Aśvamedhikaparva Adhyāya 55
अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 55
Aśvamedhikaparva Adhyāya 55 of the classical Mahābhārata with 36 verses.
Total: 36 Verses
•
Citations: MBh 14.55.1–36
•
250 Lexicon Terms
उत्तङ्कः केन तपसा संयुक्तः सुमहातपाः । यः शापं दातुकामोऽभूद्विष्णवे प्रभविष्णवे ॥
English Translation
Janamejaya said With what penances was the great Uttanka endued so that he entertained the wish to imprecate a curse on Vishnu himself, who is the source of all power?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्तङ्कः
उत्तङ्क [m]
केन
क [pron]
तपसा
तपस् [n]
संयुक्तः
संयुज् [7. Ā.]
सुमहातपाः
सु [ind]
सुमहातपाः
महत् [adj]
सुमहातपाः
तपस् [n]
यः
यद् [pron]
शापं
शाप [m]
दातुकामो
दातु [m]
दातुकामो
काम [m]
ऽभूद्
भू [1. Ā.]
विष्णवे
विष्णु [m]
प्रभविष्णवे
प्रभविष्णु [adj]
उत्तङ्को महता युक्तस्तपसा जनमेजय । गुरुभक्तः स तेजस्वी नान्यं कंचिदपूजयत् ॥
English Translation
Vaishampayana said Janamejaya, Utanka was gifted with austere penances. He was devoted to his preceptor. Gifted with great energy, he abstained from adoring anybody else.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्तङ्को
उत्तङ्क [m]
महता
महत् [adj]
युक्तस्तपसा
युज् [6. Ā.]
युक्तस्तपसा
तपस् [n]
जनमेजय
जनमेजय [m]
गुरुभक्तः
गुरु [m]
गुरुभक्तः
भक्त [m]
स
तद् [pron]
तेजस्वी
तेजस्विन् [adj]
नान्यं
न [ind]
नान्यं
अन्य [pron]
कंचिद्
कश्चित् [pron]
अपूजयत्
पूजय् [10. Ā.]
सर्वेषामृषिपुत्राणामेष चासीन्मनोरथः । औत्तङ्कीं गुरुवृत्तिं वै प्राप्नुयामिति भारत ॥
English Translation
All the children of the Rishis, O Bharata, entertained even this desire, viz., that their devotion to preceptors should be as great as that of Utanka.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वेषाम्
सर्व [pron]
ऋषिपुत्राणाम्
ऋषि [m]
ऋषिपुत्राणाम्
पुत्र [m]
एष
एतद् [pron]
चासीन्मनोरथः
च [ind]
चासीन्मनोरथः
अस् [2. P.]
चासीन्मनोरथः
मनोरथ [mn]
औत्तङ्कीं
औत्तङ्क [adj]
गुरुवृत्तिं
गुरु [m]
गुरुवृत्तिं
वृत्ति [f]
वै
वै [ind]
प्राप्नुयाम्
प्राप् [1. P.]
इति
इति [ind]
भारत
भारत [m]
गौतमस्य तु शिष्याणां बहूनां जनमेजय । उत्तङ्केऽभ्यधिका प्रीतिः स्नेहश्चैवाभवत्तदा ॥
English Translation
Gautama's gratification with and affection for Utanka, among his numberless disciples, were every great, O Janamejaya.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गौतमस्य
गौतम [m]
तु
तु [ind]
शिष्याणां
शिष्य [m]
बहूनां
बहु [adj]
जनमेजय
जनमेजय [m]
उत्तङ्के
उत्तङ्क [m]
ऽभ्यधिका
अभ्यधिक [adj]
प्रीतिः
प्रीति [f]
स्नेहश्चैवाभवत्
स्नेह [mn]
स्नेहश्चैवाभवत्
च [ind]
स्नेहश्चैवाभवत्
एव [ind]
स्नेहश्चैवाभवत्
भू [1. Ā.]
