स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे । कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता ॥
sa dadarśāsane rāmo niṣaṇṇaṃ pitaraṃ śubhe | kaikeyīsahitaṃ dīnaṃ mukhena pariśuṣyatā ||
English Translation
Rāma saw his father, seated on a beautiful sofa with Kaikeyi, looking sorry and poorly and with his countenance dried up.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
ददर्शासने
दृश् [6. P.]
ददर्शासने
आसन [n]
रामो
राम [m]
निषण्णं
निषद् [1. Ā.]
पितरं
पितृ [m]
शुभे
शुभ [adj]
कैकेयीसहितं
कैकेयी [f]
कैकेयीसहितं
सहित [adj]
दीनं
दीन [adj]
मुखेन
मुख [n]
परिशुष्यता
परिशुष् [4. P.]
स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत् । ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः ॥
sa pituścaraṇau pūrvamabhivādya vinītavat | tato vavande caraṇau kaikeyyāḥ susamāhitaḥ ||
English Translation
And humbly bowing down at the feet of his father first, he saluted Kaikeyi with due solemnity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
पितुश्
पितृ [m]
चरणौ
चरण [mn]
पूर्वम्
पूर्वम् [ind]
अभिवाद्य
अभिवादय् [10. Ā.]
विनीतवत्
विनी [1. Ā.]
विनीतवत्
वत् [ind]
ततो
ततस् [ind]
ववन्दे
वन्द् [1. P.]
चरणौ
चरण [mn]
कैकेय्याः
कैकेयी [f]
सुसमाहितः
सु [ind]
सुसमाहितः
समाहित [adj]
रामेत्युक्त्वा च वचनं वाष्पपर्याकुलेक्षणः । शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम् ॥
rāmetyuktvā ca vacanaṃ vāṣpaparyākulekṣaṇaḥ | śaśāka nṛpatirdīno nekṣituṃ nābhibhāṣitum ||
English Translation
Uttering the word "Rāma" only, the poor king with his eyes full of tears could not see him nor could he speak to him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामेत्य्
राम [m]
रामेत्य्
इति [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
च
च [ind]
वचनं
वचन [n]
बाष्पपर्याकुलेक्षणः
बाष्प [mn]
बाष्पपर्याकुलेक्षणः
पर्याकुल [adj]
बाष्पपर्याकुलेक्षणः
ईक्षण [n]
शशाक
शक् [4. P.]
नृपतिर्
नृपति [m]
दीनो
दीन [adj]
नेक्षितुं
न [ind]
नेक्षितुं
ईक्ष् [4. P.]
नाभिभाषितुम्
न [ind]
नाभिभाषितुम्
अभिभाष् [1. P.]
तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम् । रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम् ॥
tadapūrvaṃ narapaterdṛṣṭvā rūpaṃ bhayāvaham | rāmo'pi bhayamāpannaḥ padā spṛṣṭveva pannagam ||
English Translation
Seeing this unforeseen and terrible appearance of the king, like to a serpent trampled under foot, Rāma was exceedingly terrified.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
अपूर्वं
अपूर्व [adj]
नरपतेर्
नरपति [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
रूपं
रूप [n]
भयावहम्
भय [n]
भयावहम्
आवह [adj]
रामो
राम [m]
ऽपि
अपि [ind]
भयम्
भय [n]
आपन्नः
आपद् [4. P.]
पदा
पद् [m]
स्पृष्ट्वेव
स्पृश् [6. Ā.]
