ततस्तां रजनीमुष्य भरतः सपरिच्छदः । कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह ॥
tatastāṃ rajanīmuṣya bharataḥ saparicchadaḥ | kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmādabhijagāma ha ||
English Translation
Having passed that night, Bharata having been entertained along with his family, appeared before Bharadvāja, desirous (of seeing Rāma).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
तां
तद् [pron]
रजनीम्
रजनी [f]
उष्य
वस् [2. P.]
भरतः
भरत [m]
सपरिच्छदः
स [ind]
सपरिच्छदः
परिच्छद [m]
कृतातिथ्यो
कृ [2. Ā.]
कृतातिथ्यो
आतिथ्य [n]
भरद्वाजं
भरद्वाज [m]
कामाद्
काम [m]
अभिजगाम
अभिगम् [1. Ā.]
ह
ह [ind]
तमृषिः पुरुषव्याघ्रं प्रेक्ष्य प्राञ्जलिमागतम् । हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत ॥
tamṛṣiḥ puruṣavyāghraṃ prekṣya prāñjalimāgatam | hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo'bhyabhāṣata ||
English Translation
Seeing that foremost of men (standing) with joined hands, Bharadvāja, who had just finished his fire-sacrifice, said.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
ऋषिः
ऋषि [m]
पुरुषव्याघ्रं
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्रं
व्याघ्र [m]
प्रेक्ष्य
प्रेक्ष् [1. P.]
प्राञ्जलिम्
प्राञ्जलि [adj]
आगतम्
आगम् [6. P.]
हुताग्निहोत्रो
हु [3. Ā.]
हुताग्निहोत्रो
अग्नि [m]
हुताग्निहोत्रो
होत्र [n]
भरतं
भरत [m]
भरद्वाजो
भरद्वाज [m]
ऽभ्यभाषत
अभिभाष् [1. P.]
कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता । समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ ॥
kaccidatra sukhā rātristavāsmadviṣaye gatā | samagraste janaḥ kaccidātithye śaṃsa me'nagha ||
English Translation
Have you passed the night pleasantly at our place? And have all your men been pleased with our hospitality? Do you tell me this O sinless one. we
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कच्चिद्
कश्चित् [pron]
अत्र
अत्र [ind]
सुखा
सुख [adj]
रात्रिस्
रात्रि [f]
तवास्मद्विषये
त्वद् [pron]
तवास्मद्विषये
मद् [pron]
तवास्मद्विषये
विषय [mn]
गता
गम् [6. Ā.]
समग्रस्
समग्र [adj]
ते
त्वद् [pron]
जनः
जन [m]
कच्चिद्
कश्चित् [pron]
आतिथ्ये
आतिथ्य [n]
शंस
शंस् [2. Ā.]
मे
मद् [pron]
ऽनघ
अनघ [adj]
तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च । आश्रमादभिनिष्क्रन्तमृषिमुत्तम तेजसम् ॥
tamuvācāñjaliṃ kṛtvā bharato'bhipraṇamya ca | āśramādabhiniṣkrantamṛṣimuttama tejasam ||
English Translation
Thereupon, Bharata bowing down, with joined hands said to that ascetic of excellent energy, as he had issued out of his hermitage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
उवाचाञ्जलिं
वच् [2. P.]
उवाचाञ्जलिं
अञ्जलि [m]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
भरतो
भरत [m]
ऽभिप्रणम्य
अभिप्रणम् [1. P.]
च
च [ind]
आश्रमाद्
आश्रम [mn]
अभिनिष्क्रान्तम्
अभिनिष्क्रम् [1. P.]
ऋषिम्
ऋषि [m]
उत्तमतेजसम्
उत्तम [adj]
उत्तमतेजसम्
तेजस् [n]
सुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः । तर्पितः सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया ॥
sukhoṣito'smi bhagavansamagrabalavāhanaḥ | tarpitaḥ sarvakāmaiśca sāmātyo balavattvayā ||
English Translation
O holy one, I with my ministers and the entire army of men and animals passed the night happily. All our desires have been gratified by you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुखोषितो
सुख [adj]
सुखोषितो
वस् [2. P.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
भगवन्
भगवत् [adj]
समग्रबलवाहनः
समग्र [adj]
समग्रबलवाहनः
बल [mn]
समग्रबलवाहनः
वाहन [n]
तर्पितः
तर्पय् [10. Ā.]