तदा
तदा [ind]
स तस्य दमशौचाभ्यां विक्रान्तेन च कर्मणा । सम्यक्चैवोपचारेण गौतमः प्रीतिमानभूत् ॥
English Translation
Indecd, Gautama was greatly pleased with the self-control and purity of conduct that marked out Utanka, and with his acts or prowess and the services he did to him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
दमशौचाभ्यां
दम [m]
दमशौचाभ्यां
शौच [n]
विक्रान्तेन
विक्रान्त [n]
च
च [ind]
कर्मणा
कर्मन् [n]
सम्यक्
सम्यक् [ind]
चैवोपचारेण
च [ind]
चैवोपचारेण
एव [ind]
चैवोपचारेण
उपचार [m]
गौतमः
गौतम [m]
प्रीतिमान्
प्रीतिमत् [adj]
अभूत्
भू [1. Ā.]
अथ शिष्यसहस्राणि समनुज्ञाय गौतमः । उत्तङ्कं परया प्रीत्या नाभ्यनुज्ञातुमैच्छत ॥
English Translation
One after another, thousands of disciples received the preceptors' permission to return home. On account, however, of his great affection for Utanka, Gautama could not permit him to leave his hermitage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
शिष्यसहस्राणि
शिष्य [m]
शिष्यसहस्राणि
सहस्र [mn]
समनुज्ञाय
समनुज्ञा [9. P.]
गौतमः
गौतम [m]
उत्तङ्कं
उत्तङ्क [m]
परया
पर [pron]
प्रीत्या
प्रीति [f]
नाभ्यनुज्ञातुम्
न [ind]
नाभ्यनुज्ञातुम्
अभ्यनुज्ञा [9. Ā.]
ऐच्छत
इष् [1. P.]
तं क्रमेण जरा तात प्रतिपेदे महामुनिम् । न चान्वबुध्यत तदा स मुनिर्गुरुवत्सलः ॥
English Translation
Gradually, in course of time, O son, decrepitude overtook Utanka, that great ascetic. The ascetic, however, on account of his devotion to his prcccptor, was not conscious of it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
क्रमेण
क्रमेण [ind]
जरा
जरा [f]
तात
तात [m]
प्रतिपेदे
प्रतिपद् [4. P.]
महामुनिम्
महत् [adj]
महामुनिम्
मुनि [m]
न
न [ind]
चान्वबुध्यत
च [ind]
चान्वबुध्यत
अनुबुध् [4. Ā.]
तदा
तदा [ind]
स
तद् [pron]
मुनिर्
मुनि [m]
गुरुवत्सलः
गुरु [m]
गुरुवत्सलः
वत्सल [adj]
ततः कदाचिद्राजेन्द्र काष्ठान्यानयितुं ययौ । उत्तङ्कः काष्ठभारं च महान्तं समुपानयत् ॥
English Translation
One day, he started, O king for fetching fuel for his preceptor. Soon after Utanka brought a heavy load of fuel.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
कदाचिद्
कदाचिद् [ind]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
काष्ठान्यानयितुं
काष्ठ [n]
काष्ठान्यानयितुं
आनी [1. Ā.]
ययौ
या [2. Ā.]
उत्तङ्कः
उत्तङ्क [m]
काष्ठभारं
काष्ठ [n]
काष्ठभारं
भार [m]
च
च [ind]
महान्तं
महत् [adj]
समुपानयत्
समुपानी [1. P.]
स तु भाराभिभूतात्मा काष्ठभारमरिंदम । निष्पिपेष क्षितौ राजन्परिश्रान्तो बुभुक्षितः ॥
English Translation
Toil-worn and hungry and afflicted by the load he carried on his head, O chastiser of enemies, he threw the load down on the Earth, O king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
भाराभिभूतात्मा
भार [m]
भाराभिभूतात्मा
अभिभू [1. P.]
भाराभिभूतात्मा
आत्मन् [m]
काष्ठभारम्
काष्ठ [n]
काष्ठभारम्
भार [m]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
निष्पिपेष
निष्पिष् [6. P.]
क्षितौ
क्षिति [f]
राजन्
राजन् [m]
परिश्रान्तो
परिश्रम् [4. P.]
बुभुक्षितः
बुभुक्ष् [Denom. Ā.]
तस्य काष्ठे विलग्नाभूज्जटा रूप्यसमप्रभा । ततः काष्ठैः सह तदा पपात धरणीतले ॥
English Translation
One of his matted locks, white as silver, had become entangled with the load. Accordingly, when the load was thrown down, with in fell on the earth that matted lock of hair.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
काष्ठे
काष्ठ [n]
विलग्नाभूज्जटा
विलग् [1. P.]
