आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचनम् । प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी ॥
ājñāpya tu mahārājo rāghavasyābhiṣecanam | priyārhāṃ priyamākhyātuṃ viveśāntaḥpuraṃ vaśī ||
English Translation
The king issued orders for Rama's installation ceremony, and taking leave of his close associates entered the palace. .
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आज्ञाप्य
आज्ञापय् [10. Ā.]
तु
तु [ind]
महाराजो
महत् [adj]
महाराजो
राज [m]
राघवस्याभिषेचनम्
राघव [m]
राघवस्याभिषेचनम्
अभिषेचन [n]
प्रियार्हां
प्रिय [adj]
प्रियार्हां
अर्ह [adj]
प्रियम्
प्रिय [adj]
आख्यातुं
आख्या [4. P.]
विवेशान्तःपुरं
विश् [4. P.]
विवेशान्तःपुरं
अन्तःपुर [n]
वशी
वशिन् [adj]
तां तत्र पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम् । प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः ॥
tāṃ tatra patitāṃ bhūmau śayānāmatathocitām | pratapta iva duḥkhena so'paśyajjagatīpatiḥ ||
English Translation
The lord of the earth (Dasaratha) saw her (Kaikeyi) lying down on the floor of the chamber of wrath in an unbecoming manner and felt as if consumed by grief.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
तत्र
तत्र [ind]
पतितां
पत् [1. Ā.]
भूमौ
भूमि [f]
शयानाम्
शी [1. Ā.]
अतथोचिताम्
अतथोचित [adj]
प्रतप्त
प्रतप् [1. P.]
इव
इव [ind]
दुःखेन
दुःख [n]
सो
तद् [pron]
ऽपश्यज्
पश् [4. Ā.]
जगतीपतिः
जगतीपति [m]
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् । अपापः पापसंकल्पां ददर्श धरणीतले ॥
sa vṛddhastaruṇīṃ bhāryāṃ prāṇebhyo'pi garīyasīm | apāpaḥ pāpasaṃkalpāṃ dadarśa dharaṇītale ||
English Translation
The guileless, old king beheld his youthful wife who was dearer to him than his own life, filled with deceitful intentions. She looked like a severed creeper, like a goddess fallen down, like a 'Kinnari' thrown down on earth, like an 'apsarasa' slipped from heaven, like an illusion torn, like a female deer tied down.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
वृद्धस्
वृद्ध [adj]
तरुणीं
तरुण [adj]
भार्यां
भार्या [f]
प्राणेभ्यो
प्राण [m]
ऽपि
अपि [ind]
गरीयसीम्
गरीयस् [adj]
अपापः
अपाप [adj]
पापसंकल्पां
पाप [adj]
पापसंकल्पां
संकल्प [m]
ददर्श
दृश् [6. P.]
धरणीतले
धरणी [f]
धरणीतले
तल [mn]
करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुणा वने । महागज इवारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम् ॥
kareṇumiva digdhena viddhāṃ mṛgayuṇā vane | mahāgaja ivāraṇye snehātparimamarśa tām ||
English Translation
Like a mighty sheelephant caressing her cow wounded with a poisoned arrow in the forest, he caressed her lovingly.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
करेणुम्
करेणु [f]
इव
इव [ind]
दिग्धेन
दिह् [2. Ā.]
विद्धां
व्यध् [4. Ā.]
मृगयुणा
मृगयु [m]
वने
वन [n]
महागज
महत् [adj]
महागज
गज [m]
इवारण्ये
इव [ind]
इवारण्ये
अरण्य [n]
स्नेहात्
स्नेह [mn]
परिममर्श
परिमृश् [6. P.]
ताम्
तद् [pron]
परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसंत्रस्तचेतनः । कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम् ॥
parimṛśya ca pāṇibhyāmabhisaṃtrastacetanaḥ | kāmī kamalapatrākṣīmuvāca vanitāmidam ||
English Translation
With a mind extremely terrified yet passionate, he caressed his lotuseyed wife with his hands, and said:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परिमृश्य
परिमृश् [6. P.]
च
च [ind]
पाणिभ्याम्
पाणि [m]
अभिसंत्रस्तचेतनः
अभिसंत्रस् [4. P.]
अभिसंत्रस्तचेतनः
चेतना [f]
कामी
कामिन् [adj]
कमलपत्त्राक्षीम्
कमल [mn]
कमलपत्त्राक्षीम्
पत्त्र [mn]
कमलपत्त्राक्षीम्
अक्ष [adj]
उवाच
वच् [2. P.]
वनिताम्
वनिता [f]
इदम्
इदम् [pron]
न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम् । देवि केनाभियुक्तासि केन वासि विमानिता ॥
na te'hamabhijānāmi krodhamātmani saṃśritam | devi kenābhiyuktāsi kena vāsi vimānitā ||
English Translation
O auspicious queen, I do not know whether your anger is directed at me. I do not know the cause of your anger. By whom have you been offended or disrespected? Why are you lying in the dust? This is causing me great sorrow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
ऽहम्
मद् [pron]
अभिजानामि
अभिज्ञा [9. Ā.]
