Śāntiparva Adhyāya 54
शान्तिपर्व • अध्यायः 54
Śāntiparva Adhyāya 54 of the classical Mahābhārata with 40 verses.
Total: 40 Verses
•
Citations: MBh 12.54.1–40
•
250 Lexicon Terms
धर्मात्मनि महासत्त्वे सत्यसंधे जितात्मनि । देवव्रते महाभागे शरतल्पगतेऽच्युते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मात्मनि
धर्म [mn]
धर्मात्मनि
आत्मन् [m]
महासत्त्वे
महत् [adj]
महासत्त्वे
सत्त्व [n]
सत्यसंधे
सत्य [adj]
सत्यसंधे
संधा [f]
जितात्मनि
जि [9. P.]
जितात्मनि
आत्मन् [m]
देवव्रते
देवव्रत [m]
महाभागे
महाभाग [adj]
शरतल्पगते
शर [m]
शरतल्पगते
तल्प [m]
शरतल्पगते
गम् [6. Ā.]
ऽच्युते
अच्युत [adj]
शयाने वीरशयने भीष्मे शंतनुनन्दने । गाङ्गेये पुरुषव्याघ्रे पाण्डवैः पर्युपस्थिते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शयाने
शी [1. Ā.]
वीरशयने
वीर [m]
वीरशयने
शयन [n]
भीष्मे
भीष्म [m]
शंतनुनन्दने
शंतनु [m]
शंतनुनन्दने
नन्दन [m]
गाङ्गेये
गाङ्गेय [m]
पुरुषव्याघ्रे
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्रे
व्याघ्र [m]
पाण्डवैः
पाण्डव [m]
पर्युपस्थिते
पर्युपस्था [1. P.]
काः कथाः समवर्तन्त तस्मिन्वीरसमागमे । हतेषु सर्वसैन्येषु तन्मे शंस महामुने ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
काः
क [pron]
कथाः
कथा [f]
समवर्तन्त
संवृत् [1. Ā.]
तस्मिन्
तद् [pron]
वीरसमागमे
वीर [m]
वीरसमागमे
समागम [m]
हतेषु
हन् [6. P.]
सर्वसैन्येषु
सर्व [pron]
सर्वसैन्येषु
सैन्य [m]
तन्मे
तद् [pron]
तन्मे
मद् [pron]
शंस
शंस् [2. Ā.]
महामुने
महत् [adj]
महामुने
मुनि [m]
शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे । आजग्मुरृषयः सिद्धा नारदप्रमुखा नृप ॥
English Translation
Vaishampayana said When Bhishma, that chief of the Kurus, lay on his bed of arrows, many Rishis and Siddhas, O king, headed by Narada, came there.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिन्
तद् [pron]
अस्तमिते
अस्तमित [adj]
भीष्मे
भीष्म [m]
कौरवाणां
कौरव [m]
धुरंधरे
धुरंधर [m]
आजग्मुर्
आगम् [6. P.]
ऋषयः
ऋषि [m]
सिद्धा
सिद्ध [m]
नारदप्रमुखा
नारद [m]
नारदप्रमुखा
प्रमुख [adj]
नृप
नृप [m]
हतशिष्टाश्च राजानो युधिष्ठिरपुरोगमाः । धृतराष्ट्रश्च कृष्णश्च भीमार्जुनयमास्तथा ॥
English Translation
The residue of the king with Yudhishthira at their head, Dhritarashtra, Krishna, Bhima, Arjuna and the twins also came there.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हतशिष्टाश्च
हन् [6. P.]
हतशिष्टाश्च
शिष् [4. Ā.]
हतशिष्टाश्च
च [ind]
राजानो
राजन् [m]
युधिष्ठिरपुरोगमाः
युधिष्ठिर [m]
युधिष्ठिरपुरोगमाः
पुरोगम [adj]
धृतराष्ट्रश्च
धृतराष्ट्र [m]
धृतराष्ट्रश्च
च [ind]
कृष्णश्च
कृष्ण [m]
कृष्णश्च
च [ind]
भीमार्जुनयमास्तथा
भीम [m]
भीमार्जुनयमास्तथा
अर्जुन [m]
भीमार्जुनयमास्तथा
यम [m]
भीमार्जुनयमास्तथा
तथा [ind]
तेऽभिगम्य महात्मानो भरतानां पितामहम् । अन्वशोचन्त गाङ्गेयमादित्यं पतितं यथा ॥
English Translation
Approaching the grandfather of the Bharatas who shone like the Sun himself dropped from the sky, those great persons began to bewail for him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽभिगम्य
अभिगम् [1. Ā.]
