्र्यश्र इत्येव कथ्यते॥ २४॥
इच्छा यत्रोभयो र्नास्ति यत्रोभयोः क्रिया।
सोऽनष्टसर्वप्रेमाश्रि चतुरस्रोऽभिधीयते॥ २६॥
दैवादर्थाच्च धर्माच्च चत्वारोऽमी समुत्थिताः।
लभन्ते दैवधर्मार्थापन्नसंज्ञां विवेक्तृषु॥ २७॥
(सामान्यत प्रवासः —२४)
तत्र सामान्यभेदेषु,
१. भूतपूर्वो यथा—(गास. ३.७३)