प्रियवियोगे नायिकेतिवृत्तं प्रवासचर्या।
सा स्वेदेशकालकार्यपात्रौचित्यशक्तिसाधनोपायभेदात् द्वात्रिंशत्प्रकारा। तेषु —
देशश्चतुर्धा — स्वकीयः, परकीयः, स्वकीयपरकीयः, न स्वकीयो न परकीय इति। एवं कालदयोऽपि। तत्र—
कालः — साधारणः, असाधारणः, उल्लेखवान्, अनुल्लेखवान् च।
कार्यं — सामान्यवत्, विशेषवत्, नित्यं नैमित्तिकं च।
पात्रम् — उत्तमादिकं, उदात्तादिकं, मुग्धादिकं, अधीरादिकं च।
औचित्यं — जातितः, क्रियातः, गुणतः, द्रव्यश्च।
शक्तिः— औत्साहिकी, वैशिकी, साहाय्यिकी, दैविकी च।
साधनम् — उपादानं, हेतुः, कारणं, अधिकरणं च।
उपायः — स्वाभाविकः, प्रायत्निकः, सार्वलौकिकः, यादृच्छिक इति। तत्र—
देशोपाधिभेदेषु —
१. स्वकीयदेशे यथा—(मेघ. ८२)
तां जानीथाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीयं दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकाम्।
गाढोत्कण्ठा—गुरुषु दिवसेष्वेषु गच्छत्सु बालां जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनीं वाऽन्यरूपाम्॥ ११०॥
२. परकीयदेशे यथा—(सेब. ११.४८)
हत्थेण वाहगरुइअ—दूरपलंवालओ—त्थएण वहंतिं।
पिअ—पेसिअंगुलीअ—अ—मणि—पअडेक्कपासं व मुहं॥ १११॥
(हस्तेन बाष्पगुरुकं दूरप्रलम्बालकावस्तृतेन वहन्तीम्।
प्रिय—प्रोषिताङ्गुलीयकमणिप्रभाप्रकटैकपार्श्वमिव मुकम्॥)
३. स्वकीयपरकीये यथा—(शाकु. ७.२१)
वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षामतनुः कृतैकवेणिः।
अतिनिष्करुणस्य शुद्धशीला मम दीर्घां विरहव्यथा बिभर्ति॥ ११२॥
४. न स्वकीये न परकीये यथा—
गतवति निषेधेश्वरे विबुद्धा वनभुवि भीमसुता भ्रमन्मृगीव।
मृगयितुमनुसानु साऽनुगन्तुं दिशि दिशि दत्तविलोलदीर्घदृष्टिः॥ ११३॥
(कालोपाधिभेदेषु) कालः —
५. साधारणो यथा—(गास. ८३९ वे.)
जह दिअहविरामो णव—सिरीस—गंदुद्धराणिलग्घविओ।
पहिअ—घरणीअ ण तहा तवेइ तिव्वो वि मज्झण्हो॥ ११४॥
(यथा दिवसविरोमो नवशिरीषगन्धोद्धुरानिलार्घितः।