स्पृष्ट्वेव
इव [ind]
पन्नगम्
पन्नग [mn]
इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसंतापकर्शितम् । निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम् ॥
indriyairaprahṛṣṭaistaṃ śokasaṃtāpakarśitam | niḥśvasantaṃ mahārājaṃ vyathitākulacetasam ||
English Translation
He was dejected and pulled down much with sorrow and penitence. He was sighing hot and hard and his heart was greatly pained. His heart was troubled like the wavy ocean agitating though incapable of agitation, and clouded like the Sun possessed by Rahu, and (that of) an ascetic speaking falsehood.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इन्द्रियैर्
इन्द्रिय [n]
अप्रहृष्टैस्
अप्रहृष्ट [adj]
तं
तद् [pron]
शोकसंतापकर्शितम्
शोक [m]
शोकसंतापकर्शितम्
संताप [m]
शोकसंतापकर्शितम्
कर्शय् [10. P.]
निःश्वसन्तं
निःश्वस् [2. Ā.]
महाराजं
महत् [adj]
महाराजं
राज [m]
व्यथिताकुलचेतसम्
व्यथ् [1. P.]
व्यथिताकुलचेतसम्
आकुल [adj]
व्यथिताकुलचेतसम्
चेतस् [n]
ऊर्मि मालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम् । उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा ॥
ūrmi mālinamakṣobhyaṃ kṣubhyantamiva sāgaram | upaplutamivādityamuktānṛtamṛṣiṃ yathā ||
English Translation
He was dejected and pulled down much with sorrow and penitence. He was sighing hot and hard and his heart was greatly pained. His heart was troubled like the wavy ocean agitating though incapable of agitation, and clouded like the Sun possessed by Rahu, and (that of) an ascetic speaking falsehood.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऊर्मिमालिनम्
ऊर्मिमालिन् [m]
अक्षोभ्यं
अक्षोभ्य [adj]
क्षुभ्यन्तम्
क्षुभ् [1. Ā.]
इव
इव [ind]
सागरम्
सागर [m]
उपप्लुतम्
उपप्लु [1. P.]
इवादित्यम्
इव [ind]
इवादित्यम्
आदित्य [m]
उक्तानृतम्
वच् [2. P.]
उक्तानृतम्
अनृत [n]
ऋषिं
ऋषि [m]
यथा
यथा [ind]
अचिन्त्यकल्पं हि पितुस्तं शोकमुपधारयन् । बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि ॥
acintyakalpaṃ hi pitustaṃ śokamupadhārayan | babhūva saṃrabdhataraḥ samudra iva parvaṇi ||
English Translation
Thinking of this unthought of sorrow of the king he became agitated like to the ocean during the course of the full-moon.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अचिन्त्यकल्पं
अचिन्त्य [adj]
अचिन्त्यकल्पं
कल्प [mn]
हि
हि [ind]
पितुस्
पितृ [m]
तं
तद् [pron]
शोकम्
शोक [m]
उपधारयन्
उपधारय् [10. Ā.]
बभूव
भू [1. Ā.]
संरब्धतरः
संरब्धतर [adj]
समुद्र
समुद्र [m]
इव
इव [ind]
पर्वणि
पर्वन् [n]
चिन्तयामास च तदा रामः पितृहिते रतः । किंस्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति ॥
cintayāmāsa ca tadā rāmaḥ pitṛhite rataḥ | kiṃsvidadyaiva nṛpatirna māṃ pratyabhinandati ||
English Translation
And clever Rāma, intent on his father's welfare, thought within himself:, Why does not the king display joy on my arrival to-day.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चिन्तयामास
चिन्तय् [10. Ā.]
च
च [ind]
तदा
तदा [ind]
रामः
राम [m]
पितृहिते
पितृ [m]
पितृहिते
हित [n]
रतः
रम् [4. Ā.]
किंस्विद्
क [pron]
किंस्विद्
स्विद् [ind]
अद्यैव
अद्य [ind]
अद्यैव
एव [ind]
नृपतिर्
नृपति [m]
न
न [ind]
मां
मद् [pron]
प्रत्यभिनन्दति
प्रत्यभिनन्द् [1. P.]
अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति । तस्य मामद्य संप्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते ॥
anyadā māṃ pitā dṛṣṭvā kupito'pi prasīdati | tasya māmadya saṃprekṣya kimāyāsaḥ pravartate ||
English Translation
Angry though, he used to express joy whenever he saw me; then why does his sorrow prevail even seeing me to-day?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अन्यदा
अन्यदा [ind]
मां
मद् [pron]
पिता
पितृ [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
कुपितो
कुप् [4. Ā.]
ऽपि
अपि [ind]
प्रसीदति
प्रसद् [1. Ā.]
तस्य
तद् [pron]
माम्
मद् [pron]
अद्य
अद्य [ind]
सम्प्रेक्ष्य
सम्प्रेक्ष् [4. P.]
किमायासः
क [pron]
किमायासः
आयास [m]
प्रवर्तते
प्रवृत् [1. Ā.]
स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः । कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत् ॥
sa dīna iva śokārto viṣaṇṇavadanadyutiḥ | kaikeyīmabhivādyaiva rāmo vacanamabravīt ||
English Translation
Being pressed with sorrow, Rāma of pale countenance, like one miserable, saluting KaikeyI, spoke to her the following words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
दीन
दीन [adj]
इव
इव [ind]
शोकार्तो
शोक [m]
शोकार्तो
आर्त [adj]
विषण्णवदनद्युतिः
विषद् [1. Ā.]
विषण्णवदनद्युतिः
वदन [n]
विषण्णवदनद्युतिः
द्युति [f]
कैकेयीम्
कैकेयी [f]
अभिवाद्यैव
अभिवादय् [10. Ā.]
अभिवाद्यैव
एव [ind]
रामो
राम [m]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद्येन मे पिता । कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय ॥
kaccinmayā nāparāddhamajñānādyena me pitā | kupitastanmamācakṣva tvaṃ caivainaṃ prasādaya ||
English Translation
Is it not that I committed some offence through ignorance that I see my father angry? Do you propitiate him therefore.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कच्चिन्
कश्चित् [pron]
मया
मद् [pron]
नापराधम्
न [ind]
नापराधम्
अपराध [m]
अज्ञानाद्
अज्ञान [n]
येन
यद् [pron]
मे
मद् [pron]
पिता
पितृ [m]
कुपितस्
कुप् [4. Ā.]
तन्
तद् [pron]
ममाचक्ष्व
मद् [pron]
ममाचक्ष्व
आचक्ष् [1. P.]
त्वं
त्वद् [pron]
चैवैनं
च [ind]
चैवैनं
एव [ind]
चैवैनं
एनद् [pron]
प्रसादय
प्रसादय् [10. Ā.]
विवर्णवदनो दीनो न हि मामभिभाषते । शारीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते । संतापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम् ॥
vivarṇavadano dīno na hi māmabhibhāṣate | śārīro mānaso vāpi kaccidenaṃ na bādhate | saṃtāpo vābhitāpo vā durlabhaṃ hi sadā sukham ||
English Translation
Is he subject to any physical or mental disturbance? Oh! happiness uninterrupted is very dear.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विवर्णवदनो
विवर्ण [adj]
विवर्णवदनो
वदन [n]
दीनो
दीन [adj]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
माम्
मद् [pron]
अभिभाषते
अभिभाष् [1. P.]
शारीरो
शारीर [adj]
मानसो
मानस [adj]
वापि
वा [ind]
वापि
अपि [ind]
कच्चिद्
कश्चित् [pron]
एनं
एनद् [pron]
न
न [ind]
बाधते
बाध् [1. P.]