महात्मानं
महात्मन् [adj]
विष्णुं
विष्णु [m]
पुरुषविग्रहम्
पुरुष [m]
पुरुषविग्रहम्
विग्रह [mn]
अन्वशोचन्त
अनुशुच् [1. Ā.]
गाङ्गेयम्
गाङ्गेय [m]
आदित्यं
आदित्य [m]
पतितं
पत् [1. Ā.]
यथा
यथा [ind]
मुहूर्तमिव च ध्यात्वा नारदो देवदर्शनः । उवाच पाण्डवान्सर्वान्हतशिष्टांश्च पार्थिवान् ॥
English Translation
Then reflecting for a moment, Narada, of divine features, addressed all the Pandavas and the residue of the kings, saying, 'The time, I think, has come for you to question Bhishma for Ganga's son is about to die like the Sun that is on the point of setting.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मुहूर्तम्
मुहूर्त [mn]
इव
इव [ind]
च
च [ind]
ध्यात्वा
ध्या [3. Ā.]
नारदो
नारद [m]
देवदर्शनः
देवदर्शन [m]
उवाच
वच् [2. P.]
पाण्डवान्
पाण्डव [m]
सर्वान्
सर्व [pron]
हतशिष्टांश्च
हन् [6. P.]
हतशिष्टांश्च
शिष् [4. Ā.]
हतशिष्टांश्च
च [ind]
पार्थिवान्
पार्थिव [m]
प्राप्तकालं च आचक्षे भीष्मोऽयमनुयुज्यताम् । अस्तमेति हि गाङ्गेयो भानुमानिव भारत ॥
English Translation
Then reflecting for a moment, Narada, of divine features, addressed all the Pandavas and the residue of the kings, saying, 'The time, I think, has come for you to question Bhishma for Ganga's son is about to die like the Sun that is on the point of setting.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्राप्तकालं
प्राप् [1. P.]
प्राप्तकालं
काल [m]
च
च [ind]
आचक्षे
आचक्ष् [1. P.]
भीष्मो
भीष्म [m]
ऽयम्
इदम् [pron]
अनुयुज्यताम्
अनुयुज् [7. Ā.]
अस्तम्
अस्त [m]
एति
इ [5. Ā.]
हि
हि [ind]
गाङ्गेयो
गाङ्गेय [m]
भानुमान्
भानुमन्त् [m]
इव
इव [ind]
भारत
भारत [m]
अयं प्राणानुत्सिसृक्षुस्तं सर्वेऽभ्येत्य पृच्छत । कृत्स्नान्हि विविधान्धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्ययम् ॥
English Translation
He is about to give up his ghost. Do you all, therefore, request him to discourse to you. He is acquainted with the various duties of all the four orders.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयं
इदम् [pron]
प्राणान्
प्राण [m]
उत्सिसृक्षुस्तं
उत्सिसृक्षु [adj]
उत्सिसृक्षुस्तं
तद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
ऽभ्येत्य
अभ्ये [2. P.]
पृच्छत
प्रच्छ् [1. P.]
कृत्स्नान्
कृत्स्न [adj]
हि
हि [ind]
विविधान्
विविध [adj]
धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य
धर्म [mn]
धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य
चातुर्वर्ण्य [n]
वेत्त्ययम्
विद् [6. Ā.]
वेत्त्ययम्
इदम् [pron]
एष वृद्धः पुरा लोकान्संप्राप्नोति तनुत्यजाम् । तं शीघ्रमनुयुञ्जध्वं संशयान्मनसि स्थितान् ॥
English Translation
Aged as he is, after renouncing his corporeal frame he will attain to high regions of bliss. Request him, therefore, forthwith to clear the doubts that exist in your minds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
वृद्धः
वृद्ध [adj]
पुरा
पुरा [ind]
लोकान्
लोक [m]
सम्प्राप्नोति
सम्प्राप् [5. Ā.]
तनुत्यजाम्
तनुत्यज् [adj]
स
तद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
सर्वरहस्येषु
सर्व [pron]
सर्वरहस्येषु
रहस्य [n]
संशयान्मनसि
संशय [m]
संशयान्मनसि
मनस् [n]
स्थितान्
स्था [1. Ā.]