सर्वकामैश्
सर्व [pron]
सर्वकामैश्
काम [m]
च
च [ind]
सामात्यो
स [ind]
सामात्यो
अमात्य [m]
बलवत्
बलवत् [adj]
त्वया
त्वद् [pron]
अपेतक्लमसंतापाः सुभक्ष्याः सुप्रतिश्रयाः । अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः ॥
apetaklamasaṃtāpāḥ subhakṣyāḥ supratiśrayāḥ | api preṣyānupādāya sarve sma susukhoṣitāḥ ||
English Translation
O reverend Sire, I along with all my forces and vehicles have passed (the night) happily. I have been full well entertained by you, o worshipful one possessed of power. And with our languor and heat removed, all sumptuously feasted and comfortably quartered, have passed (the night) agreeably along with our servants.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपेतक्लमसंतापाः
अपे [2. Ā.]
अपेतक्लमसंतापाः
क्लम [m]
अपेतक्लमसंतापाः
संताप [m]
सुभिक्षाः
सु [ind]
सुभिक्षाः
भिक्षा [f]
सुप्रतिश्रयाः
सु [ind]
सुप्रतिश्रयाः
प्रतिश्रय [m]
अपि
अपि [ind]
प्रेष्यान्
प्रेष्य [m]
उपादाय
उपादा [3. Ā.]
सर्वे
सर्व [pron]
स्म
स्म [ind]
सुसुखोषिताः
सु [ind]
सुसुखोषिताः
सुख [adj]
सुसुखोषिताः
वस् [2. P.]
आमन्त्रयेऽहं भगवन्कामं त्वामृषिसत्तम । समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैरेणेक्षस्व चक्षुषा ॥
āmantraye'haṃ bhagavankāmaṃ tvāmṛṣisattama | samīpaṃ prasthitaṃ bhrāturmaireṇekṣasva cakṣuṣā ||
English Translation
Now, O best of ascetics, I beseech you to look with a propitious eye on me who am bound for my brother's place.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आमन्त्रये
आमन्त्रय् [Denom. Ā.]
ऽहं
मद् [pron]
भगवन्
भगवत् [adj]
कामं
काम [m]
त्वाम्
त्वद् [pron]
ऋषिसत्तम
ऋषि [m]
ऋषिसत्तम
सत्तम [adj]
समीपं
समीप [n]
प्रस्थितं
प्रस्था [1. Ā.]
भ्रातुर्
भ्रातृ [m]
मैत्रेणेक्षस्व
मैत्र [adj]
मैत्रेणेक्षस्व
ईक्ष् [4. P.]
चक्षुषा
चक्षुस् [n]
आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः । आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे ॥
āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmanaḥ | ācakṣva katamo mārgaḥ kiyāniti ca śaṃsa me ||
English Translation
And tell me, O you cognizant of morality, how far is it to that high-souled righteous one's asylm, and by what way (shall I reach there)?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आश्रमं
आश्रम [mn]
तस्य
तद् [pron]
धर्मज्ञ
धर्म [mn]
धर्मज्ञ
ज्ञ [adj]
धार्मिकस्य
धार्मिक [adj]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
आचक्ष्व
आचक्ष् [1. P.]
कतमो
कतम [pron]
मार्गः
मार्ग [m]
कियान्
कियत् [adj]
इति
इति [ind]
च
च [ind]
शंस
शंस् [2. Ā.]
मे
मद् [pron]
इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम् । प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः ॥
iti pṛṣṭastu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasam | pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapāḥ ||
English Translation
When Bharata eager to see his brother had asked thus, the highly energetic Bharadvāja of rigid austerities answered.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
पृष्टस्
प्रच्छ् [1. P.]
