स तदा वालिनं हत्वाह्सुग्रीवमभिषिच्य च । वसन्माल्यवतः पृष्टे रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥
sa tadā vālinaṃ hatvāhsugrīvamabhiṣicya ca | vasanmālyavataḥ pṛṣṭe rāmo lakṣmaṇamabravīt ||
English Translation
Thereupon encompassing the destruction of Vāli, installing Sugrīva and dwelling on the summit of the Mālyabana hill, Rāma spoke to Laksmana, saying,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तदा
तदा [ind]
वालिनं
वालिन् [m]
हत्वा
हन् [6. P.]
सुग्रीवम्
सुग्रीव [m]
अभिषिच्य
अभिषिच् [4. P.]
च
च [ind]
वसन्
वस् [2. P.]
माल्यवतः
माल्यवन्त् [m]
पृष्ठे
पृष्ठ [n]
रामो
राम [m]
लक्ष्मणम्
लक्ष्मण [m]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
अयं स कालः संप्राप्तः समयोऽद्य जलागमः । संपश्य त्वं नभो मेघैः संवृतं गिरिसंनिभैः ॥
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ samayo'dya jalāgamaḥ | saṃpaśya tvaṃ nabho meghaiḥ saṃvṛtaṃ girisaṃnibhaiḥ ||
English Translation
This is the time the beginning of the rainy season-do you behold the sky enveloped with clouds resembling so many hills.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयं
इदम् [pron]
स
तद् [pron]
कालः
काल [m]
सम्प्राप्तः
सम्प्राप् [5. Ā.]
समयो
समय [m]
ऽद्य
अद्य [ind]
जलागमः
जलागम [m]
संपश्य
संपश् [4. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
नभो
नभस् [n]
मेघैः
मेघ [m]
संवृतं
संवृ [9. P.]
गिरिसंनिभैः
गिरि [m]
गिरिसंनिभैः
संनिभ [adj]
नव मास धृतं गर्भं भास्कारस्य गभस्तिभिः । पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते रसायनम् ॥
nava māsa dhṛtaṃ garbhaṃ bhāskārasya gabhastibhiḥ | pītvā rasaṃ samudrāṇāṃ dyauḥ prasūte rasāyanam ||
English Translation
The sky, drinking the liquid contents of the ocean through the rays of the Sun, and being enceinite for nine months, is giving birth to showers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नवमासधृतं
नवन् [adj]
नवमासधृतं
मास [mn]
नवमासधृतं
धृ [4. P.]
गर्भं
गर्भ [m]
भास्करस्य
भास्कर [m]
गभस्तिभिः
गभस्ति [m]
पीत्वा
पा [1. Ā.]
रसं
रस [mn]
समुद्राणां
समुद्र [m]
द्यौः
दिव् [m]
प्रसूते
प्रसू [2. P.]
रसायनम्
रसायन [n]
शक्यमम्बरमारुह्य मेघसोपानपङ्क्तिभिः । कुटजार्जुनमालाभिरलंकर्तुं दिवाकरम् ॥
śakyamambaramāruhya meghasopānapaṅktibhiḥ | kuṭajārjunamālābhiralaṃkartuṃ divākaram ||
English Translation
Ascending the sky by the steps of clouds, one can ornameni the Sun with garlands of Kutajas and Arjunas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शक्यम्
शक्य [adj]
अम्बरम्
अम्बर [n]
आरुह्य
आरुह् [6. Ā.]
मेघसोपानपङ्क्तिभिः
मेघ [m]
मेघसोपानपङ्क्तिभिः
सोपान [mn]
मेघसोपानपङ्क्तिभिः
पङ्क्ति [f]
कुटजार्जुनमालाभिर्
कुटज [mn]
कुटजार्जुनमालाभिर्
अर्जुन [m]
कुटजार्जुनमालाभिर्
माला [f]
अलंकर्तुं
अलंकृ [8. Ā.]
दिवाकरम्
दिवाकर [m]
संध्यारागोत्थितैस्ताम्रैरन्तेष्वधिकपाण्डुरैः । स्निग्धैरभ्रपटच्छदैर्बद्धव्रणमिवाम्बरम् ॥
saṃdhyārāgotthitaistāmrairanteṣvadhikapāṇḍuraiḥ | snigdhairabhrapaṭacchadairbaddhavraṇamivāmbaram ||
English Translation
Like to a wound covered with a torn cloth, the sky is enveloped with cool clouds, coppery with the rays of the setting Sun, and yellow at another end.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संध्यारागोत्थितैस्
संध्या [f]
संध्यारागोत्थितैस्
राग [m]
संध्यारागोत्थितैस्
उत्था [1. Ā.]
