इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधःशिरा मुहुः । श्रुत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः ॥
iti bruvati rāme tu lakṣmaṇo'dhaḥśirā muhuḥ | śrutvā madhyaṃ jagāmeva manasā duḥkhaharṣayoḥ ||
English Translation
While Rama was speaking thus, Lakshmana listened to him with his head down, experiencing both grief and joy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
ब्रुवति
ब्रू [2. Ā.]
रामे
राम [m]
तु
तु [ind]
लक्ष्मणो
लक्ष्मण [m]
ऽधःशिरा
अधःशिरस् [adj]
मुहुः
मुहुर् [ind]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
मध्यं
मध्य [n]
जगामेव
गम् [6. Ā.]
जगामेव
इव [ind]
मनसा
मनस् [n]
दुःखहर्षयोः
दुःख [n]
दुःखहर्षयोः
हर्ष [m]
तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभ । निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥
tadā tu baddhvā bhrukuṭīṃ bhruvormadhye nararṣabha | niśaśvāsa mahāsarpo bilastha iva roṣitaḥ ||
English Translation
Lakshmana, frowning between his eyebrows, hissed like a great serpent seized with anger in its hole.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तदा
तदा [ind]
तु
तु [ind]
बद्ध्वा
बन्ध् [4. P.]
भ्रुकुटीं
भ्रुकुटि [f]
भ्रुवोर्
भ्रू [f]
मध्ये
मध्य [n]
नरर्षभः
नर [m]
नरर्षभः
ऋषभ [m]
निशश्वास
निश्वस् [2. Ā.]
महासर्पो
महत् [adj]
महासर्पो
सर्प [m]
बिलस्थ
बिल [n]
बिलस्थ
स्थ [adj]
इव
इव [ind]
रोषितः
रोषय् [10. Ā.]
तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा । बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम् ॥
tasya duṣprativīkṣyaṃ tadbhrukuṭīsahitaṃ tadā | babhau kruddhasya siṃhasya mukhasya sadṛśaṃ mukham ||
English Translation
With his frown, his face looked frightening like the face of a lion provoked.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
दुष्प्रतिवीक्ष्यं
दुष्प्रतिवीक्ष्य [adj]
तद्
तद् [pron]
भ्रुकुटीसहितं
भ्रुकुटि [f]
भ्रुकुटीसहितं
सहित [adj]
तदा
तदा [ind]
बभौ
भा [2. Ā.]
क्रुद्धस्य
क्रुध् [4. Ā.]
सिंहस्य
सिंह [m]
मुखस्य
मुख [n]
सदृशं
सदृश [adj]
मुखम्
मुख [n]
अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः । तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम् ॥
agrahastaṃ vidhunvaṃstu hastī hastamivātmanaḥ | tiryagūrdhvaṃ śarīre ca pātayitvā śirodharām ||
English Translation
Moving the extremities of his hands like to the trunk of an elephant, variously altering the altitude of the neck above his frame, glancing a look awry, thus spoke he to his brother.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अग्रहस्
अग्रह [adj]
तं
तद् [pron]
विधुन्वंस्
विधू [6. P.]
तु
तु [ind]
हस्ती
हस्तिन् [m]
हस्तम्
हस्त [mn]
इवात्मनः
इव [ind]
इवात्मनः
आत्मन् [m]
तिर्यग्
तिर्यञ्च् [adj]
ऊर्ध्वं
ऊर्ध्वम् [ind]
शरीरे
शरीर [n]
च
च [ind]
पातयित्वा
पातय् [10. Ā.]
शिरोधराम्
शिरोधरा [f]
अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत् । अस्थाने संभ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम् ॥
agrākṣṇā vīkṣamāṇastu tiryagbhrātaramabravīt | asthāne saṃbhramo yasya jāto vai sumahānayam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अग्राक्ष्णा
अग्र [n]
अग्राक्ष्णा
अक्षि [n]
वीक्षमाणस्
वीक्ष् [4. P.]
तु
तु [ind]
तिर्यग्
तिर्यञ्च् [adj]
भ्रातरम्
भ्रातृ [m]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
अस्थाने
अस्थान [n]
सम्भ्रमो
सम्भ्रम [m]
यस्य
यद् [pron]
जातो
जन् [4. P.]