एवमुक्ता नारदेन भीष्ममीयुर्नराधिपाः । प्रष्टुं चाशक्नुवन्तस्ते वीक्षां चक्रुः परस्परम् ॥
English Translation
Thus accosted by Narada, those princes approached Bhishina, but unable to ask him anything looked at one another.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्ता
वच् [2. P.]
नारदेन
नारद [m]
भीष्मम्
भीष्म [m]
ईयुर्
इ [5. Ā.]
नराधिपाः
नराधिप [m]
प्रष्टुं
प्रच्छ् [1. P.]
चाशक्नुवन्तस्ते
च [ind]
चाशक्नुवन्तस्ते
अशक्नुवत् [adj]
चाशक्नुवन्तस्ते
तद् [pron]
वीक्षांचक्रुः
वीक्ष् [4. P.]
परस्परम्
परस्पर [adj]
अथोवाच हृषीकेशं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः । नान्यस्त्वद्देवकीपुत्र शक्तः प्रष्टुं पितामहम् ॥
English Translation
Then Yudhishthira the son of Pandu, addressing Hrishikesha, said,-"There is no one else then Devaki's son who can question the grandfather.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथोवाच
अथ [ind]
अथोवाच
वच् [2. P.]
हृषीकेशं
हृषीकेश [m]
पाण्डुपुत्रो
पाण्डु [m]
पाण्डुपुत्रो
पुत्र [m]
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर [m]
नान्यस्त्वद्
न [ind]
नान्यस्त्वद्
अन्य [pron]
नान्यस्त्वद्
त्वद् [pron]
देवकीपुत्र
देवकीपुत्र [m]
शक्तः
शक् [4. P.]
प्रष्टुं
प्रच्छ् [1. P.]
पितामहम्
पितामह [m]
प्रव्याहारय दुर्धर्ष त्वमग्रे मधुसूदन । त्वं हि नस्तात सर्वेषां सर्वधर्मविदुत्तमः ॥
English Translation
O foremost one of Yadu's race, do you, therefore, O destroyer of Madhu, speak first. You are the foremost of us all and are conversant with every duty and practice.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रव्याहारय
प्रव्याहारय् [10. P.]
दुर्धर्ष
दुर्धर्ष [adj]
त्वम्
त्वद् [pron]
अग्रे
अग्र [n]
मधुसूदन
मधुसूदन [m]
त्वं
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
नस्तात
मद् [pron]
नस्तात
तात [m]
सर्वेषां
सर्व [pron]
सर्वधर्मविद्
सर्व [pron]
सर्वधर्मविद्
धर्म [mn]
सर्वधर्मविद्
विद् [adj]
उत्तमः
उत्तम [adj]
एवमुक्तः पाण्डवेन भगवान्केशवस्तदा । अभिगम्य दुराधर्षं प्रव्याहारयदच्युतः ॥
English Translation
Thus addressed by the son of Pandu, the illustrious Keshava of undecaying glory, approaching the unconquerable Bhishma, spoke to him as follows.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तः
वच् [2. P.]
पाण्डवेन
पाण्डव [m]
भगवान्
भगवन्त् [m]
केशवस्तदा
केशव [m]
केशवस्तदा
तदा [ind]
अभिगम्य
अभिगम् [1. Ā.]
दुराधर्षं
दुराधर्ष [adj]
प्रव्याहारयद्
प्रव्याहारय् [10. P.]
अच्युतः
अच्युत [m]
कच्चित्सुखेन रजनी व्युष्टा ते राजसत्तम । विस्पष्टलक्षणा बुद्धिः कच्चिच्चोपस्थिता तव ॥
English Translation
Have you, O best of kings passed the night happily? Has your understanding become unclouded?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कच्चित्
कच्चित् [ind]
सुखेन
सुखेन [ind]
रजनी
रजनी [f]
व्युष्टा
विवस् [6. P.]
ते
त्वद् [pron]
राजसत्तम
राजन् [m]
राजसत्तम
सत्तम [adj]
विस्पष्टलक्षणा
विस्पष्ट [adj]
विस्पष्टलक्षणा
लक्षण [n]
बुद्धिः
बुद्धि [f]
कच्चिच्चोपस्थिता
कच्चित् [ind]
कच्चिच्चोपस्थिता
च [ind]
कच्चिच्चोपस्थिता
उपस्था [1. Ā.]