ताम्रैर्
ताम्र [adj]
अन्तेष्व्
अन्त [m]
अधिकपाण्डुरैः
अधिक [adj]
अधिकपाण्डुरैः
पाण्डुर [adj]
स्निग्धैर्
स्निग्ध [adj]
अभ्रपटच्छदैर्
अभ्र [mn]
अभ्रपटच्छदैर्
पट [mn]
अभ्रपटच्छदैर्
छद [m]
बद्धव्रणम्
बन्ध् [4. P.]
बद्धव्रणम्
व्रण [mn]
इवाम्बरम्
इव [ind]
इवाम्बरम्
अम्बर [n]
मन्दमारुतनिःश्वासं संध्याचन्दनरञ्जितम् । आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम् ॥
mandamārutaniḥśvāsaṃ saṃdhyācandanarañjitam | āpāṇḍujaladaṃ bhāti kāmāturamivāmbaram ||
English Translation
The sky, having mild breezes as its breath, sprinkled with sandal-like evening rays and covered with yellow clouds, is appearing as it were like one stricken with amour.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मन्दमारुतनिःश्वासं
मन्द [adj]
मन्दमारुतनिःश्वासं
मारुत [m]
मन्दमारुतनिःश्वासं
निःश्वास [m]
संध्याचन्दनरञ्जितम्
संध्या [f]
संध्याचन्दनरञ्जितम्
चन्दन [mn]
संध्याचन्दनरञ्जितम्
रञ्जय् [10. Ā.]
आपाण्डुजलदं
आपाण्डु [adj]
आपाण्डुजलदं
जलद [m]
भाति
भा [2. Ā.]
कामातुरम्
काम [m]
कामातुरम्
आतुर [adj]
इवाम्बरम्
इव [ind]
इवाम्बरम्
अम्बर [n]
एषा धर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता । सीतेव शोकसंतप्ता मही बाष्पं विमुञ्चति ॥
eṣā dharmaparikliṣṭā navavāripariplutā | sīteva śokasaṃtaptā mahī bāṣpaṃ vimuñcati ||
English Translation
The earth, afflicted with perspiration and filled with new water, is emitting forth vapour like to Sitā racked with sorrow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एषा
एतद् [pron]
धर्मपरिक्लिष्टा
धर्म [mn]
धर्मपरिक्लिष्टा
परिक्लिश् [9. P.]
नववारिपरिप्लुता
नवन् [adj]
नववारिपरिप्लुता
वारि [n]
नववारिपरिप्लुता
परिप्लु [1. Ā.]
सीतेव
सीता [f]
सीतेव
इव [ind]
शोकसंतप्ता
शोक [m]
शोकसंतप्ता
संतप् [4. Ā.]
मही
मही [f]
बाष्पं
बाष्प [mn]
विमुञ्चति
विमुच् [6. Ā.]
मेघोदरविनिर्मुक्ताः कह्लारसुखशीतलाः । शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाताः केतकिगन्धिनः ॥
meghodaravinirmuktāḥ kahlārasukhaśītalāḥ | śakyamañjalibhiḥ pātuṃ vātāḥ ketakigandhinaḥ ||
English Translation
Ketaka smelling breezes may be drunk up in the cavity formed by putting the hands together, like to cold water discharged off the clouds and mixed with camphor.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मेघोदरविनिर्मुक्ताः
मेघ [m]
मेघोदरविनिर्मुक्ताः
उदर [n]
मेघोदरविनिर्मुक्ताः
विनिर्मुच् [6. P.]
कह्लारसुखशीतलाः
कह्लार [n]
कह्लारसुखशीतलाः
सुख [adj]
कह्लारसुखशीतलाः
शीतल [adj]
शक्यम्
शक्य [adj]
अञ्जलिभिः
अञ्जलि [m]
पातुं
पा [1. Ā.]
वाताः
वात [m]
केतकीगन्धिनः
केतकी [f]
केतकीगन्धिनः
गन्धिन् [adj]
एष फुल्लार्जुनः शैलः केतकैरधिवासितः । सुग्रीव इव शान्तारिर्धाराभिरभिषिच्यते ॥
eṣa phullārjunaḥ śailaḥ ketakairadhivāsitaḥ | sugrīva iva śāntārirdhārābhirabhiṣicyate ||
English Translation
This hill, having blown Arjunas and Ketakas and rid of its enemies like to Sugriva, has been bathed with showers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
फुल्लार्जुनः
फुल्ल [adj]
फुल्लार्जुनः
अर्जुन [m]
शैलः
शैल [mn]
केतकैर्
केतक [m]
अधिवासितः
अधिवासित [adj]
सुग्रीव
सुग्रीव [m]
इव
इव [ind]
शान्तारिर्
शम् [1. P.]
शान्तारिर्
अरि [m]
धाराभिर्
धारा [f]
अभिषिच्यते
अभिषिच् [4. P.]
