रामस्तु भृशमायस्तो निःश्वसन्निव कुञ्जरः । जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥
rāmastu bhṛśamāyasto niḥśvasanniva kuñjaraḥ | jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī ||
English Translation
Rāma too, having control over his own self, experiencing sorrow (for his relatives) and sobbing like an (enchained) elephant, entered into his mother's apartment, together with his brother.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामस्
राम [m]
तु
तु [ind]
भृशम्
भृशम् [ind]
आयस्तो
आयस् [4. P.]
निःश्वसन्न्
निःश्वस् [2. Ā.]
इव
इव [ind]
कुञ्जरः
कुञ्जर [m]
जगाम
गम् [6. Ā.]
सहितो
सहित [adj]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
मातुर्
मातृ [f]
अन्तःपुरं
अन्तःपुर [n]
वशी
वशिन् [adj]
सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम् । उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून् ॥
so'paśyatpuruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam | upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn ||
English Translation
He saw a venerable old man, sitting at the gate and many other persons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽपश्यत्
पश् [4. Ā.]
पुरुषं
पुरुष [m]
तत्र
तत्र [ind]
वृद्धं
वृद्ध [adj]
परमपूजितम्
परम [adj]
परमपूजितम्
पूजय् [10. Ā.]
उपविष्टं
उपविश् [6. P.]
गृहद्वारि
गृह [mn]
गृहद्वारि
द्वार् [f]
तिष्ठतश्
स्था [1. Ā.]
चापरान्
च [ind]
चापरान्
अपर [pron]
बहून्
बहु [adj]
प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः । ब्राह्मणान्वेदसंपन्नान्वृद्धान्राज्ञाभिसत्कृतान् ॥
praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ | brāhmaṇānvedasaṃpannānvṛddhānrājñābhisatkṛtān ||
English Translation
Having passed through the first apartment he saw in the second, many.old Brahmanas, versed in the Vedas and honoured by the king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रविश्य
प्रविश् [4. P.]
प्रथमां
प्रथम [adj]
कक्ष्यां
कक्ष्या [f]
द्वितीयायां
द्वितीय [adj]
ददर्श
दृश् [6. P.]
सः
तद् [pron]
ब्राह्मणान्
ब्राह्मण [m]
वेदसम्पन्नान्
वेद [m]
वेदसम्पन्नान्
सम्पद् [4. P.]
वृद्धान्
वृद्ध [adj]
राज्ञाभिसत्कृतान्
राजन् [m]
राज्ञाभिसत्कृतान्
अभिसत्कृ [8. P.]
प्रणम्य रामस्तान्वृद्धांस्तृतीयायां ददर्श सः । स्त्रियो वृद्धाश्च बालाश्च द्वाररक्षणतत्पराः ॥
praṇamya rāmastānvṛddhāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ | striyo vṛddhāśca bālāśca dvārarakṣaṇatatparāḥ ||
English Translation
Having bowed down to them, Rāma saw in the third apartment, women, boys, and old men, all engaged in watching the gate.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रणम्य
प्रणम् [1. Ā.]
रामस्
राम [m]
तान्
तद् [pron]
वृद्धांस्
वृद्ध [adj]
तृतीयायां
तृतीय [adj]
ददर्श
दृश् [6. P.]
सः
तद् [pron]
स्त्रियो
स्त्री [f]
वृद्धाश्
वृद्ध [adj]
च
च [ind]
बालाश्
बाल [adj]
च
च [ind]
द्वाररक्षणतत्पराः
द्वार [n]
द्वाररक्षणतत्पराः
रक्षण [n]
द्वाररक्षणतत्पराः
तत्पर [adj]
वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः । न्यवेदयन्त त्वरिता राम मातुः प्रियं तदा ॥
vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ | nyavedayanta tvaritā rāma mātuḥ priyaṃ tadā ||
English Translation
The female warders honoured Rāma rejoicing, and entering his mother's apartment, communicated to her speedily this pleasant news.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वर्धयित्वा
वर्धय् [10. Ā.]
प्रहृष्टास्
प्रहृष् [4. Ā.]
ताः
तद् [pron]
प्रविश्य
प्रविश् [4. P.]