क्रोधम्
क्रोध [m]
आत्मनि
आत्मन् [m]
संश्रितम्
संश्रि [1. Ā.]
देवि
देवी [f]
केनाभियुक्तासि
क [pron]
केनाभियुक्तासि
अभियुज् [7. Ā.]
केनाभियुक्तासि
अस् [2. P.]
केन
क [pron]
वासि
वा [ind]
वासि
अस् [2. P.]
विमानिता
विमानय् [10. P.]
यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु । भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याण चेतसि । भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी ॥
yadidaṃ mama duḥkhāya śeṣe kalyāṇi pāṃsuṣu | bhūmau śeṣe kimarthaṃ tvaṃ mayi kalyāṇa cetasi | bhūtopahatacitteva mama cittapramāthinī ||
English Translation
While I am here favourably disposed towards you, why are you lying down on the floor like one possessed by an evil spirit? Why are you afflicting my mind?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्
यद् [pron]
इदं
इदम् [pron]
मम
मद् [pron]
दुःखाय
दुःख [n]
शेषे
शी [1. Ā.]
कल्याणि
कल्याण [adj]
पांसुषु
पांसु [m]
भूमौ
भूमि [f]
शेषे
शी [1. Ā.]
किमर्थं
क [pron]
किमर्थं
अर्थ [mn]
त्वं
त्वद् [pron]
मयि
मद् [pron]
कल्याणचेतसि
कल्याण [adj]
कल्याणचेतसि
चेतस् [n]
भूतोपहतचित्तेव
भूत [mn]
भूतोपहतचित्तेव
उपहन् [2. P.]
भूतोपहतचित्तेव
चित्त [n]
भूतोपहतचित्तेव
इव [ind]
मम
मद् [pron]
चित्तप्रमाथिनी
चित्त [n]
चित्तप्रमाथिनी
प्रमाथिन् [adj]
सन्ति मे कुशला वैद्या अभितुष्टाश्च सर्वशः । सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनि ॥
santi me kuśalā vaidyā abhituṣṭāśca sarvaśaḥ | sukhitāṃ tvāṃ kariṣyanti vyādhimācakṣva bhāmini ||
English Translation
O lovely one there are, to my best satisfaction, expert physicians in all branches (of medical science). They will restore your health. Tell me your ailment.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सन्ति
अस् [2. P.]
मे
मद् [pron]
कुशला
कुशल [adj]
वैद्या
वैद्य [m]
अभितुष्टाश्
अभितुष् [4. P.]
च
च [ind]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
सुखितां
सुखित [adj]
त्वां
त्वद् [pron]
करिष्यन्ति
कृ [2. Ā.]
व्याधिम्
व्याधि [m]
आचक्ष्व
आचक्ष् [1. P.]
भामिनि
भामिनी [f]
कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम् । कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम् ॥
kasya vā te priyaṃ kāryaṃ kena vā vipriyaṃ kṛtam | kaḥ priyaṃ labhatāmadya ko vā sumahadapriyam ||
English Translation
On whom do you wish to bestow favour? Who has caused you displeasure? To whom should I grant favour now? To whom should I cause great displeasure?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कस्य
क [pron]
वा
वा [ind]
ते
त्वद् [pron]
प्रियं
प्रिय [adj]
कार्यं
कार्य [n]
केन
क [pron]
वा
वा [ind]
विप्रियं
विप्रिय [n]
कृतम्
कृ [2. Ā.]
कः
क [pron]
प्रियं
प्रिय [adj]
लभताम्
लभ् [1. P.]
अद्य
अद्य [ind]
को
क [pron]
वा
वा [ind]
सुमहद्
सु [ind]
सुमहद्
महत् [adj]
अप्रियम्
अप्रिय [adj]
अवध्यो वध्यतां को वा वध्यः को वा विमुच्यताम् । दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाप्यकिंचनः ॥
avadhyo vadhyatāṃ ko vā vadhyaḥ ko vā vimucyatām | daridraḥ ko bhavatvāḍhyo dravyavānvāpyakiṃcanaḥ ||
English Translation
O queen shed no tears. Drain not your health. Ask me, and I shall slay one who should not be slain or release one who should be slain. I shall make a poor man rich and a wealthy man poor. (Tell me who are such people).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अवध्यो
अवध्य [adj]
वध्यतां
वध् [4. P.]
को
क [pron]
वा
वा [ind]
वध्यः
वध् [4. P.]
को
क [pron]
वा
वा [ind]
विमुच्यताम्
विमुच् [6. Ā.]
दरिद्रः
दरिद्र [adj]
को
क [pron]
भवत्व्
भू [1. Ā.]