मेघकृष्णाजिनधरा धारायज्ञोपवीतिनः । मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः ॥
meghakṛṣṇājinadharā dhārāyajñopavītinaḥ | mārutāpūritaguhāḥ prādhītā iva parvatāḥ ||
English Translation
These hillocks, having clouds for dark deerskins, heavy showers for sacred threads and having caves filled with air, are appearing like so many Brahmins who have finished their studies.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मेघकृष्णाजिनधरा
मेघ [m]
मेघकृष्णाजिनधरा
कृष्ण [adj]
मेघकृष्णाजिनधरा
अजिन [n]
मेघकृष्णाजिनधरा
धर [adj]
धारायज्ञोपवीतिनः
धारा [f]
धारायज्ञोपवीतिनः
यज्ञ [m]
धारायज्ञोपवीतिनः
उपवीतिन् [adj]
मारुतापूरितगुहाः
मारुत [m]
मारुतापूरितगुहाः
आपूरय् [10. Ā.]
मारुतापूरितगुहाः
गुहा [f]
प्राधीता
प्राधी [2. P.]
इव
इव [ind]
पर्वताः
पर्वत [mn]
कशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरिव ताडितम् । अन्तःस्तनितनिर्घोषं सवेदनमिवाम्बरम् ॥
kaśābhiriva haimībhirvidyudbhiriva tāḍitam | antaḥstanitanirghoṣaṃ savedanamivāmbaram ||
English Translation
The sky, being struck by thunders like to so many golden lashes, is, as if, groaning under a deep mental agony.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कशाभिर्
कशा [f]
इव
इव [ind]
हैमीभिर्
हैम [adj]
विद्युद्भिर्
विद्युत् [fn]
इव
इव [ind]
ताडितम्
ताडय् [10. Ā.]
अन्तःस्तनितनिर्घोषं
अन्तर् [ind]
अन्तःस्तनितनिर्घोषं
स्तनित [n]
अन्तःस्तनितनिर्घोषं
निर्घोष [m]
सवेदनम्
सवेदनम् [ind]
इवाम्बरम्
इव [ind]
इवाम्बरम्
अम्बर [n]
नीलमेघाश्रिता विद्युत्स्फुरन्ती प्रतिभाति मे । स्फुरन्ती रावणस्याङ्के वैदेहीव तपस्विनी ॥
nīlameghāśritā vidyutsphurantī pratibhāti me | sphurantī rāvaṇasyāṅke vaidehīva tapasvinī ||
English Translation
Methinks, the lighting, shining by the violet clouds, is appearing like to the poor Vaidehi at the lap of Rävaņa.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नीलमेघाश्रिता
नील [adj]
नीलमेघाश्रिता
मेघ [m]
नीलमेघाश्रिता
आश्रि [1. Ā.]
विद्युत्
विद्युत् [fn]
स्फुरन्ती
स्फुर् [6. Ā.]
प्रतिभाति
प्रतिभा [2. P.]
मे
मद् [pron]
स्फुरन्ती
स्फुर् [6. Ā.]
रावणस्याङ्के
रावण [m]
रावणस्याङ्के
अङ्क [mn]
वैदेहीव
वैदेही [f]
वैदेहीव
इव [ind]
तपस्विनी
तपस्विनी [f]
इमास्ता मन्मथवतां हिताः प्रतिहता दिशः । अनुलिप्ता इव घनैर्नष्टग्रहनिशाकराः ॥
imāstā manmathavatāṃ hitāḥ pratihatā diśaḥ | anuliptā iva ghanairnaṣṭagrahaniśākarāḥ ||
English Translation
These quarters, enveloped with clouds and having therefore the Moon and stars hidden, are indeed very pleasant to those who are under the influence of Cupid
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इमास्
इदम् [pron]
ता
तद् [pron]
मन्मथवतां
मन्मथवत् [adj]
हिताः
हित [adj]
प्रतिहता
प्रतिहन् [4. Ā.]
दिशः
दिश् [f]
अनुलिप्ता
अनुलिप् [6. Ā.]
इव
इव [ind]
घनैर्
घन [mn]
नष्टग्रहनिशाकराः
नश् [1. P.]
नष्टग्रहनिशाकराः
ग्रह [mn]
नष्टग्रहनिशाकराः
निशाकर [m]
क्वचिद्बाष्पाभिसंरुद्धान्वर्षागमसमुत्सुकान् । कुटजान्पश्य सौमित्रे पुष्टितान्गिरिसानुषु । मम शोकाभिभूतस्य कामसंदीपनान्स्थितान् ॥
kvacidbāṣpābhisaṃruddhānvarṣāgamasamutsukān | kuṭajānpaśya saumitre puṣṭitāngirisānuṣu | mama śokābhibhūtasya kāmasaṃdīpanānsthitān ||
English Translation
Behold, O Saumitri, on the summits of the hill the flowery Kuțajas enveloped with the vapour arising out of the earth, gladdened at the approach of the rainy season and exciting my amour who am stricken with grief.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्वचिद्
क्वचिद् [ind]
बाष्पाभिसंरुद्धान्
बाष्प [mn]
बाष्पाभिसंरुद्धान्
अभिसंरुध् [7. Ā.]