च
च [ind]
गृहं
गृह [mn]
स्त्रियः
स्त्री [f]
न्यवेदयन्त
निवेदय् [10. Ā.]
त्वरिता
त्वरित [adj]
राममातुः
राम [m]
राममातुः
मातृ [f]
प्रियं
प्रिय [adj]
तदा
तदा [ind]
कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता । प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥
kausalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā | prabhāte tvakarotpūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī ||
English Translation
Worshipful Kausalyā, seeking her son's welfare, kept up the whole night being absorbed in meditation, and was, in the morning, worshipping the God Vişņu.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कौसल्यापि
कौसल्या [f]
कौसल्यापि
अपि [ind]
तदा
तदा [ind]
देवी
देवी [f]
रात्रिं
रात्रि [f]
स्थित्वा
स्था [1. Ā.]
समाहिता
समाहित [adj]
प्रभाते
प्रभात [n]
त्व्
तु [ind]
अकरोत्
कृ [2. Ā.]
पूजां
पूजा [f]
विष्णोः
विष्णु [m]
पुत्रहितैषिणी
पुत्र [m]
पुत्रहितैषिणी
हित [n]
पुत्रहितैषिणी
एषिन् [adj]
सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा । अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला ॥
sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā | agniṃ juhoti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā ||
English Translation
Wearing silk-cloth, pleased, and accustomed to the performance of religious rites every day, she, performing benedictory ceremonies, was offering oblation to the fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
क्षौमवसना
क्षौम [n]
क्षौमवसना
वसन [n]
हृष्टा
हृष् [1. P.]
नित्यं
नित्यम् [ind]
व्रतपरायणा
व्रत [n]
व्रतपरायणा
परायण [n]
अग्निं
अग्नि [m]
जुहोति
हु [3. Ā.]
स्म
स्म [ind]
तदा
तदा [ind]
मन्त्रवत्
मन्त्रवत् [ind]
कृतमङ्गला
कृ [2. Ā.]
कृतमङ्गला
मङ्गल [n]
प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम् । ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥
praviśya ca tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham | dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam ||
English Translation
Rāma entering the auspicious abode of his mother, beheld her thus engaged in the sacrifice to the fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रविश्य
प्रविश् [4. P.]
च
च [ind]
तदा
तदा [ind]
रामो
राम [m]
मातुर्
मातृ [f]
अन्तःपुरं
अन्तःपुर [n]
शुभम्
शुभ [adj]
ददर्श
दृश् [6. P.]
मातरं
मातृ [f]
तत्र
तत्र [ind]
हावयन्तीं
हावय् [10. P.]
हुताशनम्
हुताशन [m]
सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम् । अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा ॥
sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam | abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ vaḍavā yathā ||
English Translation
He saw his virtuous mother wearing white silk, pulled down by the austere performance of religious rites, and engaged in propitiating the deities with the offering of water. She seeing her son, ever advancing the joy of his mother, approach, became pleased, and stepped forward like unto a mare beholding her young one.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
चिरस्यात्मजं
चिरस्य [ind]
चिरस्यात्मजं
आत्मज [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
मातृनन्दनम्
मातृ [f]
मातृनन्दनम्
नन्दन [adj]
आगतम्
आगम् [6. P.]
अभिचक्राम
अभिक्रम् [1. Ā.]
संहृष्टा
संहृष् [1. Ā.]
किशोरं
किशोर [m]
वडबा
वडबा [f]
यथा
यथा [ind]
तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः । कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥
tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ | kausalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ ||
English Translation
Kausalya, out of motherly affection, spoke these sweet and beneficent words to her own invincible son, Rāghava.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
दुराधर्षं
दुराधर्ष [adj]
राघवं
राघव [m]
सुतम्
सुत [m]
आत्मनः
आत्मन् [m]
कौसल्या
कौसल्या [f]
पुत्रवात्सल्याद्
पुत्र [m]
पुत्रवात्सल्याद्
वात्सल्य [n]
इदं
इदम् [pron]
प्रियहितं
प्रिय [adj]
प्रियहितं
हित [adj]
वचः
वचस् [n]
वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम् । प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले ॥
vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām | prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule ||
English Translation
May you obtain the life and fame of the pious, old Rājarşis, and the virtue worthy of your family.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वृद्धानां
वृद्ध [adj]
धर्मशीलानां
धर्म [mn]
धर्मशीलानां
शील [mn]
राजर्षीणां
राजर्षि [m]
महात्मनाम्
महात्मन् [adj]
प्राप्नुह्य्
प्राप् [1. P.]