तु
तु [ind]
भरतं
भरत [m]
भ्रातृदर्शनलालसम्
भ्रातृ [m]
भ्रातृदर्शनलालसम्
दर्शन [n]
भ्रातृदर्शनलालसम्
लालस [adj]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
भरद्वाजो
भरद्वाज [m]
महातपाः
महत् [adj]
महातपाः
तपस् [n]
भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने । चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्दरकाननः ॥
bharatārdhatṛtīyeṣu yojaneṣvajane vane | citrakūṭo giristatra ramyanirdarakānanaḥ ||
English Translation
O Bharata, two and a half Yojanas hence, embossed in a tenantless wood is the mountain Citrakuta, charming with rocks and woods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भरतार्धतृतीयेषु
भरत [m]
भरतार्धतृतीयेषु
अर्ध [adj]
भरतार्धतृतीयेषु
तृतीय [adj]
योजनेष्व्
योजन [fn]
अजने
अजन [adj]
वने
वन [n]
चित्रकूटो
चित्रकूट [m]
गिरिस्
गिरि [m]
तत्र
तत्र [ind]
रम्यनिर्दरकाननः
रम्य [adj]
रम्यनिर्दरकाननः
निर्दर [m]
रम्यनिर्दरकाननः
कानन [n]
उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी । पुष्पितद्रुमसंछन्ना रम्यपुष्पितकानना ॥
uttaraṃ pārśvamāsādya tasya mandākinī nadī | puṣpitadrumasaṃchannā ramyapuṣpitakānanā ||
English Translation
On its northern border flows the river Mandākinſ, covered with flowering trees and with blossoming woods. Beyond the stream is the mountain Citrakuta. There is their thatched cottage, my child; there they abide for certain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्तरं
उत्तर [adj]
पार्श्वम्
पार्श्व [mn]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
तस्य
तद् [pron]
मन्दाकिनी
मन्दाकिनी [f]
नदी
नदी [f]
पुष्पितद्रुमसंछन्ना
पुष्पित [adj]
पुष्पितद्रुमसंछन्ना
द्रुम [m]
पुष्पितद्रुमसंछन्ना
संछद् [1. P.]
रम्यपुष्पितकानना
रम्य [adj]
रम्यपुष्पितकानना
पुष्पित [adj]
रम्यपुष्पितकानना
कानन [n]
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः । ततो पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ॥
anantaraṃ tatsaritaścitrakūṭaśca parvataḥ | tato parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam ||
English Translation
O dear child, beyond that river lies mount Chitrakuta on which there is a hut made of leaves where, for sure, they both dwell.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनन्तरं
अनन्तर [adj]
तत्
तद् [pron]
सरितश्
सरित् [f]
चित्रकूटश्
चित्रकूट [m]
च
च [ind]
पर्वतः
पर्वत [mn]
तयोः
तद् [pron]
पर्णकुटी
पर्ण [mn]
पर्णकुटी
कुटी [f]
तात
तात [m]
तत्र
तत्र [ind]
तौ
तद् [pron]
वसतो
वस् [2. P.]
ध्रुवम्
ध्रुवम् [ind]
दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव च । गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते । वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ॥
dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇameva ca | gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate | vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam ||
English Translation
Proceeding by the southern way, do you with your forces composed of elephants and horses, O master of the army, turn to the left, O exalted one, and go southwards. By doing so, you will be able to see Rāghava.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दक्षिणेनैव
दक्षिण [adj]
दक्षिणेनैव
एव [ind]
मार्गेण
मार्ग [m]
सव्यदक्षिणम्
सव्य [adj]
सव्यदक्षिणम्
दक्षिण [adj]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
गजवाजिरथाकीर्णां
गज [m]
गजवाजिरथाकीर्णां
वाजिन् [m]
गजवाजिरथाकीर्णां
रथ [m]
गजवाजिरथाकीर्णां
आकृ [6. P.]
वाहिनीं
वाहिनी [f]
वाहिनीपते
वाहिनी [f]
वाहिनीपते
पति [m]
वाहयस्व
वाहय् [10. Ā.]
महाभाग
महाभाग [adj]
ततो
ततस् [ind]
द्रक्ष्यसि
दृश् [6. P.]
राघवम्
राघव [m]
प्रयाणमिति च श्रुत्वा राजराजस्य योषितः । हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्यवारयन् ॥
prayāṇamiti ca śrutvā rājarājasya yoṣitaḥ | hitvā yānāni yānārhā brāhmaṇaṃ paryavārayan ||
English Translation
Hearing of their departure, the wives of that king of kings, leaving their cars, albeit worthy of them, gathered round the Brāhmaṇa.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रयाणम्
प्रयाण [n]
इति
इति [ind]
च
च [ind]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
राजराजस्य
राजन् [m]
राजराजस्य
राज [m]
योषितः
योषित् [f]
हित्वा
हा [1. P.]