वर्षागमसमुत्सुकान्
वर्षागम [m]
वर्षागमसमुत्सुकान्
समुत्सुक [adj]
कुटजान्
कुटज [mn]
पश्य
पश् [4. Ā.]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
पुष्पितान्
पुष्पित [adj]
गिरिसानुषु
गिरि [m]
गिरिसानुषु
सानु [mn]
मम
मद् [pron]
शोकाभिभूतस्य
शोक [m]
शोकाभिभूतस्य
अभिभू [1. P.]
कामसंदीपनान्
काम [m]
कामसंदीपनान्
संदीपन [adj]
स्थितान्
स्था [1. Ā.]
रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायु;र्निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः । स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां; प्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान् ॥
rajaḥ praśāntaṃ sahimo'dya vāyu;rnidāghadoṣaprasarāḥ praśāntāḥ | sthitā hi yātrā vasudhādhipānāṃ; pravāsino yānti narāḥ svadeśān ||
English Translation
(In this season) the dust is watered, the air is saturated with dews, all the evils of the summer are stopped, the kings no longer proceed on royal marches and those journeying in a foreign land return their native homes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रजः
रजस् [n]
प्रशान्तं
प्रशम् [1. P.]
सहिमो
सहिम [adj]
ऽद्य
अद्य [ind]
वायुर्
वायु [m]
निदाघदोषप्रसराः
निदाघ [m]
निदाघदोषप्रसराः
दोष [mn]
निदाघदोषप्रसराः
प्रसर [m]
प्रशान्ताः
प्रशम् [1. P.]
स्थिता
स्था [1. Ā.]
हि
हि [ind]
यात्रा
यात्रा [f]
वसुधाधिपानां
वसुधा [f]
वसुधाधिपानां
अधिप [m]
प्रवासिनो
प्रवासिन् [adj]
यान्ति
या [2. Ā.]
नराः
नर [m]
स्वदेशान्
स्व [adj]
स्वदेशान्
देश [m]
संप्रस्थिता मानसवासलुब्धाः; प्रियान्विताः संप्रति चक्रवाकः । अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु; यानानि मार्गेषु न संपतन्ति ॥
saṃprasthitā mānasavāsalubdhāḥ; priyānvitāḥ saṃprati cakravākaḥ | abhīkṣṇavarṣodakavikṣateṣu; yānāni mārgeṣu na saṃpatanti ||
English Translation
The Cakravākas along with their mates are proceeding, being desirous to live in the Mänasa Sarovara, and in consequence of incessant rains, chariots and other conveyances cannot pass along the wayfares.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सम्प्रस्थिता
सम्प्रस्था [1. Ā.]
मानसवासलुब्धाः
मानस [adj]
मानसवासलुब्धाः
वास [m]
मानसवासलुब्धाः
लुभ् [4. Ā.]
प्रियान्विताः
प्रिय [adj]
प्रियान्विताः
अन्वित [adj]
सम्प्रति
सम्प्रति [ind]
चक्रवाकाः
चक्रवाक [m]
अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु
अभीक्ष्ण [adj]
अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु
वर्ष [mn]
अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु
उदक [n]
अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु
विक्षन् [8. P.]
यानानि
यान [n]
मार्गेषु
मार्ग [m]
न
न [ind]
संपतन्ति
सम्पत् [1. Ā.]
क्वचित्प्रकाशं क्वचिदप्रकाशं; नभः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति । क्वचित्क्वचित्पर्वतसंनिरुद्धं; रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य ॥
kvacitprakāśaṃ kvacidaprakāśaṃ; nabhaḥ prakīrṇāmbudharaṃ vibhāti | kvacitkvacitparvatasaṃniruddhaṃ; rūpaṃ yathā śāntamahārṇavasya ||
English Translation
Somewhere hidden, somewhere open, the sky, covered with clouds, appears like a vast ocean, being encircled here and there with hills.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्वचित्
क्वचिद् [ind]
प्रकाशं
प्रकाश [adj]
क्वचिद्
क्वचिद् [ind]
अप्रकाशं
अप्रकाश [adj]
नभः
नभस् [n]
प्रकीर्णाम्बुधरं
प्रक् [6. P.]
प्रकीर्णाम्बुधरं
अम्बुधर [m]
विभाति
विभा [2. P.]
क्वचित्
क्वचिद् [ind]
क्वचित्
क्वचिद् [ind]
पर्वतसंनिरुद्धं
पर्वत [mn]
पर्वतसंनिरुद्धं
संनिरुध् [7. Ā.]