विलग्नाभूज्जटा
भू [1. Ā.]
विलग्नाभूज्जटा
जटा [f]
रूप्यसमप्रभा
रूप्य [n]
रूप्यसमप्रभा
सम [pron]
रूप्यसमप्रभा
प्रभा [f]
ततः
ततस् [ind]
काष्ठैः
काष्ठ [n]
सह
सह [ind]
तदा
तदा [ind]
पपात
पत् [1. Ā.]
धरणीतले
धरणी [f]
धरणीतले
तल [mn]
ततः स भारनिष्पिष्टः क्षुधाविष्टश्च भार्गवः । दृष्ट्वा तां वयसोऽवस्थां रुरोदार्तस्वरं तदा ॥
English Translation
Oppressed as he had been by that load and overcome by hunger, O Bharata, Utanka, secing that sign of old age, began to bewail a loud from excess of sorrow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
भारनिष्पिष्टः
भार [m]
भारनिष्पिष्टः
निष्पिष् [6. P.]
क्षुधाविष्टश्च
क्षुधा [f]
क्षुधाविष्टश्च
आविश् [6. Ā.]
क्षुधाविष्टश्च
च [ind]
भार्गवः
भार्गव [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
तां
तद् [pron]
वयसो
वयस् [n]
ऽवस्थां
अवस्था [f]
रुरोदार्तस्वरं
रुद् [1. P.]
रुरोदार्तस्वरं
आर्त [adj]
रुरोदार्तस्वरं
स्वर [m]
तदा
तदा [ind]
ततो गुरुसुता तस्य पद्मपत्रनिभेक्षणा । जग्राहाश्रूणि सुश्रोणी करेण पृथुलोचना । पितुर्नियोगाद्धर्मज्ञा शिरसावनता तदा ॥
English Translation
Knowing every duty, the daughter of his preceptor then who had cyes resembling lotus petals, and hips that were full and round, at the command her father, sought, with downcast face, to hold Utanka's tears in her hands. Her hands scemed to burn with those tear-drops that she held. Unable, accordingly, to hold them longer, she was compelled to throw them down on the earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
गुरुसुता
गुरु [m]
गुरुसुता
सुता [f]
तस्य
तद् [pron]
पद्मपत्रनिभेक्षणा
पद्म [mn]
पद्मपत्रनिभेक्षणा
पत्त्र [mn]
पद्मपत्रनिभेक्षणा
निभ [adj]
पद्मपत्रनिभेक्षणा
ईक्षण [n]
जग्राहाश्रूणि
ग्रह् [6. Ā.]
जग्राहाश्रूणि
अश्रु [mn]
सुश्रोणी
सु [ind]
सुश्रोणी
श्रोणी [f]
करेण
कर [m]
पृथुलोचना
पृथु [adj]
पृथुलोचना
लोचन [n]
पितुर्
पितृ [m]
नियोगाद्
नियोग [m]
धर्मज्ञा
धर्म [mn]
धर्मज्ञा
ज्ञ [adj]
शिरसावनता
शिरस् [n]
शिरसावनता
अवनम् [1. Ā.]
तदा
तदा [ind]
तस्या निपेततुर्दग्धौ करौ तैरश्रुबिन्दुभिः । न हि तानश्रुपातान्वै शक्ता धारयितुं मही ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्या
तद् [pron]
निपेततुर्
निपत् [1. Ā.]
दग्धौ
दह् [2. P.]
करौ
कर [m]
तैर्
तद् [pron]
अश्रुबिन्दुभिः
अश्रु [mn]
अश्रुबिन्दुभिः
बिन्दु [mn]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
तान्
तद् [pron]
अश्रुपातान्
अश्रु [mn]
अश्रुपातान्
पात [m]
वै
वै [ind]
शक्ता
शक् [4. P.]
धारयितुं
धारय् [10. Ā.]