वै
वै [ind]
सुमहान्
सु [ind]
सुमहान्
महत् [adj]
अयम्
इदम् [pron]
धर्मदोषप्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया । कथं ह्येतदसंभ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति ॥
dharmadoṣaprasaṅgena lokasyānatiśaṅkayā | kathaṃ hyetadasaṃbhrāntastvadvidho vaktumarhati ||
English Translation
O Rama, the greatest among the brave kshatriyas you say this because of your fear that (by disobeying father's command) harm will be done to righteousness. This great haste is unwarranted for there is the least apprehension about people's verdict (in favour of exile). How do you, of all persons, speak about destiny as allpowerful in these circumstances when it is powerless?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मदोषप्रसङ्गेन
धर्म [mn]
धर्मदोषप्रसङ्गेन
दोष [mn]
धर्मदोषप्रसङ्गेन
प्रसङ्ग [m]
लोकस्यानतिशङ्कया
लोक [m]
लोकस्यानतिशङ्कया
अनतिशङ्का [f]
कथं
कथम् [ind]
ह्य्
हि [ind]
एतद्
एतद् [pron]
असम्भ्रान्तस्
असम्भ्रान्त [adj]
त्वद्विधो
त्वद्विध [adj]
वक्तुम्
वच् [2. P.]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
यथा दैवमशौण्डीरं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः । किं नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि ॥
yathā daivamaśauṇḍīraṃ śauṇḍīraḥ kṣatriyarṣabhaḥ | kiṃ nāma kṛpaṇaṃ daivamaśaktamabhiśaṃsasi ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
दैवम्
दैव [n]
अशौण्डीरं
अशौण्डीर [adj]
शौण्डीरः
शौण्डीर [adj]
क्षत्रियर्षभः
क्षत्रिय [m]
क्षत्रियर्षभः
ऋषभ [m]
किं
क [pron]
नाम
नाम [ind]
कृपणं
कृपण [adj]
दैवम्
दैव [n]
अशक्तम्
अशक्त [adj]
अभिशंससि
अभिशंस् [1. P.]
पापयोस्ते कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते । सन्ति धर्मोपधाः श्लक्ष्णा धर्मात्मन्किं न बुध्यसे ॥
pāpayoste kathaṃ nāma tayoḥ śaṅkā na vidyate | santi dharmopadhāḥ ślakṣṇā dharmātmankiṃ na budhyase ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पापयोस्
पाप [adj]
तु
तु [ind]
कथं
कथम् [ind]
नाम
नाम [ind]
तयोः
तद् [pron]
शङ्का
शङ्का [f]
न
न [ind]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
सन्ति
अस् [2. P.]
धर्मोपधाः
धर्मोपध [adj]
श्लक्ष्णा
श्लक्ष्ण [adj]
धर्मात्मन्
धर्म [mn]
धर्मात्मन्
आत्मन् [m]
किं
क [pron]
न
न [ind]
बुध्यसे
बुध् [1. Ā.]
लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम् । येनेयमागता द्वैधं तव बुद्धिर्महीपते । स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्यसि ॥
lokavidviṣṭamārabdhaṃ tvadanyasyābhiṣecanam | yeneyamāgatā dvaidhaṃ tava buddhirmahīpate | sa hi dharmo mama dveṣyaḥ prasaṅgādyasya muhyasi ||
English Translation
Even that so called virtue do I loathe, which has, O high-souled one, fascinated you, and made your mind run from one extreme to another. *Formerly the mind was for accepting the kingdom, and now for going to the forest as an exile. These are the two extremes here meant.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लोकविद्विष्टम्
लोक [m]
लोकविद्विष्टम्
विद्विष् [6. Ā.]
आरब्धं
आरभ् [1. P.]
त्वदन्यस्याभिषेचनम्
त्वद् [pron]
त्वदन्यस्याभिषेचनम्
अन्य [pron]
त्वदन्यस्याभिषेचनम्
अभिषेचन [n]
येनेयम्
यद् [pron]
येनेयम्
इदम् [pron]
आगता
आगम् [6. P.]
द्वैधं
द्वैध [n]
तव
त्वद् [pron]
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
महीपते
महीपति [m]
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
धर्मो
धर्म [mn]
मम
मद् [pron]
द्वेष्यः
द्विष् [1. P.]
प्रसङ्गाद्
प्रसङ्ग [m]
यस्य
यद् [pron]
मुह्यसि
मुह् [4. Ā.]
यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम् । तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते ॥
yadyapi pratipattiste daivī cāpi tayormatam | tathāpyupekṣaṇīyaṃ te na me tadapi rocate ||
English Translation
It might be your opinion that their dictate is the decree of destiny. Even then, it does not satisfy me. It (destiny) should be ignored.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्य्
यदि [ind]
अपि
अपि [ind]
प्रतिपत्तिस्
प्रतिपत्ति [f]
ते
त्वद् [pron]
दैवी
दैव [adj]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
तयोर्
तद् [pron]
मतम्
मन् [8. P.]
तथाप्य्
तथा [ind]
तथाप्य्
अपि [ind]
उपेक्षणीयं
उपेक्ष् [1. P.]
ते
त्वद् [pron]
न
न [ind]
मे
मद् [pron]
तद्
तद् [pron]
अपि
अपि [ind]
रोचते
रुच् [1. P.]
विक्लवो वीर्यहीनो यः स दैवमनुवर्तते । वीराः संभावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ॥
viklavo vīryahīno yaḥ sa daivamanuvartate | vīrāḥ saṃbhāvitātmāno na daivaṃ paryupāsate ||
English Translation
Those who are timid and cowardly alone depend on destiny.The valiant with of selfrespect will not accept it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विक्लवो
विक्लव [adj]
वीर्यहीनो
वीर्य [n]
वीर्यहीनो
हा [1. P.]
यः
यद् [pron]
स
तद् [pron]
दैवम्
दैव [n]
अनुवर्तते
अनुवृत् [1. Ā.]
वीराः
वीर [m]
संभावितात्मानो
सम्भावय् [10. Ā.]
संभावितात्मानो
आत्मन् [m]
न
न [ind]
दैवं
दैव [n]
पर्युपासते
पर्युपास् [4. P.]
दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम् । न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सोऽवसीदति ॥
daivaṃ puruṣakāreṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitum | na daivena vipannārthaḥ puruṣaḥ so'vasīdati ||
English Translation
He, who can avert the consequences of destiny by dint of his manliness, does not lose heart even in the face of his interest being endangered by it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दैवं
दैव [n]
पुरुषकारेण
पुरुषकार [m]
यः
यद् [pron]
समर्थः
समर्थ [adj]
प्रबाधितुम्
प्रबाध् [9. P.]
न
न [ind]
दैवेन
दैव [n]
विपन्नार्थः
विपद् [4. P.]
विपन्नार्थः
अर्थ [mn]
पुरुषः
पुरुष [m]
सो
तद् [pron]
ऽवसीदति
अवसद् [2. P.]
द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च । दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति ॥
drakṣyanti tvadya daivasya pauruṣaṃ puruṣasya ca | daivamānuṣayoradya vyaktā vyaktirbhaviṣyati ||
English Translation
People shall witness to-day the power of destiny and manliness; this day shall appear which of them is more powerful. Those who have witness before the prevention of your installation by the evil agency of destiny, shall see it defeated, even this very day, by my manliness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्रक्ष्यन्ति
दृश् [6. P.]
त्व्
तु [ind]
अद्य
अद्य [ind]
दैवस्य
दैव [n]
पौरुषं
पौरुष [n]
पुरुषस्य
पुरुष [m]
च
च [ind]
दैवमानुषयोर्
दैव [adj]
दैवमानुषयोर्
मानुष [adj]
अद्य
अद्य [ind]
व्यक्ता
व्यक्त [adj]
व्यक्तिर्
व्यक्ति [f]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः । यद्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम् ॥
adya matpauruṣahataṃ daivaṃ drakṣyanti vai janāḥ | yaddaivādāhataṃ te'dya dṛṣṭaṃ rājyābhiṣecanam ||
English Translation
Today people will see destiny defeated by my valour just as they saw your consecration defeated (obstructed) by destiny.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अद्य
अद्य [ind]
मत्पौरुषहतं
मद् [pron]
मत्पौरुषहतं
पौरुष [n]
मत्पौरुषहतं
हन् [6. P.]
दैवं
दैव [n]
द्रक्ष्यन्ति
दृश् [6. P.]
वै
वै [ind]
जनाः
जन [m]
यद्
यत् [ind]
दैवाद्
दैव [n]
आहतं
आहन् [2. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
ऽद्य
अद्य [ind]
दृष्टं
दृश् [6. P.]