संतापो
संताप [m]
वाभितापो
वा [ind]
वाभितापो
अभिताप [m]
वा
वा [ind]
दुर्लभं
दुर्लभ [adj]
हि
हि [ind]
सदा
सदा [ind]
सुखम्
सुख [n]
कच्चिन्न किंचिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने । शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मातॄणां वा ममाशुभम् ॥
kaccinna kiṃcidbharate kumāre priyadarśane | śatrughne vā mahāsattve mātṝṇāṃ vā mamāśubham ||
English Translation
Has any evil befallen the good-looking Bharata or high-souled Śatrughna? Is it not all well with my mothers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कच्चिन्
कश्चित् [pron]
न
न [ind]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
भरते
भरत [m]
कुमारे
कुमार [m]
प्रियदर्शने
प्रिय [adj]
प्रियदर्शने
दर्शन [n]
शत्रुघ्ने
शत्रु [m]
शत्रुघ्ने
घ्न [adj]
वा
वा [ind]
महासत्त्वे
महत् [adj]
महासत्त्वे
सत्त्व [n]
मातॄणां
मातृ [f]
वा
वा [ind]
ममाशुभम्
मद् [pron]
ममाशुभम्
अशुभ [n]
अतोषयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः । मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे ॥
atoṣayanmahārājamakurvanvā piturvacaḥ | muhūrtamapi neccheyaṃ jīvituṃ kupite nṛpe ||
English Translation
Dissatisfying the king, disregarding his words and offending him, I do not want to breathe for a single moment.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अतोषयन्
अतोषयत् [adj]
महाराजम्
महत् [adj]
महाराजम्
राज [m]
अकुर्वन्
अकुर्वत् [adj]
वा
वा [ind]
पितुर्
पितृ [m]
वचः
वचस् [n]
मुहूर्तम्
मुहूर्त [mn]
अपि
अपि [ind]
नेच्छेयं
न [ind]
नेच्छेयं
इष् [1. P.]
जीवितुं
जीव् [1. Ā.]
कुपिते
कुप् [4. Ā.]
नृपे
नृप [m]
यतोमूलं नरः पश्येत्प्रादुर्भावमिहात्मनः । कथं तस्मिन्न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते ॥
yatomūlaṃ naraḥ paśyetprādurbhāvamihātmanaḥ | kathaṃ tasminna varteta pratyakṣe sati daivate ||
English Translation
How can a man disregard him who is god himself seen and felt, and who is looked upon as a cause from whom he has sprung.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यतोमूलं
यतोमूल [adj]
नरः
नर [m]
पश्येत्
पश् [4. Ā.]
प्रादुर्भावम्
प्रादुर्भाव [mn]
इहात्मनः
इह [ind]
इहात्मनः
आत्मन् [m]
कथं
कथम् [ind]
तस्मिन्
तद् [pron]
न
न [ind]
वर्तेत
वृत् [3. P.]
प्रत्यक्षे
प्रत्यक्ष [adj]
सति
अस् [2. P.]
दैवते
दैवत [n]
कच्चित्ते परुषं किंचिदभिमानात्पिता मम । उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः ॥
kaccitte paruṣaṃ kiṃcidabhimānātpitā mama | ukto bhavatyā kopena yatrāsya lulitaṃ manaḥ ||
English Translation
Oh mother, have you spoken any harsh word to my father either through anger or through haughtiness for which his mind is thus pulled down?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कच्चित्
कश्चित् [pron]
ते
त्वद् [pron]
परुषं
परुष [n]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
अभिमानात्
अभिमान [m]
पिता
पितृ [m]
मम
मद् [pron]
उक्तो
वच् [2. P.]
भवत्या
भवत् [adj]
कोपेन
कोप [m]
यत्रास्य
यत्र [ind]
यत्रास्य
इदम् [pron]
लुलितं
लुल् [1. P.]
मनः
मनस् [n]
एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः । किंनिमित्तमपूर्वोऽयं विकारो मनुजाधिपे ॥
etadācakṣva me devi tattvena paripṛcchataḥ | kiṃnimittamapūrvo'yaṃ vikāro manujādhipe ||
English Translation
Oh worshipful one, tell me all this, who am exceedingly anxious to get at the real truth. Why has this unforeseen sorrow overtaken the heart of the lord of men?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतद्
एतद् [pron]
आचक्ष्व
आचक्ष् [1. P.]