आयुश्
आयुस् [n]
च
च [ind]
कीर्तिं
कीर्ति [f]
च
च [ind]
धर्मं
धर्म [mn]
चोपहितं
च [ind]
चोपहितं
उपधा [3. Ā.]
कुले
कुल [n]
सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव । अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥
satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava | adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati ||
English Translation
O scion of the Raghu race see the king, your righteous and truthful father, who will consecrate you as princeregent today itself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्यप्रतिज्ञं
सत्य [adj]
सत्यप्रतिज्ञं
प्रतिज्ञा [f]
पितरं
पितृ [m]
राजानं
राजन् [m]
पश्य
पश् [4. Ā.]
राघव
राघव [m]
अद्यैव
अद्य [ind]
अद्यैव
एव [ind]
हि
हि [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
यौवराज्ये
यौवराज्य [n]
ऽभिषेक्ष्यति
अभिषिच् [4. P.]
मातरं राघवः किंचित्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् । स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदानतः ॥
mātaraṃ rāghavaḥ kiṃcitprasāryāñjalimabravīt | sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadānataḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मातरं
मातृ [f]
राघवः
राघव [m]
किंचित्
कश्चित् [pron]
प्रसार्याञ्जलिम्
प्रसारय् [10. Ā.]
प्रसार्याञ्जलिम्
अञ्जलि [m]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
स
तद् [pron]
स्वभावविनीतश्
स्वभाव [m]
स्वभावविनीतश्
विनी [1. Ā.]
च
च [ind]
गौरवाच्
गौरव [n]
च
च [ind]
तदानतः
तदा [ind]
तदानतः
आनम् [1. P.]
देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम् । इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥
devi nūnaṃ na jānīṣe mahadbhayamupasthitam | idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca ||
English Translation
O worshipful one, certain it is that you know not the great impending calamity; It is for the distress of yours, Laksmana and Vaidehi, that shall I wend my way to the Daņdaka forest. What is the use of a seat to me then? Now is the time come when I deserve a seat made of Kusa grass.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देवि
देवी [f]
नूनं
नूनम् [ind]
न
न [ind]
जानीषे
ज्ञा [4. Ā.]
महद्
महत् [adj]
भयम्
भय [n]
उपस्थितम्
उपस्था [1. Ā.]
इदं
इदम् [pron]
तव
त्वद् [pron]
च
च [ind]
दुःखाय
दुःख [n]
वैदेह्या
वैदेही [f]
लक्ष्मणस्य
लक्ष्मण [m]
च
च [ind]
चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने । मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम् ॥
caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane | madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam ||
English Translation
I shall live in the forest for fourteen years abstaining from animal food and living on tuberous roots and fruits like to the ascetics.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चतुर्दश
चतुर्दशन् [adj]
हि
हि [ind]
वर्षाणि
वर्ष [mn]
वत्स्यामि
वस् [2. P.]
विजने
विजन [adj]
वने
वन [n]
मधुमूलफलैर्
मधु [n]
मधुमूलफलैर्
मूल [mn]
मधुमूलफलैर्
फल [n]
जीवन्
जीव् [1. Ā.]
हित्वा
हा [1. P.]
मुनिवद्
मुनि [m]
मुनिवद्
वत् [ind]
आमिषम्
आमिष [n]
भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति । मां पुनर्दण्डकारण्यं विवासयति तापसम् ॥
bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati | māṃ punardaṇḍakāraṇyaṃ vivāsayati tāpasam ||
English Translation
The king shall confer upon Bharata the heirapparentship and shall banish me as an ascetic into the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भरताय
भरत [m]
महाराजो
महत् [adj]
महाराजो
राज [m]
यौवराज्यं
यौवराज्य [n]
प्रयच्छति
प्रयम् [1. Ā.]