तव
त्वद् [pron]
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रतिभान्ति च तेऽनघ । न ग्लायते च हृदयं न च ते व्याकुलं मनः ॥
English Translation
Does your knowledge, O sinless one, shine in you by inward light? I hope your heart does not feel pain and your mind is no longer agitated?'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कच्चिज्ज्ञानानि
कच्चित् [ind]
कच्चिज्ज्ञानानि
ज्ञान [n]
सर्वाणि
सर्व [pron]
प्रसन्नानि
प्रसद् [1. Ā.]
तवाच्युत
त्वद् [pron]
तवाच्युत
अच्युत [m]
न
न [ind]
ग्लायते
ग्ला [4. Ā.]
च
च [ind]
हृदयं
हृदय [n]
न
न [ind]
च
च [ind]
ते
त्वद् [pron]
व्याकुलं
व्याकुल [adj]
मनः
मनस् [n]
दाहो मोहः श्रमश्चैव क्लमो ग्लानिस्तथा रुजा । तव प्रसादाद्गोविन्द सद्यो व्यपगतानघ ॥
English Translation
Bhishma said Burning, stupefaction, toil, exhaustion, and pain, through your Grace, O you of Vrishni's race, have all left me in a single day.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दाहो
दाह [m]
मोहः
मोह [m]
श्रमश्चैव
श्रम [m]
श्रमश्चैव
च [ind]
श्रमश्चैव
एव [ind]
क्लमो
क्लम [m]
ग्लानिस्तथा
ग्लानि [f]
ग्लानिस्तथा
तथा [ind]
रुजा
रुजा [f]
तव
त्वद् [pron]
प्रसादाद्
प्रसाद [m]
गोविन्द
गोविन्द [m]
सद्यो
सद्यस् [ind]
व्यपगतानघ
व्यपगम् [1. P.]
व्यपगतानघ
अनघ [adj]
यच्च भूतं भविष्यच्च भवच्च परमद्युते । तत्सर्वमनुपश्यामि पाणौ फलमिवाहितम् ॥
English Translation
O you of matchless splendour, I behold as distinctly as a fruit placed in my hands, all that is past, all that is future, and all that is present.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
भूतं
भू [1. Ā.]
च
च [ind]
भव्यं
भू [1. Ā.]
च
च [ind]
भवच्च
भू [1. Ā.]
भवच्च
च [ind]
पुरुषर्षभ
पुरुष [m]
पुरुषर्षभ
ऋषभ [m]
तत्
तद् [pron]
सर्वम्
सर्व [pron]
अनुपश्यामि
अनुपश् [4. Ā.]
पाणौ
पाणि [m]
फलम्
फल [n]
इवाहितम्
इव [ind]
इवाहितम्
आधा [3. Ā.]
वेदोक्ताश्चैव ये धर्मा वेदान्तनिहिताश्च ये । तान्सर्वान्संप्रपश्यामि वरदानात्तवाच्युत ॥
English Translation
I behold clearly, O you of unfading glory, by virtue of the boon granted by you to me, all the duties laid down in the Vedas, and in the Vedantas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वेदोक्ताश्चैव
वेद [m]
वेदोक्ताश्चैव
वच् [2. P.]
वेदोक्ताश्चैव
च [ind]
वेदोक्ताश्चैव
एव [ind]
ये
यद् [pron]
धर्मा
धर्म [mn]
वेदान्तनिहिताश्च
वेदान्त [m]
वेदान्तनिहिताश्च
निधा [3. Ā.]
वेदान्तनिहिताश्च
च [ind]
ये
यद् [pron]
तान्
तद् [pron]
सर्वान्
सर्व [pron]
सम्प्रपश्यामि
सम्प्रदृश् [4. Ā.]
वरदानात्
वर [mn]
वरदानात्
दान [n]
तवाच्युत
त्वद् [pron]
तवाच्युत
अच्युत [m]
शिष्टैश्च धर्मो यः प्रोक्तः स च मे हृदि वर्तते । देशजातिकुलानां च धर्मज्ञोऽस्मि जनार्दन ॥
English Translation
The duties that have been described by persons of learning and righteous conduct are still fresh in my memory. I am conversant also, O Janardana, with the duties and practices obtaining in particular countries and among particular tribes and families.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शिष्टैश्च
शास् [1. P.]