रूपं
रूप [n]
यथा
यथा [ind]
शान्तमहार्णवस्य
शम् [1. P.]
शान्तमहार्णवस्य
महत् [adj]
शान्तमहार्णवस्य
अर्णव [mn]
व्यामिश्रितं सर्जकदम्बपुष्पै;र्नवं जलं पर्वतधातुताम्रम् । मयूरकेकाभिरनुप्रयातं; शैलापगाः शीघ्रतरं वहन्ति ॥
vyāmiśritaṃ sarjakadambapuṣpai;rnavaṃ jalaṃ parvatadhātutāmram | mayūrakekābhiranuprayātaṃ; śailāpagāḥ śīghrataraṃ vahanti ||
English Translation
There speedily pass by the hill streams, being resounded with the cries of peacocks, carrying with the current Sarja and Kadamba flowers and having their coppery contents mixed with the metals of the mountain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
व्यामिश्रितं
व्यामिश्रय् [Denom. P.]
सर्जकदम्बपुष्पैर्
सर्ज [m]
सर्जकदम्बपुष्पैर्
कदम्ब [mn]
सर्जकदम्बपुष्पैर्
पुष्प [n]
नवं
नव [adj]
जलं
जल [n]
पर्वतधातुताम्रम्
पर्वत [mn]
पर्वतधातुताम्रम्
धातु [mn]
पर्वतधातुताम्रम्
ताम्र [adj]
मयूरकेकाभिर्
मयूर [m]
मयूरकेकाभिर्
केका [f]
अनुप्रयातं
अनुप्रया [2. P.]
शैलापगाः
शैल [mn]
शैलापगाः
आपगा [f]
शीघ्रतरं
शीघ्रतर [adj]
वहन्ति
वह् [2. P.]
रसाकुलं षट्पदसंनिकाशं; प्रभुज्यते जम्बुफलं प्रकामम् । अनेकवर्णं पवनावधूतं; भूमौ पतत्याम्रफलं विपक्वम् ॥
rasākulaṃ ṣaṭpadasaṃnikāśaṃ; prabhujyate jambuphalaṃ prakāmam | anekavarṇaṃ pavanāvadhūtaṃ; bhūmau patatyāmraphalaṃ vipakvam ||
English Translation
People (in this season) live upon Inany a sweet rose-apple; and ripe mangoes, of diverse colours, being shaken by the wind, fall on the earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रसाकुलं
रस [mn]
रसाकुलं
आकुल [adj]
षट्पदसंनिकाशं
षट्पद [m]
षट्पदसंनिकाशं
संनिकाश [adj]
प्रभुज्यते
प्रभुज् [6. P.]
जम्बुफलं
जम्बु [f]
जम्बुफलं
फल [n]
प्रकामम्
प्रकाम [m]
अनेकवर्णं
अनेक [adj]
अनेकवर्णं
वर्ण [mn]
पवनावधूतं
पवन [m]
पवनावधूतं
अवधू [5. Ā.]
भूमौ
भूमि [f]
पतत्य्
पत् [1. Ā.]
आम्रफलं
आम्र [m]
आम्रफलं
फल [n]
विपक्वम्
विपक्व [adj]
विद्युत्पताकाः सबलाक मालाः; शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः । गर्जन्ति मेघाः समुदीर्णनादा; मत्तगजेन्द्रा इव संयुगस्थः ॥
vidyutpatākāḥ sabalāka mālāḥ; śailendrakūṭākṛtisaṃnikāśāḥ | garjanti meghāḥ samudīrṇanādā; mattagajendrā iva saṃyugasthaḥ ||
English Translation
The clouds, resembling the summits of a mountain, having lightnings for pennons and cranes for garlands, are muttering like to infuriated elephants in a field of battle.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विद्युत्पताकाः
विद्युत्पताक [m]
सबलाकमालाः
सबलाक [adj]
सबलाकमालाः
माला [f]
शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः
शैलेन्द्र [m]
शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः
कूट [mn]
शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः
आकृति [f]
शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः
संनिकाश [adj]
गर्जन्ति
गर्ज् [1. Ā.]
मेघाः
मेघ [m]
समुदीर्णनादा
समुदीर् [2. Ā.]
समुदीर्णनादा
नाद [m]
मत्तगजेन्द्रा
मद् [3. P.]