मां
मद् [pron]
पुनर्
पुनर् [ind]
दण्डकारण्यं
दण्डक [mfn]
दण्डकारण्यं
अरण्य [n]
विवासयति
विवासय् [10. Ā.]
तापसम्
तापस [m]
तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव । रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥
tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva | rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasam ||
English Translation
Rāma seeing his mother, who deserved no distress, fall down like a plantain tree and insensible, raised her up, and finding her covered with dust all over her body like to a mare risen up after rolling on the ground on account of toil of bearing heavy burden, wiped off (her body) gently with his hand.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताम्
तद् [pron]
अदुःखोचितां
अदुःख [adj]
अदुःखोचितां
उचित [adj]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
पतितां
पत् [1. Ā.]
कदलीम्
कदल [mf]
इव
इव [ind]
रामस्
राम [m]
तूत्थापयामास
तु [ind]
तूत्थापयामास
उत्थापय् [10. Ā.]
मातरं
मातृ [f]
गतचेतसम्
गम् [6. Ā.]
गतचेतसम्
चेतस् [n]
उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम् । पांशुगुण्ठितसर्वाग्नीं विममर्श च पाणिना ॥
upāvṛtyotthitāṃ dīnāṃ vaḍavāmiva vāhitām | pāṃśuguṇṭhitasarvāgnīṃ vimamarśa ca pāṇinā ||
English Translation
Rāma seeing his mother, who deserved no distress, fall down like a plantain tree and insensible, raised her up, and finding her covered with dust all over her body like to a mare risen up after rolling on the ground on account of toil of bearing heavy burden, wiped off (her body) gently with his hand.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपावृत्योत्थितां
उपावृत् [1. Ā.]
उपावृत्योत्थितां
उत्था [1. Ā.]
दीनां
दीन [adj]
वडबाम्
वडबा [f]
इव
इव [ind]
वाहिताम्
वाहय् [10. Ā.]
पांशुगुण्ठितसर्वाङ्गीं
पांशु [m]
पांशुगुण्ठितसर्वाङ्गीं
गुण्ठय् [10. Ā.]
पांशुगुण्ठितसर्वाङ्गीं
सर्व [pron]
पांशुगुण्ठितसर्वाङ्गीं
अङ्ग [adj]
विममर्श
विमृश् [6. Ā.]
च
च [ind]
पाणिना
पाणि [m]
सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता । उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥
sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā | uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe ||
English Translation
She, deserving happiness, being racked with the destruction of her delight, spoke thus to Rāghava, that best of men, in the presence of Laksmana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
राघवम्
राघव [m]
उपासीनम्
उपास् [4. P.]
असुखार्ता
असुख [n]
असुखार्ता
आर्त [adj]
सुखोचिता
सुख [n]
सुखोचिता
उचित [adj]
उवाच
वच् [2. P.]
पुरुषव्याघ्रम्
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्रम्
व्याघ्र [m]
उपशृण्वति
उपश्रु [5. Ā.]
लक्ष्मणे
लक्ष्मण [m]
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव । न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजा ॥
yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava | na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajā ||
English Translation
Oh! my son, Oh! Rāghava, had you not been born for my grief I would have been sonless only, but would not have been subject to this greater grief.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
पुत्र
पुत्र [m]
न
न [ind]
जायेथा
जन् [4. P.]
मम
मद् [pron]
शोकाय
शोक [m]
राघव
राघव [m]
न
न [ind]
स्म
स्म [ind]
दुःखम्
दुःख [n]
अतो
अतस् [ind]
भूयः
भूयस् [ind]
पश्येयम्
पश् [4. Ā.]
अहम्
मद् [pron]
अप्रजा
अप्रज [adj]
एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानवः । अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥
eka eva hi vandhyāyāḥ śoko bhavati mānavaḥ | aprajāsmīti saṃtāpo na hyanyaḥ putra vidyate ||
English Translation
A sonless woman has only one cause of mental affliction. Her only sorrow is “I have no child" and nothing else my son.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एक
एक [pron]
एव
एव [ind]
हि
हि [ind]
वन्ध्यायाः
वन्ध्या [f]
शोको
शोक [m]
भवति
भू [1. Ā.]