राज्याभिषेचनम्
राज्य [n]
राज्याभिषेचनम्
अभिषेचन [n]
अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम् । प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये ॥
atyaṅkuśamivoddāmaṃ gajaṃ madabaloddhatam | pradhāvitamahaṃ daivaṃ pauruṣeṇa nivartaye ||
English Translation
Thwart shall I that assailing destiny by my prowess like to a terrible elephant, freed of its shackles, past the restraining power of a goading hook and inflamed with the juice issuing out of its temples.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्यङ्कुशम्
अत्यङ्कुश [adj]
इवोद्दामं
इव [ind]
इवोद्दामं
उद्दाम [adj]
गजं
गज [m]
मदबलोद्धतम्
मद [m]
मदबलोद्धतम्
बल [mn]
मदबलोद्धतम्
उद्धन् [1. P.]
प्रधावितम्
प्रधाव् [1. Ā.]
अहं
मद् [pron]
दैवं
दैव [n]
पौरुषेण
पौरुष [n]
निवर्तये
निवर्तय् [10. Ā.]
लोकपालाः समस्तास्ते नाद्य रामाभिषेचनम् । न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता ॥
lokapālāḥ samastāste nādya rāmābhiṣecanam | na ca kṛtsnāstrayo lokā vihanyuḥ kiṃ punaḥ pitā ||
English Translation
What of the father, not even all the protectors of the regions nor the entire population of the three worlds shall be able to present any obstacle in the way of Rāma's installation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लोकपालाः
लोकपाल [m]
समस्तास्
समस्त [adj]
ते
तद् [pron]
नाद्य
न [ind]
नाद्य
अद्य [ind]
रामाभिषेचनम्
राम [m]
रामाभिषेचनम्
अभिषेचन [n]
न
न [ind]
च
च [ind]
कृत्स्नास्
कृत्स्न [adj]
त्रयो
त्रि [nr]
लोका
लोक [m]
विहन्युः
विहन् [2. Ā.]
किं
क [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
पिता
पितृ [m]
यैर्विवासस्तवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः । अरण्ये ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा ॥
yairvivāsastavāraṇye mitho rājansamarthitaḥ | araṇye te vivatsyanti caturdaśa samāstathā ||
English Translation
Those who have, with one voice oh king, settled about your exile to the forest, shall be banished to-day for fourteen years.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यैर्
यद् [pron]
विवासस्
विवास [m]
तवारण्ये
त्वद् [pron]
तवारण्ये
अरण्य [n]
मिथो
मिथस् [ind]
राजन्
राजन् [m]
समर्थितः
समर्थय् [Denom. Ā.]
अरण्ये
अरण्य [n]
ते
तद् [pron]
विवत्स्यन्ति
विवस् [1. P.]
चतुर्दश
चतुर्दशन् [adj]
समास्
समा [f]
तथा
तथा [ind]
अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव । अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते ॥
ahaṃ tadāśāṃ chetsyāmi pitustasyāśca yā tava | abhiṣekavighātena putrarājyāya vartate ||
English Translation
Burn shall I down that hope of my father and Kaikeyi that they want to place Bharata on the throne by hindering your installation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
तदाशां
तद् [pron]
तदाशां
आशा [f]
छेत्स्यामि
छिद् [1. P.]
पितुस्
पितृ [m]
तस्याश्
तद् [pron]
च
च [ind]
या
यद् [pron]
तव
त्वद् [pron]
अभिषेकविघातेन
अभिषेक [m]
अभिषेकविघातेन
विघात [m]
पुत्रराज्याय
पुत्र [m]
पुत्रराज्याय
राज्य [n]
वर्तते
वृत् [3. P.]
मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा । प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम ॥
madbalena viruddhāya na syāddaivabalaṃ tathā | prabhaviṣyati duḥkhāya yathograṃ pauruṣaṃ mama ||
English Translation
Influence of destiny shall not bring my opponents that amount happiness, as the misery inflicted on them by my terrible prowess.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मद्बलेन
मद् [pron]
मद्बलेन
बल [mn]
विरुद्धाय
विरुध् [7. Ā.]
न
न [ind]
स्याद्
अस् [2. P.]
दैवबलं
दैव [n]
दैवबलं
बल [mn]
तथा
तथा [ind]
प्रभविष्यति
प्रभू [1. Ā.]