यानानि
यान [n]
यानार्हा
यान [n]
यानार्हा
अर्ह [adj]
ब्राह्मणं
ब्राह्मण [m]
पर्यवारयन्
परिवारय् [10. Ā.]
वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमन्त्रिया । कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः ॥
vepamānā kṛśā dīnā saha devyā sumantriyā | kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau muneḥ ||
English Translation
Lean and trembling and in woeful guise, Kausalyā along with the noble Sumitrā, with her hands took the feet of the ascetic.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वेपमाना
विप् [1. P.]
कृशा
कृश [adj]
दीना
दीन [adj]
सह
सह [ind]
देव्या
देवी [f]
सुमित्रया
सुमित्रा [f]
कौसल्या
कौसल्या [f]
तत्र
तत्र [ind]
जग्राह
ग्रह् [6. Ā.]
कराभ्यां
कर [m]
चरणौ
चरण [mn]
मुनेः
मुनि [m]
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता । कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ॥
asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā | kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā ||
English Translation
Depised universally because of her unrighteous desire, Kaikeyi also bashfully took hold of his feet and, having circumambulated the mighty and venerable anchoret, stood near Bharata in dejection of spirits.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
असमृद्धेन
असमृद्ध [adj]
कामेन
काम [m]
सर्वलोकस्य
सर्व [pron]
सर्वलोकस्य
लोक [m]
गर्हिता
गर्ह् [1. P.]
कैकेयी
कैकेयी [f]
तस्य
तद् [pron]
जग्राह
ग्रह् [6. Ā.]
चरणौ
चरण [mn]
सव्यपत्रपा
स [ind]
सव्यपत्रपा
व्यपत्रप [adj]
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् । अदूराद्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ॥
taṃ pradakṣiṇamāgamya bhagavantaṃ mahāmunim | adūrādbharatasyaiva tasthau dīnamanāstadā ||
English Translation
Depised universally because of her unrighteous desire, Kaikeyi also bashfully took hold of his feet and, having circumambulated the mighty and venerable anchoret, stood near Bharata in dejection of spirits.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
प्रदक्षिणम्
प्रदक्षिण [adj]
आगम्य
आगम् [6. P.]
भगवन्तं
भगवत् [adj]
महामुनिम्
महत् [adj]
महामुनिम्
मुनि [m]
अदूराद्
अदूर [adj]
भरतस्यैव
भरत [m]
भरतस्यैव
एव [ind]
तस्थौ
स्था [1. Ā.]
दीनमनास्
दीन [adj]
दीनमनास्
मनस् [n]
तदा
तदा [ind]
ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः । विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मातॄणां तव राघव ॥
tataḥ papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrataḥ | viśeṣaṃ jñātumicchāmi mātṝṇāṃ tava rāghava ||
English Translation
Then the mighty ascetic Bharadvāja asked Bharata, “O descendant of Raghu, I wish to know particularly about your mothers."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
पप्रच्छ
प्रच्छ् [1. P.]
भरतं
भरत [m]
भरद्वाजो
भरद्वाज [m]
दृढव्रतः
दृढ [adj]
दृढव्रतः
व्रत [n]
विशेषं
विशेष [m]
ज्ञातुम्
ज्ञा [4. Ā.]
इच्छामि
इष् [1. P.]
मातॄणां
मातृ [f]
तव
त्वद् [pron]
राघव
राघव [m]
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिकः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः ॥
evamuktastu bharato bharadvājena dhārmikaḥ | uvāca prāñjalirbhūtvā vākyaṃ vacanakovidaḥ ||
English Translation
Thus accosted by Bharadvāja, the pious Bharata deft in speech said with joined hands.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तस्
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
भरतो
भरत [m]
भरद्वाजेन
भरद्वाज [m]
धार्मिकः
धार्मिक [adj]
उवाच
वच् [2. P.]