मानवः
मानव [adj]
अप्रजास्मीति
अप्रज [adj]
अप्रजास्मीति
अस् [2. P.]
अप्रजास्मीति
इति [ind]
संतापो
संताप [m]
न
न [ind]
ह्य्
हि [ind]
अन्यः
अन्य [pron]
पुत्र
पुत्र [m]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे । अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया ॥
na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe | api putre vipaśyeyamiti rāmāsthitaṃ mayā ||
English Translation
I have not experienced in my life that blessing and pleasure which women generally feel when their husbands are devoted to them. I have sustained my life so long, O Rāma, only with the hope that I shall witness this and other happiness when I shall have a son.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
दृष्टपूर्वं
दृश् [6. P.]
दृष्टपूर्वं
पूर्व [pron]
कल्याणं
कल्याण [n]
सुखं
सुख [n]
वा
वा [ind]
पतिपौरुषे
पति [m]
पतिपौरुषे
पौरुष [n]
अपि
अपि [ind]
पुत्रे
पुत्र [m]
विपश्येयम्
विपश् [4. Ā.]
इति
इति [ind]
रामास्थितं
राम [m]
रामास्थितं
आस्था [1. Ā.]
मया
मद् [pron]
सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम् । अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती । अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति ॥
sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām | ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī | ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati ||
English Translation
Myself, being the eldest of all the queens, shall have to hear unpleasant and heart-rending words from the co-wives who are all younger than I.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
बहून्य्
बहु [adj]
अमनोज्ञानि
अमनोज्ञ [adj]
वाक्यानि
वाक्य [n]
हृदयच्छिदाम्
हृदय [n]
हृदयच्छिदाम्
छिद् [adj]
अहं
मद् [pron]
श्रोष्ये
श्रु [4. P.]
सपत्नीनाम्
सपत्नी [f]
अवराणां
अवर [adj]
वरा
वर [adj]
सती
अस् [2. P.]
अतो
अतस् [ind]
दुःखतरं
दुःखतर [n]
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
प्रमदानां
प्रमदा [f]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
त्वयि संनिहितेऽप्येवमहमासं निराकृता । किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे ॥
tvayi saṃnihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā | kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva me ||
English Translation
You being present, they have reduced me to this miserable plight, I do not know what else they will do, you being away; there is death certain for me, Oh my darling! Being disregarded by my husband I have been greatly insulted, I am equal to the maid-servants of Kaikeyi or even inferior to them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वयि
त्वद् [pron]
संनिहिते
संनिधा [3. Ā.]
ऽप्य्
अपि [ind]
एवम्
एवम् [ind]
अहम्
मद् [pron]
आसं
अस् [2. P.]
निराकृता
निराकृ [8. Ā.]
किं
क [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
प्रोषिते
प्रवस् [1. P.]
तात
तात [m]
ध्रुवं
ध्रुव [adj]
मरणम्
मरण [n]
एव
एव [ind]
मे
मद् [pron]
यो हि मां सेवते कश्चिदथ वाप्यनुवर्तते । कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते ॥
yo hi māṃ sevate kaścidatha vāpyanuvartate | kaikeyyāḥ putramanvīkṣya sa jano nābhibhāṣate ||
English Translation
Those who serve me or are obedient to me, shall not even speak with me when they will see the son of Kaikeyi (installed).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
हि
हि [ind]
मां
मद् [pron]
सेवते
सेव् [4. P.]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
अथ
अथ [ind]
वाप्य्
वा [ind]
वाप्य्
अपि [ind]
अनुवर्तते
अनुवृत् [1. Ā.]
कैकेय्याः
कैकेयी [f]
पुत्रम्
पुत्र [m]
अन्वीक्ष्य
अन्वीक्ष् [4. P.]
स
तद् [pron]
जनो
जन [m]
नाभिभाषते
न [ind]
नाभिभाषते
अभिभाष् [1. P.]