मे
मद् [pron]
देवि
देवी [f]
तत्त्वेन
तत्त्व [n]
परिपृच्छतः
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
किंनिमित्तम्
किंनिमित्त [adj]
अपूर्वो
अपूर्व [adj]
ऽयं
इदम् [pron]
विकारो
विकार [mn]
मनुजाधिपे
मनुज [m]
मनुजाधिपे
अधिप [m]
अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके । भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे । नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च ॥
ahaṃ hi vacanādrājñaḥ pateyamapi pāvake | bhakṣayeyaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ majjeyamapi cārṇave | niyukto guruṇā pitrā nṛpeṇa ca hitena ca ||
English Translation
Alas, what a pity, O queen, it does not behove you to speak to me such words. I can jump into fire. Since he is my father, preceptor and wellwisher, I shall consume deadly poison or even get drowned in the sea if he so commands.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
हि
हि [ind]
वचनाद्
वचन [n]
राज्ञः
राजन् [m]
पतेयम्
पत् [1. Ā.]
अपि
अपि [ind]
पावके
पावक [m]
भक्षयेयं
भक्षय् [10. Ā.]
विषं
विष [n]
तीक्ष्णं
तीक्ष्ण [adj]
मज्जेयम्
मज्ज् [1. Ā.]
अपि
अपि [ind]
चार्णवे
च [ind]
चार्णवे
अर्णव [mn]
नियुक्तो
नियुज् [7. Ā.]
गुरुणा
गुरु [m]
पित्रा
पितृ [m]
नृपेण
नृप [m]
च
च [ind]
हितेन
हित [adj]
च
च [ind]
तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम् । करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते ॥
tadbrūhi vacanaṃ devi rājño yadabhikāṅkṣitam | kariṣye pratijāne ca rāmo dvirnābhibhāṣate ||
English Translation
Hence tell me, O Devi Whatever be the desire of the king: I promise I shall carry out, Rama does not say two things (does not go back on his word).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
वचनं
वचन [n]
देवि
देवी [f]
राज्ञो
राजन् [m]
यद्
यद् [pron]
अभिकाङ्क्षितम्
अभिकाङ्क्ष् [1. Ā.]
करिष्ये
कृ [2. Ā.]
प्रतिजाने
प्रतिज्ञा [9. Ā.]
च
च [ind]
रामो
राम [m]
द्विर्
द्विस् [ind]
नाभिभाषते
न [ind]
नाभिभाषते
अभिभाष् [1. P.]
तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम् । उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम् ॥
tamārjavasamāyuktamanāryā satyavādinam | uvāca rāmaṃ kaikeyī vacanaṃ bhṛśadāruṇam ||
English Translation
Then that wicked Kaikeyi spoke these highly cruel words to Rāma, simple and truthful.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
आर्जवसमायुक्तम्
आर्जव [n]
आर्जवसमायुक्तम्
समायुज् [7. P.]
अनार्या
अनार्य [adj]
सत्यवादिनम्
सत्य [n]
सत्यवादिनम्
वादिन् [adj]
उवाच
वच् [2. P.]
रामं
राम [m]
कैकेयी
कैकेयी [f]
वचनं
वचन [n]
भृशदारुणम्
भृश [adj]
भृशदारुणम्
दारुण [adj]
पुरा देवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव । रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे ॥
purā devāsure yuddhe pitrā te mama rāghava | rakṣitena varau dattau saśalyena mahāraṇe ||
English Translation
Foremerly in a great war between the gods and Asuras, your father, being wounded with shafts was tended by me for which he conferred upon me two boons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुरा
पुरा [ind]
देवासुरे
देव [m]
देवासुरे
असुर [m]
युद्धे
युद्ध [n]
पित्रा
पितृ [m]
ते
त्वद् [pron]
मम
मद् [pron]
राघव
राघव [m]
रक्षितेन
रक्ष् [4. P.]
वरौ
वर [mn]
दत्तौ
दा [1. Ā.]