शिष्टैश्च
च [ind]
धर्मो
धर्म [mn]
यः
यद् [pron]
प्रोक्तः
प्रवच् [2. P.]
स
तद् [pron]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
हृदि
हृद् [n]
वर्तते
वृत् [3. P.]
देशजातिकुलानां
देश [m]
देशजातिकुलानां
जाति [f]
देशजातिकुलानां
कुल [n]
च
च [ind]
धर्मज्ञो
धर्म [mn]
धर्मज्ञो
ज्ञ [adj]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
जनार्दन
जनार्दन [m]
चतुर्ष्वाश्रमधर्मेषु योऽर्थः स च हृदि स्थितः । राजधर्मांश्च सकलानवगच्छामि केशव ॥
English Translation
I remember again everything regarding the four modes of life. I am acquainted, O Keshava, with the royal duties.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चतुर्ष्वाश्रमधर्मेषु
चतुर् [nr]
चतुर्ष्वाश्रमधर्मेषु
आश्रम [mn]
चतुर्ष्वाश्रमधर्मेषु
धर्म [mn]
यो
यद् [pron]
ऽर्थः
अर्थ [mn]
स
तद् [pron]
च
च [ind]
हृदि
हृद् [n]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
राजधर्मांश्च
राजन् [m]
राजधर्मांश्च
धर्म [mn]
राजधर्मांश्च
च [ind]
सकलान्
सकल [adj]
अवगच्छामि
अवगम् [6. P.]
केशव
केशव [m]
यत्र यत्र च वक्तव्यं तद्वक्ष्यामि जनार्दन । तव प्रसादाद्धि शुभा मनो मे बुद्धिराविशत् ॥
English Translation
I would say, O Janardana, everything in its proper hour. Through your favour, I have acquired an auspicious understanding.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्र
यत्र [ind]
यत्र
यत्र [ind]
च
च [ind]
वक्तव्यं
वच् [2. P.]
तद्
तद् [pron]
वक्ष्यामि
वच् [2. P.]
जनार्दन
जनार्दन [m]
तव
त्वद् [pron]
प्रसादाद्धि
प्रसाद [m]
प्रसादाद्धि
हि [ind]
शुभा
शुभ [adj]
मनो
मनस् [n]
मे
मद् [pron]
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
आविशत्
आविश् [6. Ā.]
युवेव चास्मि संवृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहितः । वक्तुं श्रेयः समर्थोऽस्मि त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ॥
English Translation
Strengthened by contemplation of you, I feel as if I have become a young man again. Through your favour, O Janardana, I have become capable to talk on what is for the behoof of the world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
युवेव
युवन् [m]
युवेव
इव [ind]
चास्मि
च [ind]
चास्मि
अस् [2. P.]
संवृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहितः
संवृत् [1. Ā.]
संवृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहितः
त्वद् [pron]
संवृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहितः
अनुध्यान [n]
संवृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहितः
बृंहय् [10. Ā.]
वक्तुं
वच् [2. P.]
श्रेयः
श्रेयस् [n]
समर्थो
समर्थ [adj]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
त्वत्प्रसादाज्जनार्दन
त्वद् [pron]
त्वत्प्रसादाज्जनार्दन
प्रसाद [m]
त्वत्प्रसादाज्जनार्दन
जनार्दन [m]
स्वयं किमर्थं तु भवाञ्श्रेयो न प्राह पाण्डवम् । किं ते विवक्षितं चात्र तदाशु वद माधव ॥
English Translation
Why, however, O holy one, do you not yourself describe to Pandu's son all that is good? What explanation can you give about it? Tell me quickly, O Madhava.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वयं
स्वयम् [ind]
किमर्थं
किमर्थम् [ind]
तु
तु [ind]
भवाञ्
भवत् [adj]
श्रेयो
श्रेयस् [n]
न
न [ind]
प्राह
प्राह् [1. P.]
पाण्डवम्
पाण्डव [m]
किं
क [pron]
ते
त्वद् [pron]
विवक्षितं
विवक्ष् [Desid. Ā.]
चात्र
च [ind]
चात्र
अत्र [ind]
तद्
तद् [pron]
आशु
आशु [ind]
वद
वद् [1. Ā.]