प्राञ्जलिर्
प्राञ्जलि [adj]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
वाक्यं
वाक्य [n]
वचनकोविदः
वचन [n]
वचनकोविदः
कोविद [adj]
यामिमां भगवन्दीनां शोकानशनकर्शिताम् । पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि ॥
yāmimāṃ bhagavandīnāṃ śokānaśanakarśitām | piturhi mahiṣīṃ devīṃ devatāmiva paśyasi ||
English Translation
O reverend sir, she whom you behold depressed and emaciated through grief and fasting, resembling a very goddess, is the noble Queen of my father. This one, Kausalyā, it is that gave birth to that chief of men, having the powerful gait of a lion, Rāma, even as Aditi gave birth to Dhātā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
याम्
यद् [pron]
इमां
इदम् [pron]
भगवन्
भगवत् [adj]
दीनां
दीन [adj]
शोकानशनकर्शिताम्
शोक [m]
शोकानशनकर्शिताम्
अनशन [n]
शोकानशनकर्शिताम्
कर्शय् [10. P.]
पितुर्
पितृ [m]
हि
हि [ind]
महिषीं
महिषी [f]
देवीं
देवी [f]
देवताम्
देवता [f]
इव
इव [ind]
पश्यसि
दृश् [6. P.]
एषा तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् । कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा ॥
eṣā taṃ puruṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam | kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāramaditiryathā ||
English Translation
O reverend sir, she whom you behold depressed and emaciated through grief and fasting, resembling a very goddess, is the noble Queen of my father. This one, Kausalyā, it is that gave birth to that chief of men, having the powerful gait of a lion, Rāma, even as Aditi gave birth to Dhātā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एषा
एतद् [pron]
तं
तद् [pron]
पुरुषव्याघ्रं
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्रं
व्याघ्र [m]
सिंहविक्रान्तगामिनम्
सिंह [m]
सिंहविक्रान्तगामिनम्
विक्रान्त [n]
सिंहविक्रान्तगामिनम्
गामिन् [adj]
कौसल्या
कौसल्या [f]
सुषुवे
सू [1. Ā.]
रामं
राम [m]
धातारम्
धातृ [m]
अदितिर्
अदिति [f]
यथा
यथा [ind]
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः । कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ॥
asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ | karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare ||
English Translation
This lady plunged in grief, resembling the branch of a karnikara tree in the midst of the forest with blossoms withered and leaning on the left arm of Kausalya, is queen Sumitra, mother of two heroes, comparable to gods in beauty and possessing true prowess -- Lakshmana and Satrughna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्या
इदम् [pron]
वामभुजं
वाम [adj]
वामभुजं
भुज [m]
श्लिष्टा
श्लिष् [6. P.]
यैषा
यद् [pron]
यैषा
एतद् [pron]
तिष्ठति
स्था [1. Ā.]
दुर्मनाः
दुर्मनस् [adj]
कर्णिकारस्य
कर्णिकार [m]
शाखेव
शाखा [f]
शाखेव
इव [ind]
शीर्णपुष्पा
शृ [9. Ā.]
शीर्णपुष्पा
पुष्प [n]
वनान्तरे
वन [n]
वनान्तरे
अन्तर [n]
एतस्यास्तौ सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ । उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ॥
etasyāstau sutau devyāḥ kumārau devavarṇinau | ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau ||
English Translation
This lady plunged in grief, resembling the branch of a karnikara tree in the midst of the forest with blossoms withered and leaning on the left arm of Kausalya, is queen Sumitra, mother of two heroes, comparable to gods in beauty and possessing true prowess -- Lakshmana and Satrughna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतस्यास्
एतद् [pron]
तौ
तद् [pron]
सुतौ
सुत [m]
देव्याः
देवी [f]
कुमारौ
कुमार [m]
देववर्णिनौ
देव [m]
देववर्णिनौ
वर्णिन् [adj]
उभौ
उभ् [pron]
लक्ष्मणशत्रुघ्नौ
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणशत्रुघ्नौ
शत्रुघ्न [m]
वीरौ
वीर [m]
सत्यपराक्रमौ
सत्य [adj]
सत्यपराक्रमौ
पराक्रम [m]
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ । राजा पुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः ॥
yasyāḥ kṛte naravyāghrau jīvanāśamito gatau | rājā putravihīnaśca svargaṃ daśaratho gataḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्याः
यद् [pron]
कृते
कृते [ind]
नरव्याघ्रौ
नर [m]
नरव्याघ्रौ
व्याघ्र [m]
जीवनाशम्
जीव [m]
जीवनाशम्
नाश [m]
इतो
इतस् [ind]
गतौ
गम् [6. Ā.]