मही
मही [f]
गौतमस्त्वब्रवीद्विप्रमुत्तङ्कं प्रीतमानसः । कस्मात्तात तवाद्येह शोकोत्तरमिदं मनः । स स्वैरं ब्रूहि विप्रर्षे श्रोतुमिच्छामि ते वचः ॥
English Translation
The Earth herself was unable to hold those tear-drops of Utanka. With a pleased heart, Gautama then said to the twice-born Utanka, 'Why, O son, is your mind so afflicted with grief today? Tell me calmly and quietly, O learned Rishi, for I wish to hear it in full.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गौतमस्त्वब्रवीद्
गौतम [m]
गौतमस्त्वब्रवीद्
तु [ind]
गौतमस्त्वब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
विप्रम्
विप्र [m]
उत्तङ्कं
उत्तङ्क [m]
प्रीतमानसः
प्री [9. Ā.]
प्रीतमानसः
मानस [n]
कस्मात्
कस्मात् [ind]
तात
तात [m]
तवाद्येह
त्वद् [pron]
तवाद्येह
अद्य [ind]
तवाद्येह
इह [ind]
शोकोत्तरम्
शोक [m]
शोकोत्तरम्
उत्तर [adj]
इदं
इदम् [pron]
मनः
मनस् [n]
स
तद् [pron]
स्वैरं
स्वैर [adj]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
विप्रर्षे
विप्र [m]
विप्रर्षे
ऋषि [m]
श्रोतुम्
श्रु [4. P.]
इच्छामि
इष् [1. P.]
ते
त्वद् [pron]
वचः
वचस् [n]
भवद्गतेन मनसा भवत्प्रियचिकीर्षया । भवद्भक्तिगतेनेह भवद्भावानुगेन च ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भवद्गतेन
भवत् [adj]
भवद्गतेन
गम् [6. Ā.]
मनसा
मनस् [n]
भवत्प्रियचिकीर्षया
भवत् [adj]
भवत्प्रियचिकीर्षया
प्रिय [n]
भवत्प्रियचिकीर्षया
चिकीर्षा [f]
भवद्भक्तिगतेनेह
भवत् [adj]
भवद्भक्तिगतेनेह
भक्ति [f]
भवद्भक्तिगतेनेह
गम् [6. Ā.]
भवद्भक्तिगतेनेह
इह [ind]
भवद्भावानुगेन
भू [1. Ā.]
भवद्भावानुगेन
भाव [m]
भवद्भावानुगेन
अनुग [adj]
च
च [ind]
जरेयं नावबुद्धा मे नाभिज्ञातं सुखं च मे । शतवर्षोषितं हि त्वं न मामभ्यनुजानथाः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जरेयं
जरा [f]
जरेयं
इदम् [pron]
नावबुद्धा
न [ind]
नावबुद्धा
अवबुध् [4. P.]
मे
मद् [pron]
नाभिज्ञातं
न [ind]
नाभिज्ञातं
अभिज्ञा [9. Ā.]
सुखं
सुख [n]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
शतवर्षोषितं
शत [mn]
शतवर्षोषितं
वर्ष [mn]
शतवर्षोषितं
वस् [2. P.]
हि
हि [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
न
न [ind]
माम्
मद् [pron]
अभ्यनुजानथाः
अभ्यनुज्ञा [9. Ā.]
भवता ह्यभ्यनुज्ञाताः शिष्याः प्रत्यवरा मया । उपपन्ना द्विजश्रेष्ठ शतशोऽथ सहस्रशः ॥
English Translation
Many disciples of yours, who were my juniors, have, however, been permitted by you to return. Indeed, hundreds and thousands of foremost Brahmanas have, gifted with knowledge, bcen favoured with your permission.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भवता
भवत् [adj]
ह्यभ्यनुज्ञाताः
हि [ind]
ह्यभ्यनुज्ञाताः
अभ्यनुज्ञा [9. Ā.]
शिष्याः
शिष्य [m]
प्रत्यवरा
प्रत्यवर [adj]
मया
मद् [pron]
उपलब्धा
उपलभ् [1. P.]
द्विजश्रेष्ठ
द्विजश्रेष्ठ [m]
तथेयं
तथा [ind]
तथेयं
इदम् [pron]
सिद्धिर्
सिद्धि [f]
उत्तमा
उत्तम [adj]
त्वत्प्रीतियुक्तेन मया गुरुशुश्रूषया तव । व्यतिक्रामन्महान्कालो नावबुद्धो द्विजर्षभ ॥
English Translation
Gautama said Through my love and affection for you, and on account of your dutiful services to me, a long time has passed without my knowing it, O foremost of Brahmanas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वत्प्रीतियुक्तेन
त्वद् [pron]
त्वत्प्रीतियुक्तेन
प्रीति [f]
त्वत्प्रीतियुक्तेन
युज् [6. Ā.]