मत्तगजेन्द्रा
गजेन्द्र [m]
इव
इव [ind]
संयुगस्थाः
संयुग [n]
संयुगस्थाः
स्थ [adj]
मेघाभिकामी परिसंपतन्ती; संमोदिता भाति बलाकपङ्क्तिः । वातावधूता वरपौण्डरीकी; लम्बेव माला रचिताम्बरस्य ॥
meghābhikāmī parisaṃpatantī; saṃmoditā bhāti balākapaṅktiḥ | vātāvadhūtā varapauṇḍarīkī; lambeva mālā racitāmbarasya ||
English Translation
And rows of cranes, fond of clouds, rising up in the sky, delighted and moved by the wind, are appearing like a garland of white lotuses, spread along the welkin.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मेघाभिकामा
मेघ [m]
मेघाभिकामा
अभिकाम [adj]
परिसंपतन्ती
परिसंपत् [1. Ā.]
संमोदिता
संमोदय् [10. P.]
भाति
भा [2. Ā.]
बलाकपङ्क्तिः
बलाक [m]
बलाकपङ्क्तिः
पङ्क्ति [f]
वातावधूता
वात [m]
वातावधूता
अवधू [5. Ā.]
वरपौण्डरीकी
वर [adj]
वरपौण्डरीकी
पौण्डरीक [adj]
लम्बेव
लम्ब [adj]
लम्बेव
इव [ind]
माला
माला [f]
रचिताम्बरस्य
रचय् [10. Ā.]
रचिताम्बरस्य
अम्बर [n]
निद्रा शनैः केशवमभ्युपैति; द्रुतं नदी सागरमभ्युपैति । हृष्टा बलाका घनमभ्युपैति; कान्ता सकामा प्रियमभ्युपैति ॥
nidrā śanaiḥ keśavamabhyupaiti; drutaṃ nadī sāgaramabhyupaiti | hṛṣṭā balākā ghanamabhyupaiti; kāntā sakāmā priyamabhyupaiti ||
English Translation
(In this part of the year) sleep is gradually overcoming the great God Nārāyaṇa, the river is flowing speedily towards the ocean, the delighted cranes are approaching the clouds and the damsels are proceeding towards their lovers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निद्रा
निद्रा [f]
शनैः
शनैस् [ind]
केशवम्
केशव [m]
अभ्युपैति
अभ्युपे [2. P.]
द्रुतं
द्रु [1. Ā.]
नदी
नदी [f]
सागरम्
सागर [m]
अभ्युपैति
अभ्युपे [2. P.]
हृष्टा
हृष् [1. P.]
बलाका
बलाका [f]
घनम्
घन [mn]
अभ्युपैति
अभ्युपे [2. P.]
कान्ता
कान्ता [f]
सकामा
स [ind]
सकामा
काम [m]
प्रियम्
प्रिय [adj]
अभ्युपैति
अभ्युपे [2. P.]
जाता वनान्ताः शिखिसुप्रनृत्ता; जाताः कदम्बाः सकदम्बशाखाः । जाता वृषा गोषु समानकामा; जाता मही सस्यवनाभिरामा ॥
jātā vanāntāḥ śikhisupranṛttā; jātāḥ kadambāḥ sakadambaśākhāḥ | jātā vṛṣā goṣu samānakāmā; jātā mahī sasyavanābhirāmā ||
English Translation
The peacocks are dancing at the forest skirts, the Kadamba trees are covered with flowers, the bulls have become attached to her and the earth has become charming with corns and forests.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जाता
जन् [4. P.]
वनान्ताः
वन [n]
वनान्ताः
अन्त [m]
शिखिसुप्रनृत्ता
शिखिन् [m]
शिखिसुप्रनृत्ता
सु [ind]
शिखिसुप्रनृत्ता
प्रनृत् [4. P.]
जाताः
जन् [4. P.]
कदम्बाः
कदम्ब [mn]
सकदम्बशाखाः
सकदम्ब [adj]
सकदम्बशाखाः
शाखा [f]
जाता
जन् [4. P.]
वृषा
वृष [m]
गोषु
गो [mf]
समानकामा
समान [adj]
समानकामा
काम [m]
जाता
जन् [4. P.]
मही
मही [f]
सस्यवनाभिरामा
सस्य [mn]
सस्यवनाभिरामा
वन [n]
सस्यवनाभिरामा
अभिराम [adj]
वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति; ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति । नद्यो घना मत्तगजा वनान्ताः; प्रियाविनीहाः शिखिनः प्लवंगाः ॥
vahanti varṣanti nadanti bhānti; dhyāyanti nṛtyanti samāśvasanti | nadyo ghanā mattagajā vanāntāḥ; priyāvinīhāḥ śikhinaḥ plavaṃgāḥ ||
English Translation
The rivers are flowing by; the clouds are discharging waters; the infuriated elephants are emitting terrible roars; the forest-lands are growing more charming; persons, separated from their wives, are growing more anxious; the peacocks are dancing with delight and the monkeys are greatly comforted for Sugrīva's attaining to the kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वहन्ति
वह् [2. P.]
वर्षन्ति
वृष् [6. P.]
नदन्ति
नद् [1. Ā.]
भान्ति
भा [2. Ā.]