राजा
राजन् [m]
पुत्रविहीनश्
पुत्र [m]
पुत्रविहीनश्
विहा [3. Ā.]
च
च [ind]
स्वर्गं
स्वर्ग [m]
दशरथो
दशरथ [m]
गतः
गम् [6. Ā.]
ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यरूपिणीम् । ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् । यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः ॥
aiśvaryakāmāṃ kaikeyīmanāryāmāryarūpiṇīm | mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām | yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmanaḥ ||
English Translation
And her in consequence of whose act those foremost of men have come by crushing misfortune, and the king Dasaratha has gone to heaven, deprived of his son, wrathful and proud of her good fortune, setting her heart of wealth, Kaikeyi, dishonourable, although endowed with the semblance of honour, do you know this wicked one intent on sin as my mother. In her do I perceive the root of my mighty misfortune.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऐश्वर्यकामां
ऐश्वर्य [n]
ऐश्वर्यकामां
काम [m]
कैकेयीम्
कैकेयी [f]
अनार्याम्
अनार्य [adj]
आर्यरूपिणीम्
आर्य [adj]
आर्यरूपिणीम्
रूपिन् [adj]
ममैतां
मद् [pron]
ममैतां
एतद् [pron]
मातरं
मातृ [f]
विद्धि
विद् [6. Ā.]
नृशंसां
नृशंस [adj]
पापनिश्चयाम्
पाप [adj]
पापनिश्चयाम्
निश्चय [m]
यतोमूलं
यतोमूल [adj]
हि
हि [ind]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
व्यसनं
व्यसन [n]
महद्
महत् [adj]
आत्मनः
आत्मन् [m]
इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा । स निशश्वास ताम्राक्षो क्रुद्धो नाग इवासकृत् ॥
ityuktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā | sa niśaśvāsa tāmrākṣo kruddho nāga ivāsakṛt ||
English Translation
Having said this, with his words choked with emotion, that best of men with his eyes reddened, sighed like an enraged serpent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्य्
इति [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
नरशार्दूलो
नर [m]
नरशार्दूलो
शार्दूल [m]
बाष्पगद्गदया
बाष्प [mn]
बाष्पगद्गदया
गद्गद [adj]
गिरा
गिर् [f]
स
तद् [pron]
निशश्वास
निश्वस् [2. Ā.]
ताम्राक्षो
ताम्र [adj]
ताम्राक्षो
अक्ष [n]
नागः
नाग [m]
क्रुद्ध
क्रुध् [4. Ā.]
इवासकृत्
इव [ind]
इवासकृत्
असकृत् [ind]
भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तदा । प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत् ॥
bharadvājo maharṣistaṃ bruvantaṃ bharataṃ tadā | pratyuvāca mahābuddhiridaṃ vacanamarthavat ||
English Translation
As Bharata was speaking thus, the great ascetic Bharadvāja gifted with high understanding and knowing interest, answered Bharata, saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भरद्वाजो
भरद्वाज [m]
महर्षिस्
महत् [adj]
महर्षिस्
ऋषि [m]
तं
तद् [pron]
ब्रुवन्तं
ब्रू [2. Ā.]
भरतं
भरत [m]
तदा
तदा [ind]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
महाबुद्धिर्
महत् [adj]
महाबुद्धिर्
बुद्धि [f]
इदं
इदम् [pron]
वचनम्
वचन [n]
अर्थवत्
अर्थवत् [adj]
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया । रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति ॥
na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā | rāmapravrājanaṃ hyetatsukhodarkaṃ bhaviṣyati ||
English Translation
O Bharata, you ought not to cast any blame on Kaikeyī. This banishment of the king (Rāma), shall be for the good (of all).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
दोषेणावगन्तव्या
दोष [mn]
दोषेणावगन्तव्या
अवगम् [6. P.]