दुःखाय
दुःख [n]
यथोग्रं
यथा [ind]
यथोग्रं
उग्र [adj]
पौरुषं
पौरुष [n]
मम
मद् [pron]
ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम् । आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि ॥
ūrdhvaṃ varṣasahasrānte prajāpālyamanantaram | āryaputrāḥ kariṣyanti vanavāsaṃ gate tvayi ||
English Translation
Yourself retiring to the forest after governing the people for a thousand years, your sons shall resume the administration.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऊर्ध्वं
ऊर्ध्वम् [ind]
वर्षसहस्रान्ते
वर्ष [mn]
वर्षसहस्रान्ते
सहस्र [mn]
वर्षसहस्रान्ते
अन्त [m]
प्रजापाल्यम्
प्रजापाल्य [n]
अनन्तरम्
अनन्तर [adj]
आर्यपुत्राः
आर्य [m]
आर्यपुत्राः
पुत्र [m]
करिष्यन्ति
कृ [2. Ā.]
वनवासं
वन [n]
वनवासं
वास [m]
गते
गम् [6. Ā.]
त्वयि
त्वद् [pron]
पूर्वराजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते । प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत्परिपालने ॥
pūrvarājarṣivṛttyā hi vanavāso vidhīyate | prajā nikṣipya putreṣu putravatparipālane ||
English Translation
Dwelling into the forest is permitted after making over(the charge of) the subjects to (the hands of the) sons, as did the Rājarsis of old.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पूर्वराजर्षिवृत्त्या
पूर्व [pron]
पूर्वराजर्षिवृत्त्या
राजर्षि [m]
पूर्वराजर्षिवृत्त्या
वृत्ति [f]
हि
हि [ind]
वनवासो
वन [n]
वनवासो
वास [m]
विधीयते
विधा [3. Ā.]
प्रजा
प्रजा [f]
निक्षिप्य
निक्षिप् [6. Ā.]
पुत्रेषु
पुत्र [m]
पुत्रवत्
पुत्र [m]
पुत्रवत्
वत् [ind]
परिपालने
परिपालन [n]
स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया । नैवमिच्छसि धर्मात्मन्राज्यं राम त्वमात्मनि ॥
sa cedrājanyanekāgre rājyavibhramaśaṅkayā | naivamicchasi dharmātmanrājyaṃ rāma tvamātmani ||
English Translation
The monarch changing his mind, the kingdom shall be transferred into another's hands, do you, being afraid of this, want to fly as an exile to the forest? And is it for this, that you Oh virtuous souled Rāma, do not wish to have kingdom for you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
चेद्
चेद् [ind]
राजन्य्
राजन् [m]
अनेकाग्रे
अनेकाग्र [adj]
राज्यविभ्रमशङ्कया
राज्य [n]
राज्यविभ्रमशङ्कया
विभ्रम [m]
राज्यविभ्रमशङ्कया
शङ्का [f]
नैवम्
न [ind]
नैवम्
एवम् [ind]
इच्छसि
इष् [1. P.]
धर्मात्मन्
धर्म [mn]
धर्मात्मन्
आत्मन् [m]
राज्यं
राज्य [n]
राम
राम [m]
त्वम्
त्वद् [pron]
आत्मनि
आत्मन् [m]
प्रतिजाने च ते वीर मा भूवं वीरलोकभाक् । राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम् ॥
pratijāne ca te vīra mā bhūvaṃ vīralokabhāk | rājyaṃ ca tava rakṣeyamahaṃ veleva sāgaram ||
English Translation
I do promise to you, Oh great hero, that I shall protect your kingdom like to shore protecting the sea, or else I shall not attain to the region of heroes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रतिजाने
प्रतिज्ञा [9. Ā.]
च
च [ind]
ते
त्वद् [pron]
वीर
वीर [m]
मा
मा [ind]
वीरलोकभाक्
वीर [m]
वीरलोकभाक्
लोक [m]
वीरलोकभाक्
भाज् [adj]
राज्यं
राज्य [n]
च
च [ind]
तव
त्वद् [pron]
रक्षेयम्
रक्ष् [4. P.]
अहं
मद् [pron]
वेलेव
वेला [f]
वेलेव
इव [ind]
सागरम्
सागर [m]
मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव । अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात् ॥
maṅgalairabhiṣiñcasva tatra tvaṃ vyāpṛto bhava | ahameko mahīpālānalaṃ vārayituṃ balāt ||
English Translation
Do you perform the rites of installation with things necessary for benediction, do you engage in these affairs, myself alone shall be able by force to thwart the opposition of the kings.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मङ्गलैर्
मङ्गल [n]
अभिषिञ्चस्व
अभिषिच् [4. P.]