दश सप्त च वर्षाणि तव जातस्य राघव । अतीतानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥
daśa sapta ca varṣāṇi tava jātasya rāghava | atītāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam ||
English Translation
O Rama, I have spent the last seventeen years after your birth with the expectaion that my sorrows would come to an end.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दश
दशन् [adj]
सप्त
सप्तन् [adj]
च
च [ind]
वर्षाणि
वर्ष [mn]
तव
त्वद् [pron]
जातस्य
जन् [4. P.]
राघव
राघव [m]
अतीतानि
अती [1. P.]
प्रकाङ्क्षन्त्या
प्रकाङ्क्ष् [1. P.]
मया
मद् [pron]
दुःखपरिक्षयम्
दुःख [n]
दुःखपरिक्षयम्
परिक्षय [m]
उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः । दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥
upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ | duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā ||
English Translation
Wretched as I am, in vain have I brought you up with fasts, contemplation's and many other toilsome austerities.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपवासैश्
उपवास [m]
च
च [ind]
योगैश्
योग [m]
च
च [ind]
बहुभिश्
बहु [adj]
च
च [ind]
परिश्रमैः
परिश्रम [m]
दुःखं
दुःख [n]
संवर्धितो
संवर्धय् [10. P.]
मोघं
मोघ [adj]
त्वं
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
दुर्गतया
दुर्गत [adj]
मया
मद् [pron]
स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते । प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥
sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate | prāvṛṣīva mahānadyāḥ spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā ||
English Translation
Surely, I consider my heart is very hard, as it does not rend like to the bank of a great river in contact with new water in the rainy season.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्थिरं
स्थिर [adj]
तु
तु [ind]
हृदयं
हृदय [n]
मन्ये
मन् [8. P.]
ममेदं
मद् [pron]
ममेदं
इदम् [pron]
यन्
यद् [pron]
न
न [ind]
दीर्यते
दृ [9. P.]
प्रावृषीव
प्रावृष् [f]
प्रावृषीव
इव [ind]
महानद्याः
महत् [adj]
महानद्याः
नदी [f]
स्पृष्टं
स्पृश् [6. Ā.]
कूलं
कूल [n]
नवाम्भसा
नव [adj]
नवाम्भसा
अम्भस् [n]
ममैव नूनं मरणं न विद्यते; न चावकाशोऽस्ति यमक्षये मम । यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति; प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥
mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate; na cāvakāśo'sti yamakṣaye mama | yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati; prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva ||
English Translation
There is no death for me, no vacant place in the abode of Yama; otherwise why does not Death take me away like to a lion snatching away a weeping hind; certain it is that my heart is made of iron, as it does not rend nor does my body being pressed down with this sorrow and (falling) down on earth, break into pieces; verily have I no death before time.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ममैव
मद् [pron]
ममैव
एव [ind]
नूनं
नूनम् [ind]
मरणं
मरण [n]
न
न [ind]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
न
न [ind]
चावकाशो
च [ind]
चावकाशो
अवकाश [m]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
यमक्षये
यम [m]
यमक्षये
क्षय [m]
मम
मद् [pron]
यद्
यत् [ind]
अन्तको
अन्तक [m]
ऽद्यैव
अद्य [ind]
ऽद्यैव
एव [ind]
न
न [ind]
मां
मद् [pron]
जिहीर्षति
जिहीर्ष् [Desid. Ā.]
प्रसह्य
प्रसह् [1. P.]
सिंहो
सिंह [m]
रुदतीं
रुद् [1. P.]
मृगीम्
मृगी [f]
इव
इव [ind]
स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं; न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते । अनेन दुःखेन च देहमर्पितं; ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥
sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ; na bhidyate yadbhuvi nāvadīryate | anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ; dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate ||
English Translation
Surely my still (hard) heart is made of iron. It neither bursts nor breaks down on the ground. Pervaded by grief, there is no untimely death for this my body, too.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्थिरं
स्थिर [adj]
हि
हि [ind]
नूनं
नूनम् [ind]
हृदयं
हृदय [n]
ममायसं
मद् [pron]
ममायसं
आयस [adj]
न
न [ind]
भिद्यते
भिद् [6. P.]
यद्
यत् [ind]
भुवि
भू [f]
नावदीर्यते
न [ind]
नावदीर्यते
अवदृ [2. P.]