सशल्येन
स [ind]
सशल्येन
शल्य [mn]
महारणे
महत् [adj]
महारणे
रण [m]
तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम् । गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव ॥
tatra me yācito rājā bharatasyābhiṣecanam | gamanaṃ daṇḍakāraṇye tava cādyaiva rāghava ||
English Translation
Of these two boons I have asked of the king the installation of Bharata, and the departure of Rāghava into the Dandaka forest even this very day.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
मे
मद् [pron]
याचितो
याच् [1. Ā.]
राजा
राजन् [m]
भरतस्याभिषेचनम्
भरत [m]
भरतस्याभिषेचनम्
अभिषेचन [n]
गमनं
गमन [n]
दण्डकारण्ये
दण्डक [mfn]
दण्डकारण्ये
अरण्य [n]
तव
त्वद् [pron]
चाद्यैव
च [ind]
चाद्यैव
अद्य [ind]
चाद्यैव
एव [ind]
राघव
राघव [m]
यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि । आत्मानं च नररेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु ॥
yadi satyapratijñaṃ tvaṃ pitaraṃ kartumicchasi | ātmānaṃ ca narareṣṭha mama vākyamidaṃ śṛṇu ||
English Translation
Oh you best among men, if do you wish to keep your father's vows as well as yours, hear what I say.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
सत्यप्रतिज्ञं
सत्य [adj]
सत्यप्रतिज्ञं
प्रतिज्ञा [f]
त्वं
त्वद् [pron]
पितरं
पितृ [m]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
इच्छसि
इष् [1. P.]
आत्मानं
आत्मन् [m]
च
च [ind]
नरश्रेष्ठ
नर [m]
नरश्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
मम
मद् [pron]
वाक्यम्
वाक्य [n]
इदं
इदम् [pron]
शृणु
श्रु [4. P.]
स निदेशे पितुस्तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम् । त्वयारण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च ॥
sa nideśe pitustiṣṭha yathā tena pratiśrutam | tvayāraṇyaṃ praveṣṭavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca ||
English Translation
Your father is bound to me by promise, obeying therefore your father's mandate, do you repair to the forest for nine years and five.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
निदेशे
निदेश [m]
पितुस्
पितृ [m]
तिष्ठ
स्था [1. Ā.]
यथा
यथा [ind]
तेन
तद् [pron]
प्रतिश्रुतम्
प्रतिश्रु [5. P.]
त्वयारण्यं
त्वद् [pron]
त्वयारण्यं
अरण्य [n]
प्रवेष्टव्यं
प्रविश् [4. P.]
नव
नवन् [adj]
वर्षाणि
वर्ष [mn]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
च
च [ind]
सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः । अभिषेकमिमं त्यक्त्वा जटाचीरधरो वस ॥
sapta sapta ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ | abhiṣekamimaṃ tyaktvā jaṭācīradharo vasa ||
English Translation
Forsaking this installation, do you repair to Dandaka forest for seven and seven years and wear bark and matted hair.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सप्त
सप्तन् [adj]
सप्त
सप्तन् [adj]
च
च [ind]
वर्षाणि
वर्ष [mn]
दण्डकारण्यम्
दण्डक [mfn]
दण्डकारण्यम्
अरण्य [n]
आश्रितः
आश्रि [1. Ā.]
अभिषेकम्
अभिषेक [m]
इमं
इदम् [pron]
त्यक्त्वा
त्यज् [1. Ā.]
जटाचीरधरो
जटा [f]
जटाचीरधरो
चीर [n]
जटाचीरधरो
धर [adj]
वस
वस् [2. P.]
भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधामिमाम् । नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम् ॥
bharataḥ kosalapure praśāstu vasudhāmimām | nānāratnasamākīrṇāṃ savājirathakuñjarām ||
English Translation
And here in this Kosala let Bharata govern the world, adorned with many pearls and diamonds, with elephants, horses and chariots.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भरतः
भरत [m]
कोसलपुरे
कोसल [m]
कोसलपुरे
पुर [n]
प्रशास्तु
प्रशास् [2. Ā.]