माधव
माधव [m]
यशसः श्रेयसश्चैव मूलं मां विद्धि कौरव । मत्तः सर्वेऽभिनिर्वृत्ता भावाः सदसदात्मकाः ॥
English Translation
Vasudeva said Know, O you of Kuru's race, that I am the root of fame and of everything that produces good. All things, good or bad, emanate from me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यशसः
यशस् [n]
श्रेयसश्चैव
श्रेयस् [n]
श्रेयसश्चैव
च [ind]
श्रेयसश्चैव
एव [ind]
मूलं
मूल [mn]
मां
मद् [pron]
विद्धि
विद् [6. Ā.]
कौरव
कौरव [m]
मत्तः
मद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
ऽभिनिर्वृत्ता
अभिनिर्वृत् [1. Ā.]
भावाः
भाव [m]
सदसदात्मकाः
अस् [2. P.]
सदसदात्मकाः
असत् [adj]
सदसदात्मकाः
आत्मक [adj]
शीतांशुश्चन्द्र इत्युक्ते को लोके विस्मयिष्यति । तथैव यशसा पूर्णे मयि को विस्मयिष्यति ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शीतांशुश्चन्द्र
शीतांशु [m]
शीतांशुश्चन्द्र
चन्द्र [m]
इत्युक्ते
इति [ind]
इत्युक्ते
वच् [2. P.]
को
क [pron]
लोके
लोक [m]
विस्मयिष्यति
विस्मि [1. P.]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
यशसा
यशस् [n]
पूर्णे
पृ [9. Ā.]
मयि
मद् [pron]
को
क [pron]
विस्मयिष्यति
विस्मि [1. P.]
आधेयं तु मया भूयो यशस्तव महाद्युते । ततो मे विपुला बुद्धिस्त्वयि भीष्म समाहिता ॥
English Translation
I have, however, resolved to enhance your fame, O you of great splendour. It is for this, O Bhishma, that I have just filled you with great intelligence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आधेयं
आधा [3. Ā.]
तु
तु [ind]
मया
मद् [pron]
भूयो
भूयस् [adj]
यशस्तव
यशस् [n]
यशस्तव
त्वद् [pron]
महाद्युते
महत् [adj]
महाद्युते
द्युति [f]
ततो
ततस् [ind]
मे
मद् [pron]
विपुला
विपुल [adj]
बुद्धिस्त्वयि
बुद्धि [f]
बुद्धिस्त्वयि
त्वद् [pron]
भीष्म
भीष्म [m]
समाहिता
समाधा [1. P.]
यावद्धि पृथिवीपाल पृथिवी स्थास्यते ध्रुवा । तावत्तवाक्षया कीर्तिर्लोकाननु चरिष्यति ॥
English Translation
As long, O king, as the Earth will last, so long will your fame travel with unmitigated lustre through all the worlds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यावद्धि
यावत् [ind]
यावद्धि
हि [ind]
पृथिवीपाल
पृथिवीपाल [m]
पृथिवी
पृथिवी [f]
स्थास्यते
स्था [1. Ā.]
ध्रुवा
ध्रुव [adj]
तावत्
तावत् [ind]
तवाक्षया
त्वद् [pron]
तवाक्षया
अक्षय [adj]
कीर्तिर्
कीर्ति [f]
लोकान्
लोक [m]
अनु
अनु [ind]
चरिष्यति
चर् [1. Ā.]
यच्च त्वं वक्ष्यसे भीष्म पाण्डवायानुपृच्छते । वेदप्रवादा इव ते स्थास्यन्ति वसुधातले ॥
English Translation
Whatever, O Bhishma, you will say to the inquiring son of Pandu, will pass on Earth like the authoritative declarations of the Vedas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यच्च
यद् [pron]
यच्च
च [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
वक्ष्यसे
वच् [2. P.]
भीष्म
भीष्म [m]
पाण्डवायानुपृच्छते
पाण्डव [m]
पाण्डवायानुपृच्छते
अनुप्रछ् [6. Ā.]
वेदप्रवादा
वेद [m]
वेदप्रवादा
प्रवाद [m]
इव
इव [ind]
ते
तद् [pron]
स्थास्यन्ति
स्था [1. Ā.]