मया
मद् [pron]
गुरुशुश्रूषया
गुरु [m]
गुरुशुश्रूषया
शुश्रूषा [f]
तव
त्वद् [pron]
व्यतिक्रामन्महान्
व्यतिक्रम् [1. P.]
व्यतिक्रामन्महान्
महत् [adj]
कालो
काल [m]
नावबुद्धो
न [ind]
नावबुद्धो
अवबुध् [4. P.]
द्विजर्षभ
द्विजर्षभ [m]
किं त्वद्य यदि ते श्रद्धा गमनं प्रति भार्गव । अनुज्ञां गृह्य मत्तस्त्वं गृहान्गच्छस्व मा चिरम् ॥
English Translation
If, however, O you of Bhrigu's race, you desire to leave this place, do you go without delay, with my permission.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
त्वद्य
तु [ind]
त्वद्य
अद्य [ind]
यदि
यदि [ind]
ते
त्वद् [pron]
श्रद्धा
श्रद्धा [f]
गमनं
गमन [n]
प्रति
प्रति [ind]
भार्गव
भार्गव [m]
अनुज्ञां
अनुज्ञा [f]
गृह्य
ग्रह् [6. Ā.]
मत्तस्त्वं
मद् [pron]
मत्तस्त्वं
त्वद् [pron]
गृहान्
गृह [mn]
गच्छस्व
गम् [6. Ā.]
माचिरम्
माचिरम् [ind]
गुर्वर्थं कं प्रयच्छामि ब्रूहि त्वं द्विजसत्तम । तमुपाकृत्य गच्छेयमनुज्ञातस्त्वया विभो ॥
English Translation
Utanka said What shall I present to my preceptor? Tell me this, O best of twice-born persons. Having brought it, I shall go hence, O lord, with your permission.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गुर्वर्थं
गुरु [m]
गुर्वर्थं
अर्थ [mn]
कं
क [pron]
प्रयच्छामि
प्रयम् [1. Ā.]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
द्विजसत्तम
द्विजसत्तम [m]
तम्
तद् [pron]
उपाकृत्य
उपाकृ [8. Ā.]
गच्छेयम्
गम् [6. Ā.]
अनुज्ञातस्त्वया
अनुज्ञा [9. Ā.]
अनुज्ञातस्त्वया
त्वद् [pron]
विभो
विभु [adj]
दक्षिणा परितोषो वै गुरूणां सद्भिरुच्यते । तव ह्याचरतो ब्रह्मंस्तुष्टोऽहं वै न संशयः ॥
English Translation
Gautama said The good say that the satisfaction of the preceptor is the final fee. Forsooth, O twiceborn one, I have been highly pleased with your conduct.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दक्षिणा
दक्षिणा [f]
परितोषो
परितोष [m]
वै
वै [ind]
गुरूणां
गुरु [m]
सद्भिर्
सत् [adj]
उच्यते
वच् [2. P.]
तव
त्वद् [pron]
ह्याचरतो
हि [ind]
ह्याचरतो
आचर् [1. Ā.]
ब्रह्मंस्तुष्टो
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मंस्तुष्टो
तुष् [4. Ā.]
ऽहं
मद् [pron]
वै
वै [ind]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
इत्थं च परितुष्टं मां विजानीहि भृगूद्वह । युवा षोडशवर्षो हि यदद्य भविता भवान् ॥
English Translation
Know, O perpetuator of Bhrigu's race, that I have been highly pleased with your conduct. Know, Operpetuator of Bhrigu's race, that I have been very much pleased with you for this. If you become a young man today of sixteen years, I shall confer on you, O twice-born years, I shall confer on you. O twice-born one, this my own daughter for becoming your wife. No other woman except this one is capable of waiting upon your energy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्थं
इत्थम् [ind]
च
च [ind]
परितुष्टं
परितुष् [4. P.]
मां
मद् [pron]
विजानीहि
विज्ञा [9. Ā.]