वसुधाम्
वसुधा [f]
इमाम्
इदम् [pron]
नानारत्नसमाकीर्णां
नाना [ind]
नानारत्नसमाकीर्णां
रत्न [mn]
नानारत्नसमाकीर्णां
समाकृ [6. P.]
सवाजिरथकुञ्जराम्
स [ind]
सवाजिरथकुञ्जराम्
वाजिन् [m]
सवाजिरथकुञ्जराम्
रथ [m]
सवाजिरथकुञ्जराम्
कुञ्जर [m]
तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम् । श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत् ॥
tadapriyamamitraghno vacanaṃ maraṇopamam | śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt ||
English Translation
Hearing these unpleasant words like to death, Rama, the destroyer of foes, was not pained, and spoke thus to Kaikeyī.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
अप्रियम्
अप्रिय [adj]
अमित्रघ्नो
अमित्र [mf]
अमित्रघ्नो
घ्न [adj]
वचनं
वचन [n]
मरणोपमम्
मरण [n]
मरणोपमम्
उपम [adj]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
न
न [ind]
विव्यथे
व्यथ् [1. P.]
रामः
राम [m]
कैकेयीं
कैकेयी [f]
चेदम्
च [ind]
चेदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वतः । जटाचीरधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥
evamastu gamiṣyāmi vanaṃ vastumahaṃ tvataḥ | jaṭācīradharo rājñaḥ pratijñāmanupālayan ||
English Translation
Be it what you say; carrying out the promise of the king, I shall repair to the forest from this place wearing bark and matted hair.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
अस्तु
अस् [2. P.]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
वनं
वन [n]
वस्तुम्
वस् [2. P.]
अहं
मद् [pron]
त्व्
तु [ind]
अतः
अतस् [ind]
जटाचीरधरो
जटा [f]
जटाचीरधरो
चीर [n]
जटाचीरधरो
धर [adj]
राज्ञः
राजन् [m]
प्रतिज्ञाम्
प्रतिज्ञा [f]
अनुपालयन्
अनुपालय् [10. Ā.]
इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः । नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापुरमरिंदमः ॥
idaṃ tu jñātumicchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ | nābhinandati durdharṣo yathāpuramariṃdamaḥ ||
English Translation
Now I want to know only why that lord of the earth, invincible and the conqueror of foes, does not receive me in the same way as he used to do on previous occasions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
तु
तु [ind]
ज्ञातुम्
ज्ञा [4. Ā.]
इच्छामि
इष् [1. P.]
किमर्थं
क [pron]
किमर्थं
अर्थ [mn]
मां
मद् [pron]
महीपतिः
महीपति [m]
नाभिनन्दति
न [ind]
नाभिनन्दति
अभिनन्द् [1. Ā.]
दुर्धर्षो
दुर्धर्ष [adj]
यथापुरम्
यथापुरम् [ind]
अरिंदमः
अरिंदम [adj]
मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूहि तवाग्रतः । यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः ॥
manyurna ca tvayā kāryo devi brūhi tavāgrataḥ | yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ ||
English Translation
be not angry, Oh worshipful one, I speak before you, be you propitiated well, and I shall go to the forest wearing bark and matted hair.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मन्युर्
मन्यु [mf]
न
न [ind]
च
च [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
कार्यो
कृ [2. Ā.]
देवि
देवी [f]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
तवाग्रतः
त्वद् [pron]
तवाग्रतः
अग्रतस् [ind]
यास्यामि
या [2. Ā.]
भव
भू [1. Ā.]
सुप्रीता
सु [ind]
सुप्रीता
प्री [9. Ā.]
वनं
वन [n]
चीरजटाधरः
चीर [n]
चीरजटाधरः
जटा [f]
चीरजटाधरः
धर [adj]