वसुधातले
वसुधा [f]
वसुधातले
तल [mn]
यश्चैतेन प्रमाणेन योक्ष्यत्यात्मानमात्मना । स फलं सर्वपुण्यानां प्रेत्य चानुभविष्यति ॥
English Translation
That person, who will follow the authority of your declarations, will obtain hereafter the meed of every meritorious act.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यश्चैतेन
यद् [pron]
यश्चैतेन
च [ind]
यश्चैतेन
एतद् [pron]
प्रमाणेन
प्रमाण [mn]
योक्ष्यत्यात्मानम्
युज् [6. Ā.]
योक्ष्यत्यात्मानम्
आत्मन् [m]
आत्मना
आत्मन् [m]
स
तद् [pron]
फलं
फल [n]
सर्वपुण्यानां
सर्व [pron]
सर्वपुण्यानां
पुण्य [n]
प्रेत्य
प्रे [2. P.]
चानुभविष्यति
च [ind]
चानुभविष्यति
अनुभू [1. Ā.]
एतस्मात्कारणाद्भीष्म मतिर्दिव्या मया हि ते । दत्ता यशो विप्रथेत कथं भूयस्तवेति ह ॥
English Translation
For this reason, O Bhishma, I have conferred on you celestial understanding so that your fame may be increased on Earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतस्मात्
एतद् [pron]
कारणाद्
कारण [n]
भीष्म
भीष्म [m]
मतिर्
मति [f]
दिव्या
दिव्य [adj]
मया
मद् [pron]
हि
हि [ind]
ते
त्वद् [pron]
दत्ता
दा [1. Ā.]
यशो
यशस् [n]
विप्रथेत
विप्रथ् [1. Ā.]
कथं
कथम् [ind]
भूयस्तवेति
भूयस् [ind]
भूयस्तवेति
त्वद् [pron]
भूयस्तवेति
इति [ind]
ह
ह [ind]
यावद्धि प्रथते लोके पुरुषस्य यशो भुवि । तावत्तस्याक्षयं स्थानं भवतीति विनिश्चितम् ॥
English Translation
As long as a man's fame lasts in the world, so long are his good deeds alive.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यावद्धि
यावत् [ind]
यावद्धि
हि [ind]
प्रथते
प्रथ् [1. P.]
लोके
लोक [m]
पुरुषस्य
पुरुष [m]
यशो
यशस् [n]
भुवि
भू [f]
तावत्
तावत् [ind]
तस्याक्षयं
तद् [pron]
तस्याक्षयं
अक्षय [adj]
स्थानं
स्थान [n]
भवतीति
भू [1. Ā.]
भवतीति
इति [ind]
विनिश्चितम्
विनिश्चि [3. P.]
राजानो हतशिष्टास्त्वां राजन्नभित आसते । धर्माननुयुयुक्षन्तस्तेभ्यः प्रब्रूहि भारत ॥
English Translation
The unslain residue of the kings are sitting around you, desirous of hearing your discourses on morality and duty. Do you speak to them, O Bharata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजानो
राजन् [m]
हतशिष्टास्त्वां
हन् [6. P.]
हतशिष्टास्त्वां
शिष् [4. Ā.]
हतशिष्टास्त्वां
त्वद् [pron]
राजन्न्
राजन् [m]
अभित
अभितस् [ind]
आसते
आस् [4. P.]
धर्मान्
धर्म [mn]
अनुयुयुक्षन्तस्तेभ्यः
अनुयुयुक्ष् [Desid. Ā.]
अनुयुयुक्षन्तस्तेभ्यः
तद् [pron]
प्रब्रूहि
प्रब्रू [2. Ā.]
भारत
भारत [m]
भवान्हि वयसा वृद्धः श्रुताचारसमन्वितः । कुशलो राजधर्माणां पूर्वेषामपराश्च ये ॥
English Translation
You are aged and your conduct is consistent with the injunctions of the Shrutis. You are a master of the royal duties and of every other science of duty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भवान्
भवत् [adj]
हि
हि [ind]
वयसा
वयस् [n]
वृद्धः
वृद्ध [adj]
श्रुताचारसमन्वितः
श्रु [4. P.]