भृगूद्वह
भृगूद्वह [m]
युवा
युवन् [m]
षोडशवर्षो
षोडशन् [adj]
षोडशवर्षो
वर्ष [mn]
हि
हि [ind]
यद्
यत् [ind]
अद्य
अद्य [ind]
भविता
भू [1. Ā.]
भवान्
भवत् [adj]
ददामि पत्नीं कन्यां च स्वां ते दुहितरं द्विज । एतामृते हि नान्या वै त्वत्तेजोऽर्हति सेवितुम् ॥
English Translation
Know, O perpetuator of Bhrigu's race, that I have been highly pleased with your conduct. Know, Operpetuator of Bhrigu's race, that I have been very much pleased with you for this. If you become a young man today of sixteen years, I shall confer on you, O twice-born years, I shall confer on you. O twice-born one, this my own daughter for becoming your wife. No other woman except this one is capable of waiting upon your energy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ददामि
दा [1. Ā.]
पत्नीं
पत्नी [f]
कन्यां
कन्या [f]
च
च [ind]
स्वां
स्व [adj]
ते
त्वद् [pron]
दुहितरं
दुहितृ [f]
द्विज
द्विज [m]
एताम्
एतद् [pron]
ऋते
ऋते [ind]
हि
हि [ind]
नान्या
न [ind]
नान्या
अन्य [pron]
वै
वै [ind]
त्वत्तेजो
त्वद् [pron]
त्वत्तेजो
तेजस् [n]
ऽर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
सेवितुम्
सेव् [4. P.]
ततस्तां प्रतिजग्राह युवा भूत्वा यशस्विनीम् । गुरुणा चाभ्यनुज्ञातो गुरुपत्नीमथाब्रवीत् ॥
English Translation
At these words of Gautama. Utanka once again became a youth and accepted that famous maiden for his wife. Receiving the permission of his preceptor, he then addressed his preceptor's wife, saying, What shall I give you as final fee for my preceptor? Do you command me. I wish to do, with riches, or even my life, what is agreeable and beneficial to you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तां
ततस् [ind]
ततस्तां
तद् [pron]
प्रतिजग्राह
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
युवा
युवन् [m]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
यशस्विनीम्
यशस्विन् [adj]
गुरुणा
गुरु [m]
चाभ्यनुज्ञातो
च [ind]
चाभ्यनुज्ञातो
अभ्यनुज्ञा [9. Ā.]
गुरुपत्नीम्
गुरु [m]
गुरुपत्नीम्
पत्नी [f]
अथाब्रवीत्
अथ [ind]
अथाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
किं भवत्यै प्रयच्छामि गुर्वर्थं विनियुङ्क्ष्व माम् । प्रियं हि तव काङ्क्षामि प्राणैरपि धनैरपि ॥
English Translation
At these words of Gautama. Utanka once again became a youth and accepted that famous maiden for his wife. Receiving the permission of his preceptor, he then addressed his preceptor's wife, saying, What shall I give you as final fee for my preceptor? Do you command me. I wish to do, with riches, or even my life, what is agreeable and beneficial to you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
भवत्यै
भवत् [adj]
प्रयच्छामि
प्रयम् [1. Ā.]
गुर्वर्थं
गुरु [m]
गुर्वर्थं
अर्थ [mn]
विनियुङ्क्ष्व
विनियुज् [7. Ā.]
माम्
मद् [pron]
प्रियं
प्रिय [adj]
हि
हि [ind]
तव
त्वद् [pron]
काङ्क्षामि
काङ्क्ष् [2. Ā.]
प्राणैर्
प्राण [m]
अपि
अपि [ind]
धनैर्
धन [n]
अपि
अपि [ind]
यद्दुर्लभं हि लोकेऽस्मिन्रत्नमत्यद्भुतं भवेत् । तदानयेयं तपसा न हि मेऽत्रास्ति संशयः ॥
English Translation
Whatever gem, exceedingly wonderful and of great value, exists in this world, I shall bring for you with the help of my penances. I have no doubt in this.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्
यद् [pron]
दुर्लभं
दुर्लभ [adj]
हि
हि [ind]
लोके
लोक [m]
ऽस्मिन्
इदम् [pron]
रत्नम्
रत्न [mn]
अत्यद्भुतं
अति [ind]
अत्यद्भुतं
अद्भुत [adj]
भवेत्
भू [1. Ā.]