ध्यायन्ति
ध्या [3. Ā.]
नृत्यन्ति
नृत् [4. Ā.]
समाश्वसन्ति
समाश्वस् [2. Ā.]
नद्यो
नदी [f]
घना
घन [mn]
मत्तगजा
मद् [3. P.]
मत्तगजा
गज [m]
वनान्ताः
वन [n]
वनान्ताः
अन्त [m]
प्रियाविहीनाः
प्रिया [f]
प्रियाविहीनाः
विहा [3. Ā.]
शिखिनः
शिखिन् [m]
प्लवंगाः
प्लवंग [m]
प्रहर्षिताः केतकपुष्पगन्ध;माघ्राय हृष्टा वननिर्झरेषु । प्रपात शब्दाकुलिता गजेन्द्राः; सार्धं मयूरैः समदा नदन्ति ॥
praharṣitāḥ ketakapuṣpagandha;māghrāya hṛṣṭā vananirjhareṣu | prapāta śabdākulitā gajendrāḥ; sārdhaṃ mayūraiḥ samadā nadanti ||
English Translation
By the fountains in he forests, the infuriated elephants delighted with the fragrance of the Ketaka flowers and maddened with the noise of the water falls, are emitting terrible roars along with the peacocks.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रहर्षिताः
प्रहर्षय् [10. P.]
केतकपुष्पगन्धम्
केतक [m]
केतकपुष्पगन्धम्
पुष्प [n]
केतकपुष्पगन्धम्
गन्ध [mn]
आघ्राय
आघ्रा [4. P.]
हृष्टा
हृष् [1. P.]
वननिर्झरेषु
वन [n]
वननिर्झरेषु
निर्झर [mn]
प्रपातशब्दाकुलिता
प्रपात [m]
प्रपातशब्दाकुलिता
शब्द [m]
प्रपातशब्दाकुलिता
आकुलित [adj]
गजेन्द्राः
गज [m]
गजेन्द्राः
इन्द्र [m]
सार्धं
सार्धम् [ind]
मयूरैः
मयूर [m]
समदा
समद [adj]
नदन्ति
नद् [1. Ā.]
धारानिपातैरभिहन्यमानाः; कदम्बशाखासु विलम्बमानाः । क्षणार्जितं पुष्परसावगाढं; शनैर्मदं षट्चरणास्त्यजन्ति ॥
dhārānipātairabhihanyamānāḥ; kadambaśākhāsu vilambamānāḥ | kṣaṇārjitaṃ puṣparasāvagāḍhaṃ; śanairmadaṃ ṣaṭcaraṇāstyajanti ||
English Translation
The black bees, resorting to the branches of the Kadamba trees and overwhelmed with showers, are, as if, slowly discharging their temporal juice-namely the honey of flowers collected by them ere while.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धारानिपातैर्
धारा [f]
धारानिपातैर्
निपात [m]
अभिहन्यमानाः
अभिहन् [4. P.]
कदम्बशाखासु
कदम्ब [mn]
कदम्बशाखासु
शाखा [f]
विलम्बमानाः
विलम्ब् [1. P.]
क्षणार्जितं
क्षण [m]
क्षणार्जितं
अर्जय् [10. Ā.]
पुष्परसावगाढं
पुष्प [n]
पुष्परसावगाढं
रस [mn]
पुष्परसावगाढं
अवगाह् [1. P.]
शनैर्
शनैस् [ind]
मदं
मद [m]
षट्चरणास्
षट्चरण [m]
त्यजन्ति
त्यज् [1. Ā.]
अङ्गारचूर्णोत्करसंनिकाशैः; फलैः सुपर्याप्त रसैः समृद्धैः । जम्बूद्रुमाणां प्रविभान्ति शाखा; निलीयमाना इव षट्पदौघैः ॥
aṅgāracūrṇotkarasaṃnikāśaiḥ; phalaiḥ suparyāpta rasaiḥ samṛddhaiḥ | jambūdrumāṇāṃ pravibhānti śākhā; nilīyamānā iva ṣaṭpadaughaiḥ ||
English Translation
The branches of rose-apple trees containing enough of fruits like to a collection of char coal are so appearing as if the black bees are drinking the juice thereof.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अङ्गारचूर्णोत्करसंनिकाशैः
अङ्गार [mn]
अङ्गारचूर्णोत्करसंनिकाशैः
चूर्ण [mn]
अङ्गारचूर्णोत्करसंनिकाशैः
उत्कर [m]
अङ्गारचूर्णोत्करसंनिकाशैः
संनिकाश [adj]
फलैः
फल [n]
सुपर्याप्तरसैः
सु [ind]
सुपर्याप्तरसैः
पर्याप् [5. Ā.]
सुपर्याप्तरसैः
रस [mn]
समृद्धैः
समृध् [4. Ā.]