श्रुताचारसमन्वितः
आचार [m]
श्रुताचारसमन्वितः
समन्वित [adj]
कुशलो
कुशल [adj]
राजधर्माणां
राजन् [m]
राजधर्माणां
धर्म [mn]
पूर्वेषाम्
पूर्व [pron]
अपराश्च
अपर [pron]
अपराश्च
च [ind]
ये
यद् [pron]
जन्मप्रभृति ते कश्चिद्वृजिनं न ददर्श ह । ज्ञातारमनुधर्माणां त्वां विदुः सर्वपार्थिवाः ॥
English Translation
No one, has ever marked the slightest transgression in you since your very birth. All the kings know you to be master of the sciences of morality and duty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जन्मप्रभृति
जन्मन् [n]
जन्मप्रभृति
प्रभृति [ind]
ते
त्वद् [pron]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
वृजिनं
वृजिन [n]
न
न [ind]
ददर्श
दृश् [6. P.]
ह
ह [ind]
ज्ञातारम्
ज्ञातृ [adj]
अनुधर्माणां
अनुधर्म [m]
त्वां
त्वद् [pron]
विदुः
विद् [6. Ā.]
सर्वपार्थिवाः
सर्व [pron]
सर्वपार्थिवाः
पार्थिव [m]
तेभ्यः पितेव पुत्रेभ्यो राजन्ब्रूहि परं नयम् । ऋषयश्च हि देवाश्च त्वया नित्यमुपासिताः ॥
English Translation
Like a father to his sons do you, therefore, O king, describe to them high morality. You have always adored the Rishis and the gods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेभ्यः
तद् [pron]
पितेव
पितृ [m]
पितेव
इव [ind]
पुत्रेभ्यो
पुत्र [m]
राजन्
राजन् [m]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
परं
पर [pron]
नयम्
नय [m]
ऋषयश्च
ऋषि [m]
ऋषयश्च
च [ind]
हि
हि [ind]
देवाश्च
देव [m]
देवाश्च
च [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
नित्यम्
नित्यम् [ind]
उपासिताः
उपास् [4. P.]
तस्माद्वक्तव्यमेवेह त्वया पश्याम्यशेषतः । धर्माञ्शुश्रूषमाणेभ्यः पृष्टेन च सता पुनः ॥
English Translation
You should discourse on these subjects fully to persons desirous of listening to discourses on morality and duty. A learned person, especially when requested by the righteous, should talk of the same. The sages have declared this to be a duty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्माद्
तस्मात् [ind]
वक्तव्यम्
वच् [2. P.]
एवेह
एव [ind]
एवेह
इह [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
पश्याम्यशेषतः
दृश् [6. P.]
पश्याम्यशेषतः
अशेषतस् [ind]
धर्माञ्
धर्म [mn]
शुश्रूषमाणेभ्यः
शुश्रूष् [1. P.]
पृष्टेन
प्रच्छ् [1. P.]
च
च [ind]
सता
अस् [2. P.]
पुनः
पुनर् [ind]
वक्तव्यं विदुषा चेति धर्ममाहुर्मनीषिणः । अप्रतिब्रुवतः कष्टो दोषो हि भवति प्रभो ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वक्तव्यं
वच् [2. P.]
विदुषा
विद्वस् [adj]
चेति
च [ind]
चेति
इति [ind]
धर्मम्
धर्म [mn]
आहुर्
अह् [1. P.]
मनीषिणः
मनीषिन् [adj]
अप्रतिब्रुवतः
अप्रतिब्रुवत् [adj]
कष्टो
कष्ट [adj]
दोषो
दोष [mn]
हि
हि [ind]
भवति
भू [1. Ā.]
प्रभो
प्रभु [adj]
तस्मात्पुत्रैश्च पौत्रैश्च धर्मान्पृष्टः सनातनान् । विद्वाञ्जिज्ञासमानैस्त्वं प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥
English Translation
O powerful one if you do not speak on such subjects, you will incur sin. Therefore, questioned by your sons and grandsons, o learned one, about the eternal duties (of men), do you, O foremost of the Bharatas, describe this subject them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मात्
तस्मात् [ind]
पुत्रैश्च
पुत्र [m]
पुत्रैश्च
च [ind]
पौत्रैश्च
पौत्र [m]
पौत्रैश्च
च [ind]
धर्मान्
धर्म [mn]
पृष्टः
प्रच्छ् [1. P.]
सनातनान्
सनातन [adj]
विद्वाञ्
विद्वस् [adj]
जिज्ञासमानैस्त्वं
जिज्ञास् [Desid. Ā.]
जिज्ञासमानैस्त्वं
त्वद् [pron]
प्रब्रूहि
प्रब्रू [2. Ā.]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]