नूनं
नूनम् [ind]
भवत्प्रसादो
भवत् [adj]
भवत्प्रसादो
प्रसाद [m]
ऽयम्
इदम् [pron]
इति
इति [ind]
मे
मद् [pron]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
संशयः
संशय [m]
परितुष्टास्मि ते पुत्र नित्यं भगवता सह । पर्याप्तये तद्भद्रं ते गच्छ तात यथेच्छकम् ॥
English Translation
I am highly pleased with you, O learned Brahmana, with your unceasing devotion, O sinless one. This is enough. Blessed be you, go wherever you like.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परितुष्टास्मि
परितुष् [4. P.]
परितुष्टास्मि
अस् [2. P.]
ते
त्वद् [pron]
पुत्र
पुत्र [m]
नित्यं
नित्यम् [ind]
भगवता
भगवत् [adj]
सह
सह [ind]
पर्याप्तये
पर्याप्ति [f]
तद्
तद् [pron]
भद्रं
भद्र [n]
ते
त्वद् [pron]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
तात
तात [m]
यथेच्छकम्
यथेच्छक [adj]
उत्तङ्कस्तु महाराज पुनरेवाब्रवीद्वचः । आज्ञापयस्व मां मातः कर्तव्यं हि प्रियं तव ॥
English Translation
Vaishampayana said, Utanka, however, O king, once more said these words, Do you command me, O mother. It is proper that I should do something that is agreeable to you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्तङ्कस्तु
उत्तङ्क [m]
उत्तङ्कस्तु
तु [ind]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
एवाब्रवीद्
एव [ind]
एवाब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
वचः
वचस् [n]
आज्ञापयस्व
आज्ञापय् [10. Ā.]
मां
मद् [pron]
मातः
मातृ [f]
कर्तव्यं
कृ [2. Ā.]
हि
हि [ind]
प्रियं
प्रिय [adj]
तव
त्वद् [pron]
सौदासपत्न्या विदिते दिव्ये वै मणिकुण्डले । ते समानय भद्रं ते गुर्वर्थः सुकृतो भवेत् ॥
English Translation
Ahalya said Blessed be you, bring for me those celestial ear-rings which are worn by the wife of Saudasa. That which is due to your preceptor will then be well-discharged.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सौदासपत्न्या
सौदास [m]
सौदासपत्न्या
पत्नी [f]
विदिते
विद् [6. Ā.]
दिव्ये
दिव्य [adj]
वै
वै [ind]
मणिकुण्डले
मणि [m]
मणिकुण्डले
कुण्डल [n]
ते
तद् [pron]
समानय
समानी [1. Ā.]
भद्रं
भद्र [n]
ते
त्वद् [pron]
गुर्वर्थः
गुरु [m]
गुर्वर्थः
अर्थ [mn]
सुकृतो
सु [ind]
सुकृतो
कृ [2. Ā.]
भवेत्
भू [1. Ā.]
स तथेति प्रतिश्रुत्य जगाम जनमेजय । गुरुपत्नीप्रियार्थं वै ते समानयितुं तदा ॥
English Translation
Replying her, 'So be it'. Utanka went away. O Janamejaya, determined upon bringing those ear-rings for doing what his preceptor's wife liked.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तथेति
तथा [ind]
तथेति
इति [ind]
प्रतिश्रुत्य
प्रतिश्रु [5. P.]
पूजयित्वा
पूजय् [10. Ā.]
च
च [ind]
नारदम्
नारद [m]
गुरुपत्नीप्रियार्थं
गुरु [m]
गुरुपत्नीप्रियार्थं
पत्नी [f]
गुरुपत्नीप्रियार्थं
प्रिय [adj]
गुरुपत्नीप्रियार्थं
अर्थ [mn]
वै
वै [ind]
ते
तद् [pron]
समानयितुं
समानी [1. Ā.]
तदा
तदा [ind]
स जगाम ततः शीघ्रमुत्तङ्को ब्राह्मणर्षभः । सौदासं पुरुषादं वै भिक्षितुं मणिकुण्डले ॥
English Translation
That foremost of Brahmanas, Utanka, proceeded forthwith to Saudasa who had become a cannibal, in order to solicit the earrings from him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
जगाम
गम् [6. Ā.]