तत्र
तत्र [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
व्यापृतो
व्यापृत [adj]
भव
भू [1. Ā.]
अहम्
मद् [pron]
एको
एक [pron]
महीपालान्
महीपाल [m]
अलं
अलम् [ind]
वारयितुं
वारय् [10. Ā.]
बलात्
बल [mn]
न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे । नासिराबन्धनार्थाय न शराः स्तम्भहेतवः ॥
na śobhārthāvimau bāhū na dhanurbhūṣaṇāya me | nāsirābandhanārthāya na śarāḥ stambhahetavaḥ ||
English Translation
These my arms are not intended to enhance the beauty (of my body). This bow is not for decoration. The sword is not for the sake of strapping my waist. The arrows are not meant to be fixed to my quiver. All these four are meant for taming my enemies.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
शोभार्थाव्
शोभा [f]
शोभार्थाव्
अर्थ [mn]
इमौ
इदम् [pron]
बाहू
बाहु [mf]
न
न [ind]
धनुर्
धनुस् [n]
भूषणाय
भूषण [n]
मे
मद् [pron]
नासिराबन्धनार्थाय
न [ind]
नासिराबन्धनार्थाय
असि [m]
नासिराबन्धनार्थाय
आबन्धन [n]
नासिराबन्धनार्थाय
अर्थ [mn]
न
न [ind]
शराः
शर [m]
स्तम्भहेतवः
स्तम्भ [m]
स्तम्भहेतवः
हेतु [m]
अमित्रदमनार्थं मे सर्वमेतच्चतुष्टयम् । न चाहं कामयेऽत्यर्थं यः स्याच्छत्रुर्मतो मम ॥
amitradamanārthaṃ me sarvametaccatuṣṭayam | na cāhaṃ kāmaye'tyarthaṃ yaḥ syācchatrurmato mama ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अमित्रदमनार्थं
अमित्र [mf]
अमित्रदमनार्थं
दमन [n]
अमित्रदमनार्थं
अर्थ [mn]
मे
मद् [pron]
सर्वम्
सर्व [pron]
एतच्
एतद् [pron]
चतुष्टयम्
चतुष्टय [fn]
न
न [ind]
चाहं
च [ind]
चाहं
मद् [pron]
कामये
कामय् [10. P.]
ऽत्यर्थं
अत्यर्थम् [ind]
यः
यद् [pron]
स्याच्
अस् [2. P.]
छत्रुर्
शत्रु [m]
मतो
मन् [8. P.]
मम
मद् [pron]
असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा । प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये ॥
asinā tīkṣṇadhāreṇa vidyuccalitavarcasā | pragṛhītena vai śatruṃ vajriṇaṃ vā na kalpaye ||
English Translation
Any one who turns my enemy will not be allowed to remain alive. Holding my sharpedged sword, lustrous as a flash of lightning, I shall exterminate my enemy even if it were Indra, the bearer of thunder.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
असिना
असि [m]
तीक्ष्णधारेण
तीक्ष्ण [adj]
तीक्ष्णधारेण
धारा [mf]
विद्युच्चलितवर्चसा
विद्युत् [fn]
विद्युच्चलितवर्चसा
चल् [1. Ā.]
विद्युच्चलितवर्चसा
वर्चस् [n]
प्रगृहीतेन
प्रग्रह् [9. Ā.]
वै
वै [ind]
शत्रुं
शत्रु [m]
वज्रिणं
वज्रिन् [m]
वा
वा [ind]
न
न [ind]
कल्पये
कल्पय् [10. Ā.]
खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे । हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही ॥
khaḍganiṣpeṣaniṣpiṣṭairgahanā duścarā ca me | hastyaśvanarahastoruśirobhirbhavitā mahī ||
English Translation
Cover thick shall I the field of battle and make it impassable by cutting asunder the trunks of the elephants, thighs of the horses and heads of the infantry.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्
खड्ग [mn]
खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्
निष्पेष [m]
खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्
निष्पिष् [6. P.]
गहना
गहन [adj]
दुश्चरा
दुश्चर [adj]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्
हस्तिन् [m]
हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्
अश्व [m]
हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्
नर [m]
हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्
हस्त [mn]
हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्
उरु [adj]
हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्
शिरस् [n]
भविता
भवितृ [adj]
मही
मही [f]
खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः । पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः ॥
khaḍgadhārāhatā me'dya dīpyamānā ivādrayaḥ | patiṣyanti dvipā bhūmau meghā iva savidyutaḥ ||
English Translation
Being beheaded by my swords like to the flaming fire and besmeared with blood resembling the clouds with lightning, my enemies shall fall down to the ground.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
खड्गधारा
खड्ग [mn]
खड्गधारा
धारा [mf]
हता
हन् [6. P.]