जम्बूद्रुमाणां
जम्बु [f]
जम्बूद्रुमाणां
द्रुम [m]
प्रविभान्ति
प्रविभा [2. P.]
शाखा
शाखा [f]
निलीयमाना
निली [1. Ā.]
इव
इव [ind]
षट्पदौघैः
षट्पद [m]
षट्पदौघैः
ओघ [m]
तडित्पताकाभिरलंकृताना;मुदीर्णगम्भीरमहारवाणाम् । विभान्ति रूपाणि बलाहकानां; रणोद्यतानामिव वारणानाम् ॥
taḍitpatākābhiralaṃkṛtānā;mudīrṇagambhīramahāravāṇām | vibhānti rūpāṇi balāhakānāṃ; raṇodyatānāmiva vāraṇānām ||
English Translation
The dense clouds, ornamented with pennonlike lightnings and emitting terrible roars, are appearing like so many elephants, mad after fighting.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तडित्पताकाभिर्
तडित् [f]
तडित्पताकाभिर्
पताका [f]
अलंकृतानाम्
अलंकृ [8. Ā.]
उदीर्णगम्भीरमहारवाणाम्
उदीर् [2. P.]
उदीर्णगम्भीरमहारवाणाम्
गम्भीर [adj]
उदीर्णगम्भीरमहारवाणाम्
महत् [adj]
उदीर्णगम्भीरमहारवाणाम्
रव [m]
विभान्ति
विभा [2. P.]
रूपाणि
रूप [n]
बलाहकानां
बलाहक [m]
रणोद्यतानाम्
रण [m]
रणोद्यतानाम्
उद्यम् [6. P.]
इव
इव [ind]
वारणानाम्
वारण [m]
मार्गानुगः शैलवनानुसारी; संप्रस्थितो मेघरवं निशम्य । युद्धाभिकामः प्रतिनागशङ्की; मत्तो गजेन्द्रः प्रतिसंनिवृत्तः ॥
mārgānugaḥ śailavanānusārī; saṃprasthito megharavaṃ niśamya | yuddhābhikāmaḥ pratināgaśaṅkī; matto gajendraḥ pratisaṃnivṛttaḥ ||
English Translation
The infuriated lord of elephants, following in the track and ranging in the hills and forests hearing the muttering of clouds and taking it for the uproar of another elephant, has turned back, with a view to enter into conflict with him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मार्गानुगः
मार्ग [m]
मार्गानुगः
अनुग [adj]
शैलवनानुसारी
शैल [mn]
शैलवनानुसारी
वन [n]
शैलवनानुसारी
अनुसारिन् [adj]
सम्प्रस्थितो
सम्प्रस्था [1. Ā.]
मेघरवं
मेघ [m]
मेघरवं
रव [m]
निशम्य
निशामय् [10. Ā.]
युद्धाभिकामः
युद्ध [n]
युद्धाभिकामः
अभिकाम [adj]
प्रतिनागशङ्की
प्रतिनाग [m]
प्रतिनागशङ्की
शङ्किन् [adj]
मत्तो
मद् [3. P.]
गजेन्द्रः
गज [m]
गजेन्द्रः
इन्द्र [m]
प्रतिसंनिवृत्तः
प्रतिसंनिवृत् [1. Ā.]
मुक्तासकाशं सलिलं पतद्वै; सुनिर्मलं पत्रपुटेषु लग्नम् । हृष्टा विवर्णच्छदना विहंगाः; सुरेन्द्रदत्तं तृषिताः पिबन्ति ॥
muktāsakāśaṃ salilaṃ patadvai; sunirmalaṃ patrapuṭeṣu lagnam | hṛṣṭā vivarṇacchadanā vihaṃgāḥ; surendradattaṃ tṛṣitāḥ pibanti ||
English Translation
The birds, having their wings discoloured, being wet with water, delighted and thirsty, are drinking the drops of clear water, falling on leaves and discharged by the Lord of celestials*. *According to Hindu mythology Indra is the god of rains.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मुक्तासकाशं
मुक्ता [f]
मुक्तासकाशं
सकाश [m]
सलिलं
सलिल [n]
पतद्
पत् [1. Ā.]
वै
वै [ind]
सुनिर्मलं
सुनिर्मल [adj]
पत्त्रपुटेषु
पत्त्र [mn]
पत्त्रपुटेषु
पुट [mn]
लग्नम्
लग् [1. P.]
हृष्टा
हृष् [1. P.]
विवर्णच्छदना
विवर्ण [adj]
विवर्णच्छदना
छदन [n]
विहंगाः
विहंग [m]
सुरेन्द्रदत्तं
सुर [m]
सुरेन्द्रदत्तं
इन्द्र [m]
सुरेन्द्रदत्तं
दा [1. Ā.]
तृषिताः
तृषित [adj]
पिबन्ति
पा [1. Ā.]