कैकेयी
कैकेयी [f]
भरत
भरत [m]
त्वया
त्वद् [pron]
रामप्रव्राजनं
राम [m]
रामप्रव्राजनं
प्रव्राजन [n]
ह्य्
हि [ind]
एतत्
एतद् [pron]
सुखोदर्कं
सुख [adj]
सुखोदर्कं
उदर्क [m]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् । आमन्त्र्य भरतः सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत् ॥
abhivādya tu saṃsiddhaḥ kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam | āmantrya bharataḥ sainyaṃ yujyatāmityacodayat ||
English Translation
Thus blest, Bharata saluted the ascetic and went round him, and then summoning the soldiery, said, “Yoke,"
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभिवाद्य
अभिवादय् [10. Ā.]
तु
तु [ind]
संसिद्धः
संसिध् [4. Ā.]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
चैनं
च [ind]
चैनं
एनद् [pron]
प्रदक्षिणम्
प्रदक्षिण [adj]
आमन्त्र्य
आमन्त्रय् [Denom. Ā.]
भरतः
भरत [m]
सैन्यं
सैन्य [n]
युज्यताम्
युज् [6. Ā.]
इत्य्
इति [ind]
अचोदयत्
चोदय् [10. Ā.]
ततो वाजिरथान्युक्त्वा दिव्यान्हेमपरिष्क्रितान् । अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः ॥
tato vājirathānyuktvā divyānhemapariṣkritān | adhyārohatprayāṇārthī bahūnbahuvidho janaḥ ||
English Translation
Thereupon, getting ready excellent steeds and cars decked with gold, many people mounted, with the intention of departing.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
वाजिरथान्
वाजिन् [m]
वाजिरथान्
रथ [m]
युक्त्वा
युज् [6. Ā.]
दिव्यान्
दिव्य [adj]
हेमपरिष्कृतान्
हेमन् [n]
हेमपरिष्कृतान्
परिष्कृ [5. P.]
अध्यारोहत्
अध्यारुह् [6. Ā.]
प्रयाणार्थी
प्रयाण [n]
प्रयाणार्थी
अर्थिन् [adj]
बहून्
बहु [adj]
बहुविधो
बहुविध [adj]
जनः
जन [m]
गजकन्यागजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः । जीमूता इव घर्मान्ते सघोषाः संप्रतस्थिरे ॥
gajakanyāgajāścaiva hemakakṣyāḥ patākinaḥ | jīmūtā iva gharmānte saghoṣāḥ saṃpratasthire ||
English Translation
And male and female elephants with golden chains round their necks, and furnished with banners, with the sounds (of bells), proceeded, like clouds at the end of the summer season.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गजकन्यागजाश्
गजकन्या [f]
गजकन्यागजाश्
गज [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
हेमकक्ष्याः
हेमन् [n]
हेमकक्ष्याः
कक्ष्या [f]
पताकिनः
पताकिन् [adj]
जीमूता
जीमूत [mn]
इव
इव [ind]
घर्मान्ते
घर्म [m]
घर्मान्ते
अन्त [m]
सघोषाः
स [ind]
सघोषाः
घोष [m]
सम्प्रतस्थिरे
सम्प्रस्था [1. Ā.]
विविधान्यपि यानानि महानि च लघूनि च । प्रययुः सुमहार्हाणि पादैरेव पदातयः ॥
vividhānyapi yānāni mahāni ca laghūni ca | prayayuḥ sumahārhāṇi pādaireva padātayaḥ ||
English Translation
And then proceeded various kinds of cars great and light of movement and of high value; and the infantry went on foot.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विविधान्य्
विविध [adj]
अपि
अपि [ind]
यानानि
यान [n]
महान्ति
महत् [adj]
च
च [ind]
लघूनि
लघु [adj]
च
च [ind]
प्रययुः
प्रया [2. Ā.]