मे
मद् [pron]
ऽद्य
अद्य [ind]
दीप्यमाना
दीप् [4. P.]
इवाद्रयः
इव [ind]
इवाद्रयः
अद्रि [m]
पतिष्यन्ति
पत् [1. Ā.]
द्विपा
द्विप [m]
भूमौ
भूमि [f]
मेघा
मेघ [m]
इव
इव [ind]
सविद्युतः
स [ind]
सविद्युतः
विद्युत् [fn]
बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने । कथं पुरुषमानी स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते ॥
baddhagodhāṅgulitrāṇe pragṛhītaśarāsane | kathaṃ puruṣamānī syātpuruṣāṇāṃ mayi sthite ||
English Translation
Who is there, proud of his own prowess, that ! shall be able to withstand me when I shall appear at the battle field with bows and leathern fences of fingers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बद्धगोधाङ्गुलित्राणे
बन्ध् [4. P.]
बद्धगोधाङ्गुलित्राणे
गोधा [f]
बद्धगोधाङ्गुलित्राणे
अङ्गुलि [mf]
बद्धगोधाङ्गुलित्राणे
त्राण [n]
प्रगृहीतशरासने
प्रग्रह् [9. Ā.]
प्रगृहीतशरासने
शरासन [mn]
कथं
कथम् [ind]
पुरुषमानी
पुरुष [m]
पुरुषमानी
मानिन् [adj]
स्यात्
अस् [2. P.]
पुरुषाणां
पुरुष [m]
मयि
मद् [pron]
स्थिते
स्था [1. Ā.]
बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहूञ्जनान् । विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु ॥
bahubhiścaikamatyasyannekena ca bahūñjanān | viniyokṣyāmyahaṃ bāṇānnṛvājigajamarmasu ||
English Translation
Killing one with a number of arrows, and sometimes many with a single one, I shall drive shafts into the vital organs of men, horses and elephants.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बहुभिश्
बहु [adj]
चैकम्
च [ind]
चैकम्
एक [pron]
अत्यस्यन्न्
अत्यस् [4. P.]
एकेन
एक [pron]
च
च [ind]
बहूञ्
बहु [adj]
जनान्
जन [m]
विनियोक्ष्याम्य्
विनियुज् [7. Ā.]
अहं
मद् [pron]
बाणान्
बाण [m]
नृवाजिगजमर्मसु
नृ [m]
नृवाजिगजमर्मसु
वाजिन् [m]
नृवाजिगजमर्मसु
गज [m]
नृवाजिगजमर्मसु
मर्मन् [n]
अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति । राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं च तव प्रभो ॥
adya me'straprabhāvasya prabhāvaḥ prabhaviṣyati | rājñaścāprabhutāṃ kartuṃ prabhutvaṃ ca tava prabho ||
English Translation
Today shall I display my skill in arms in destroying the supremacy of the monarch and establishing you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अद्य
अद्य [ind]
मे
मद् [pron]
ऽस्त्रप्रभावस्य
अस्त्र [mn]
ऽस्त्रप्रभावस्य
प्रभाव [m]
प्रभावः
प्रभाव [m]
प्रभविष्यति
प्रभू [1. Ā.]
राज्ञश्
राजन् [m]
चाप्रभुतां
च [ind]
चाप्रभुतां
अप्रभु [adj]
चाप्रभुतां
ता [f]
कर्तुं
कृ [2. Ā.]