ततः
ततस् [ind]
शीघ्रम्
शीघ्रम् [ind]
उत्तङ्को
उत्तङ्क [m]
ब्राह्मणर्षभः
ब्राह्मण [m]
ब्राह्मणर्षभः
ऋषभ [m]
सौदासं
सौदास [m]
पुरुषादं
पुरुषाद [m]
वै
वै [ind]
भिक्षितुं
भिक्ष् [1. P.]
मणिकुण्डले
मणि [m]
मणिकुण्डले
कुण्डल [n]
गौतमस्त्वब्रवीत्पत्नीमुत्तङ्को नाद्य दृश्यते । इति पृष्टा तमाचष्ट कुण्डलार्थं गतं तु वै ॥
English Translation
Gautama meanwhile said to his wife —'Utanka is not to be seen today. Thus addressed, she informed him how he had gone for fetching the jewelled ear-rings (of Saudasa's queen).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गौतमस्त्वब्रवीत्
गौतम [m]
गौतमस्त्वब्रवीत्
तु [ind]
गौतमस्त्वब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
पत्नीम्
पत्नी [f]
उत्तङ्को
उत्तङ्क [m]
नाद्य
न [ind]
नाद्य
अद्य [ind]
दृश्यते
दृश् [6. P.]
इति
इति [ind]
पृष्टा
प्रच्छ् [1. P.]
तम्
तद् [pron]
आचष्ट
आचक्ष् [1. P.]
कुण्डलार्थं
कुण्डल [n]
कुण्डलार्थं
अर्थ [mn]
गतं
गम् [6. Ā.]
तु
तु [ind]
वै
वै [ind]
ततः प्रोवाच पत्नीं स न ते सम्यगिदं कृतम् । शप्तः स पार्थिवो नूनं ब्राह्मणं तं वधिष्यति ॥
English Translation
At this, Gautama said, 'You have not acted wisely. Cursed (by Vasishtha), that king will, indeed, kill Utanka.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
प्रोवाच
प्रवच् [2. P.]
पत्नीं
पत्नी [f]
स
तद् [pron]
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
सम्यग्
सम्यक् [ind]
इदं
इदम् [pron]
कृतम्
कृ [2. Ā.]
शप्तः
शप् [1. Ā.]
स
तद् [pron]
पार्थिवो
पार्थिव [m]
नूनं
नूनम् [ind]
ब्राह्मणं
ब्राह्मण [m]
तं
तद् [pron]
वधिष्यति
वध् [4. P.]
अजानन्त्या नियुक्तः स भगवन्ब्राह्मणोऽद्य मे । भवत्प्रसादान्न भयं किंचित्तस्य भविष्यति ॥
English Translation
Ahalya said Without knowing this, O holy one I have engaged Utanka in this task. He shall not, however, come by any danger through your grace.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अजानन्त्या
अजानत् [adj]
नियुक्तः
नियुज् [7. Ā.]
स
तद् [pron]
भगवन्
भगवत् [adj]
ब्राह्मणो
ब्राह्मण [m]
ऽद्य
अद्य [ind]
मे
मद् [pron]
भवत्प्रसादान्न
भवत् [adj]
भवत्प्रसादान्न
प्रसाद [m]
भवत्प्रसादान्न
न [ind]
भयं
भय [n]
किंचित्
कश्चित् [pron]
तस्य
तद् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
इत्युक्तः प्राह तां पत्नीमेवमस्त्विति गौतमः । उत्तङ्कोऽपि वने शून्ये राजानं तं ददर्श ह ॥
English Translation
Thus addressed by her, Gautama said, 'Let it be so.' Meanwhile, Utanka met king Saudasa in a deserted forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्तः
इति [ind]
इत्युक्तः
वच् [2. P.]
प्राह
प्राह् [1. P.]
तां
तद् [pron]
पत्नीम्
पत्नी [f]
एवम्
एवम् [ind]
अस्त्विति
अस् [2. P.]
अस्त्विति
इति [ind]
गौतमः
गौतम [m]
उत्तङ्को
उत्तङ्क [m]
ऽपि
अपि [ind]
वने
वन [n]
शून्ये
शून्य [adj]
राजानं
राजन् [m]
तं
तद् [pron]
ददर्श
दृश् [6. P.]
ह
ह [ind]