सुमहार्हाणि
सु [ind]
सुमहार्हाणि
महार्ह [adj]
पादैर्
पाद [m]
एव
एव [ind]
पदातयः
पदाति [m]
अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः । रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा ॥
atha yānapravekaistu kausalyāpramukhāḥ striyaḥ | rāmadarśanakāṅkṣiṇyaḥ prayayurmuditāstadā ||
English Translation
And on a magnificent car went the ladies headed by Kausalyā, with delighted hearts, eager to see Rāghava.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
यानप्रवेकैस्
यान [n]
यानप्रवेकैस्
प्रवेक [adj]
तु
तु [ind]
कौसल्याप्रमुखाः
कौसल्या [f]
कौसल्याप्रमुखाः
प्रमुख [adj]
स्त्रियः
स्त्री [f]
रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः
राम [m]
रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः
दर्शन [n]
रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः
काङ्क्षिन् [adj]
प्रययुर्
प्रया [2. Ā.]
मुदितास्
मुद् [1. P.]
तदा
तदा [ind]
स चार्कतरुणाभासां नियुक्तां शिबिकां शुभाम् । आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरतः सपरिच्छदः ॥
sa cārkataruṇābhāsāṃ niyuktāṃ śibikāṃ śubhām | āsthāya prayayau śrīmānbharataḥ saparicchadaḥ ||
English Translation
And ascending an elegant car resembling the infant sun or moon, driven by charioteers, went the graceful Bharata well attired.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
चार्कतरुणाभासां
च [ind]
चार्कतरुणाभासां
अर्क [m]
चार्कतरुणाभासां
तरुण [adj]
चार्कतरुणाभासां
आभास [m]
नियुक्तां
नियुज् [7. Ā.]
शिबिकां
शिबिका [f]
शुभाम्
शुभ [adj]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
प्रययौ
प्रया [2. Ā.]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
भरतः
भरत [m]
सपरिच्छदः
स [ind]
सपरिच्छदः
परिच्छद [m]
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला । दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः । वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः ॥
sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā | dakṣiṇāṃ diśamāvṛtya mahāmegha ivotthitaḥ | vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhiḥ ||
English Translation
And that mighty host abounding with horses and elephants proceeded, blocking up the southern quarter, like a colossal cloud arisen (in the sky), leaving behind on the other bank of the Gangā woods inhabited by birds and beasts, and coursing by rivers mountains.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
प्रयाता
प्रया [2. Ā.]
महासेना
महत् [adj]
महासेना
सेना [f]
गजवाजिरथाकुला
गज [m]
गजवाजिरथाकुला
वाजिन् [m]
गजवाजिरथाकुला
रथ [m]
गजवाजिरथाकुला
आकुल [adj]
दक्षिणां
दक्षिण [adj]
दिशम्
दिश् [f]
आवृत्य
आवृ [5. Ā.]
महामेघ
महत् [adj]
महामेघ
मेघ [m]
इवोत्थितः
इव [ind]
इवोत्थितः
उत्था [1. Ā.]
वनानि
वन [n]
तु
तु [ind]
व्यतिक्रम्य
व्यतिक्रम् [1. P.]
जुष्टानि
जुष् [6. Ā.]
मृगपक्षिभिः
मृग [m]
मृगपक्षिभिः
पक्षिन् [m]
सा संप्रहृष्टद्विपवाजियोधा; वित्रासयन्ती मृगपक्षिसंघान् । महद्वनं तत्प्रविगाहमाना; रराज सेना भरतस्य तत्र ॥
sā saṃprahṛṣṭadvipavājiyodhā; vitrāsayantī mṛgapakṣisaṃghān | mahadvanaṃ tatpravigāhamānā; rarāja senā bharatasya tatra ||
English Translation
And composed of numbers of elephants and horses in high spirits, that army of Bharata, frightening multitudes of beasts and birds, dived into that mighty forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा
सम्प्रहृष् [6. P.]
सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा
द्विप [m]
सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा
वाजिन् [m]
सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा
योध [m]
वित्रासयन्ती
वित्रासय् [10. P.]
मृगपक्षिसंघान्
मृग [m]
मृगपक्षिसंघान्
पक्षिन् [m]
मृगपक्षिसंघान्
संघ [m]
महद्
महत् [adj]
वनं
वन [n]
तत्
तद् [pron]
प्रविगाहमाना
प्रविगाह् [1. Ā.]
रराज
राज् [2. P.]
सेना
सेना [f]
भरतस्य
भरत [m]
तत्र
तत्र [ind]