मन्युस्सम्प्रति सह्यतां पुनरिहागन्तास्मि कादम्बरीं सन्दिश्येति सबाष्पगद्गदमसौ केयूरकं प्राहिणोत्॥ ५॥
अर्थापन्नो यथा—
या विम्बोष्ठरुचिर्न विद्रुममणिः स्वप्नेऽपि तां लब्धवान् हासश्रीः सुदृशस्तपोभिरपि किं मुक्ताफलैः प्राप्यते।
तत्कान्तिः शतशोऽपि वह्रिपतनैर्होम्नः कथं सेत्स्यति त्यक्त्वा रत्नमयीं प्रयासि दयितां कस्मै धनायाध्वग!॥ ६॥
अथैष त्रिविधोऽपि सामान्यतो विशेषतश्च प्रपञ्च्यमानः प्रायशो द्विपञ्चाशत्प्रकारः प्रथते। तत्र—
(सामान्यतो —२४)
सामान्यतो भूतपूर्वः, अभूतपूर्वः, साधारणः, असाधारणः, सहजरागः, विस्रब्धरागः, प्राप्तसमयः, अप्राप्तसमयः, स—प्रतिविधानः, निष्प्रतिविधानः, सन्निकृष्टः, विप्रकृष्टः, सावधिः, निरवधिः, अल्पकालः, दीर्घकालः, सानुबन्धः (संसृष्टः), निरनुबन्धः(असंसृष्टः), प्रकाशकार्यः, प्रच्छन्नकार्यः, सोपसंहारः, निरुपसंहारः, नायिकानिमित्तः, नायकनिमित्त इति प्रकाराश्चतुर्विंशतिः।
(विशेषतः —२८)
दैवापन्नश्चतुर्धा — शापकृतः, पापकृतः, सम्भ्रमकृतः, विभ्रमकृत इति। एवं
धर्मापन्नोऽपि — साभिप्रायः, निरभिप्रायः, सानुतापः, निरनुताप इति।
अर्थापन्नोऽपि — साभ्यनुज्ञः, निरभ्यनुज्ञः, सोपधानः, निरुपधान इति।
दैवधर्मापन्नः — प्रकृतिस्थः, कोमलः, कठोरः, परिणत इति।
दैवार्थापन्नोऽपि — ग्राम्यः, नागरः, उपनागरः, विप्रकीर्ण इति।
धर्मार्थापन्नोऽपि — हितः, अहितः, सुखः, दुःख इति।
दैवधर्मार्थापन्नोऽपि — वृत्तः, आयतः, त्र्यस्रः, चतुरस्रश्चेति॥
अर्थाश्चान्वर्थतो भूतपूर्वादीनामुदीरिताः।
षट्त्रिंशतः प्रवासानां षोडशानां तु कथ्यते॥ ७॥
यस्मिन्वियोगिनोः कर्म स्वस्थयोरिव जायते।
अनुरागातिरेकाऽपि प्रकृतिस्थः स उच्यते॥ ८॥
यूनोर्यन्नोपजायन्ते मनोमार्दवसूचकाः।
अश्रुपातादयः शश्वदनुभावाः सुकोमलाः॥ ९॥
यत्र दैवादिजनितं साध्यमेकस्य दृश्यते।
वियोगकारणं सोऽस्मिन् कठोर इति कथ्यते॥ १०॥
पूर्वं कठोरो भूत्वा यः कोमलत्वं प्रपद्यते।
शापादिहेतुविगमात् ज्ञेयः परिणतस्तु सः॥ ११॥
तेऽमी धर्मानुरोधाय दैवयोगाच्च तद्वताम्।
आवर्धन्ते ततो दैवधर्मापन्ना इति स्मृताः॥ १२॥
वियोगकारणं यत्र व्रीडाहेतुः प्रजायते।
अर्थभ्रंशादिना यूनां स ग्राम्य इह गीयते॥ १३॥
यत्रान्यत्रानुरक्तस्य प्रियस्य प्रियकाम्यया।