प्रभुत्वं
प्रभु [m]
प्रभुत्वं
त्व [n]
च
च [ind]
तव
त्वद् [pron]
प्रभो
प्रभु [m]
अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च । वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च ॥
adya candanasārasya keyūrāmokṣaṇasya ca | vasūnāṃ ca vimokṣasya suhṛdāṃ pālanasya ca ||
English Translation
That hand, which is fit for the smearing of the Sandal, for wearing armlets, distributing wealth and maintaining relations, shall be engaged today, Oh Rāma, in performing its worthy action, the discomfiture of them who want to throw obstacles in the way of your installation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अद्य
अद्य [ind]
चन्दनसारस्य
चन्दनसार [mn]
केयूरामोक्षणस्य
केयूर [m]
केयूरामोक्षणस्य
आमोक्षण [n]
च
च [ind]
वसूनां
वसु [mn]
च
च [ind]
विमोक्षस्य
विमोक्ष [m]
सुहृदां
सुहृद् [m]
पालनस्य
पालन [n]
च
च [ind]
अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः । अभिषेचनविघ्नस्य कर्तॄणां ते निवारणे ॥
anurūpāvimau bāhū rāma karma kariṣyataḥ | abhiṣecanavighnasya kartṝṇāṃ te nivāraṇe ||
English Translation
That hand, which is fit for the smearing of the Sandal, for wearing armlets, distributing wealth and maintaining relations, shall be engaged today, Oh Rāma, in performing its worthy action, the discomfiture of them who want to throw obstacles in the way of your installation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनुरूपाव्
अनुरूप [adj]
इमौ
इदम् [pron]
बाहू
बाहु [mf]
राम
राम [m]
कर्म
कर्मन् [n]
करिष्यतः
कृ [2. Ā.]
अभिषेचनविघ्नस्य
अभिषेचन [n]
अभिषेचनविघ्नस्य
विघ्न [mn]
कर्तॄणां
कर्तृ [adj]
ते
त्वद् [pron]
निवारणे
निवारण [n]
ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यतां; तवासुहृत्प्राणयशः सुहृज्जनैः । यथा तवेयं वसुधा वशे भवे;त्तथैव मां शाधि तवास्मि किंकरः ॥
bravīhi ko'dyaiva mayā viyujyatāṃ; tavāsuhṛtprāṇayaśaḥ suhṛjjanaiḥ | yathā taveyaṃ vasudhā vaśe bhave;ttathaiva māṃ śādhi tavāsmi kiṃkaraḥ ||
English Translation
Pray tell me now, which of your enemies shall be cut off by me from wealth, life and relatives? I am your servant: do you give me instruction that the whole earth may be brought under your subjection.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्रवीहि
ब्रू [2. Ā.]
को
क [pron]
ऽद्यैव
अद्य [ind]
ऽद्यैव
एव [ind]
मया
मद् [pron]
वियुज्यतां
वियुज् [4. P.]
तवासुहृत्
त्वद् [pron]
तवासुहृत्
असुहृद् [m]
प्राणयशः
प्राण [m]
प्राणयशः
यशस् [n]
सुहृज्जनैः
सुहृद् [m]
सुहृज्जनैः
जन [m]
यथा
यथा [ind]
तवेयं
त्वद् [pron]
तवेयं
इदम् [pron]
वसुधा
वसुधा [f]
वशे
वश [m]
भवेत्
भू [1. Ā.]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
मां
मद् [pron]
शाधि
शास् [1. P.]
तवास्मि
त्वद् [pron]
तवास्मि
अस् [2. P.]
किंकरः
किंकर [m]
विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्य चासकृ;त्स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः । उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितं; निबोध मामेष हि सौम्य सत्पथः ॥
vimṛjya bāṣpaṃ parisāntvya cāsakṛ;tsa lakṣmaṇaṃ rāghavavaṃśavardhanaḥ | uvāca pitrye vacane vyavasthitaṃ; nibodha māmeṣa hi saumya satpathaḥ ||
English Translation
That descendant of Raghu, wiping tears off the eyes of Lakşmaņa and consoling him repeatedly, spoke to him saying “Oh gentle one, I have thought it to be the best way by all means that I shall abide by my father's orders."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विमृज्य
विमृज् [6. Ā.]
बाष्पं
बाष्प [mn]
परिसान्त्व्य
परिसान्त्वय् [Denom. Ā.]
चासकृत्
च [ind]
चासकृत्
असकृत् [ind]
स
तद् [pron]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
राघववंशवर्धनः
राघव [m]
राघववंशवर्धनः
वंश [m]
राघववंशवर्धनः
वर्धन [adj]
उवाच
वच् [2. P.]
पित्र्ये
पित्र्य [adj]
वचने
वचन [n]
व्यवस्थितं
व्यवस्था [1. Ā.]
निबोध
निबुध् [4. P.]
माम्
मद् [pron]
एष
एतद् [pron]
हि
हि [ind]
सौम्य
सौम्य [adj]
सत्पथः
सत् [adj]
सत्पथः
पथ [m]