अनेन
इदम् [pron]
दुःखेन
दुःख [n]
च
च [ind]
देहम्
देह [mn]
अर्पितं
अर्पय् [10. Ā.]
ध्रुवं
ध्रुव [adj]
ह्य्
हि [ind]
अकाले
अकाल [m]
मरणं
मरण [n]
न
न [ind]
विद्यते
विद् [2. Ā.]
इदं तु दुःखं यदनर्थकानि मे; व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि । तपश्च तप्तं यदपत्यकारणा;त्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥
idaṃ tu duḥkhaṃ yadanarthakāni me; vratāni dānāni ca saṃyamāśca hi | tapaśca taptaṃ yadapatyakāraṇā;tsuniṣphalaṃ bījamivoptamūṣare ||
English Translation
This distresses me that all my religious vows, alms giving, self-restraint and austerity, performed with a view of obtaining a son, have been fruitless, like to the seeds thrown on a barren soil.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
तु
तु [ind]
दुःखं
दुःख [n]
यद्
यत् [ind]
अनर्थकानि
अनर्थक [adj]
मे
मद् [pron]
व्रतानि
व्रत [n]
दानानि
दान [n]
च
च [ind]
संयमाश्
संयम [m]
च
च [ind]
हि
हि [ind]
तपश्
तपस् [n]
च
च [ind]
तप्तं
तप् [4. Ā.]
यद्
यद् [pron]
अपत्यकारणात्
अपत्य [n]
अपत्यकारणात्
कारण [n]
सुनिष्फलं
सु [ind]
सुनिष्फलं
निष्फल [adj]
बीजम्
बीज [mn]
इवोप्तम्
इव [ind]
इवोप्तम्
वप् [1. Ā.]
ऊषरे
ऊषर [mn]
यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया; लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः । गताहमद्यैव परेत संसदं; विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥
yadi hyakāle maraṇaṃ svayecchayā; labheta kaścidguruduḥkhakarśitaḥ | gatāhamadyaiva pareta saṃsadaṃ; vinā tvayā dhenurivātmajena vai ||
English Translation
If any body in this life, being pressed down with some great calamity, could meet with death of his own accord, I would have instantly gone to the abode of death, being cut off from you like to a cow from her young one.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
ह्य्
हि [ind]
अकाले
अकाल [m]
मरणं
मरण [n]
स्वयेच्छया
स्व [adj]
स्वयेच्छया
इच्छा [f]
लभेत
लभ् [1. P.]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
गुरुदुःखकर्शितः
गुरु [adj]
गुरुदुःखकर्शितः
दुःख [n]
गुरुदुःखकर्शितः
कर्शय् [10. P.]
गताहम्
गम् [6. Ā.]
गताहम्
मद् [pron]
अद्यैव
अद्य [ind]
अद्यैव
एव [ind]
परेतसंसदं
परे [2. P.]
परेतसंसदं
संसद् [f]
विना
विना [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
धेनुर्
धेनु [f]
इवात्मजेन
इव [ind]
इवात्मजेन
आत्मज [m]
वै
वै [ind]
भृशमसुखममर्षिता तदा; बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् । व्यसनमुपनिशाम्य सा मह;त्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किंनरी ॥
bhṛśamasukhamamarṣitā tadā; bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam | vyasanamupaniśāmya sā maha;tsutamiva baddhamavekṣya kiṃnarī ||
English Translation
Kausalyā like a Kinnarī unable to bear this great calamity, anticipating great misfortune and seeing Rāma bound (with a great vow), began to lament in various ways. some
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भृशम्
भृशम् [ind]
असुखम्
असुख [n]
अमर्षिता
अमर्षित [adj]
तदा
तदा [ind]
बहु
बहु [adj]
विललाप
विलप् [4. P.]
समीक्ष्य
समीक्ष् [1. Ā.]
राघवम्
राघव [m]
व्यसनम्
व्यसन [n]
उपनिशाम्य
उपनिशामय् [10. P.]
सा
तद् [pron]
महत्
महत् [adj]
सुतम्
सुत [m]
इव
इव [ind]
बद्धम्
बन्ध् [4. P.]
अवेक्ष्य
अवेक्ष् [1. P.]
किंनरी
किंनरी [f]