आढ्यो
आढ्य [adj]
द्रव्यवान्
द्रव्यवत् [adj]
वाप्य्
वा [ind]
वाप्य्
अपि [ind]
अकिञ्चनः
अकिञ्चन [adj]
अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः । न ते कंचिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे ॥
ahaṃ caiva madīyāśca sarve tava vaśānugāḥ | na te kaṃcidabhiprāyaṃ vyāhantumahamutsahe ||
English Translation
My kins and I are under your control. I will make no effort to go even a little against your wishes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
मदीयाश्
मदीय [adj]
च
च [ind]
सर्वे
सर्व [pron]
तव
त्वद् [pron]
वशानुगाः
वश [m]
वशानुगाः
अनुग [adj]
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
कंचिद्
कश्चित् [pron]
अभिप्रायं
अभिप्राय [m]
व्याहन्तुम्
व्याहन् [4. Ā.]
अहम्
मद् [pron]
उत्सहे
उत्सह् [1. P.]
आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसेच्छसि । यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुंधरा ॥
ātmano jīvitenāpi brūhi yanmanasecchasi | yāvadāvartate cakraṃ tāvatī me vasuṃdharā ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आत्मनो
आत्मन् [m]
जीवितेनापि
जीवित [n]
जीवितेनापि
अपि [ind]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
यन्
यद् [pron]
मनसेच्छसि
मनस् [n]
मनसेच्छसि
इष् [1. P.]
यावद्
यावत् [ind]
आवर्तते
आवृत् [1. Ā.]
चक्रं
चक्र [n]
तावती
तावत् [adj]
मे
मद् [pron]
वसुंधरा
वसुंधरा [f]
तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम् । परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे ॥
tathoktā sā samāśvastā vaktukāmā tadapriyam | paripīḍayituṃ bhūyo bhartāramupacakrame ||
English Translation
Thus spoken to, she (Kaikeyi) breathed a sigh of relief. Intending to tell him the unpleasant thing (which was in her mind), she began tormenting her husband all the more.इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे दशमस्सर्गः॥Thus ends the tenth sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथोक्ता
तथा [ind]
तथोक्ता
वच् [2. P.]
सा
तद् [pron]
समाश्वस्ता
समाश्वस् [2. Ā.]
वक्तुकामा
वक्तु [m]
वक्तुकामा
काम [m]
तद्
तद् [pron]
अप्रियम्
अप्रिय [adj]
परिपीडयितुं
परिपीडय् [10. P.]
भूयो
भूयस् [ind]
भर्तारम्
भर्तृ [m]
उपचक्रमे
उपक्रम् [1. Ā.]
नास्मि विप्रकृता देव केनचिन्न विमानिता । अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तमिच्छामि त्वया कृतम् ॥
nāsmi viprakṛtā deva kenacinna vimānitā | abhiprāyastu me kaścittamicchāmi tvayā kṛtam ||
English Translation
O king I have neither been offended nor disregarded by any one, but I have a purpose which you should fulfil.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नास्मि
न [ind]
नास्मि
अस् [2. P.]
विप्रकृता
विप्रकृ [8. Ā.]
देव
देव [m]
केनचिन्
कश्चित् [pron]
न
न [ind]
विमानिता
विमानय् [10. P.]
अभिप्रायस्
अभिप्राय [m]
तु
तु [ind]
मे
मद् [pron]
कश्चित्
कश्चित् [pron]
तम्
तद् [pron]
इच्छामि
इष् [1. P.]
त्वया
त्वद् [pron]
कृतम्
कृ [2. Ā.]
प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुमिच्छसि । अथ तद्व्याहरिष्यामि यदभिप्रार्थितं मया ॥
pratijñāṃ pratijānīṣva yadi tvaṃ kartumicchasi | atha tadvyāhariṣyāmi yadabhiprārthitaṃ mayā ||
English Translation
If you are inclined to accomplish my desire, then promise me that you will fulfil them. Thereafter I shall reveal it to you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रतिज्ञां
प्रतिज्ञा [f]
प्रतिजानीष्व
प्रतिज्ञा [9. Ā.]
यदि
यदि [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
इच्छसि
इष् [1. P.]
अथ
अथ [ind]
तद्
तद् [pron]
व्याहरिष्यामि
व्याहृ [1. Ā.]
यद्
यद् [pron]
अभिप्रार्थितं
अभिप्रार्थय् [Denom. P.]
मया
मद् [pron]
एवमुक्तस्तया राजा प्रियया स्त्रीवशं गतः । तामुवाच महातेजाः कैकेयीमीषदुत्स्मितः ॥
evamuktastayā rājā priyayā strīvaśaṃ gataḥ | tāmuvāca mahātejāḥ kaikeyīmīṣadutsmitaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तस्
वच् [2. P.]
तया
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
प्रियया
प्रिय [adj]
स्त्रीवशं
स्त्री [f]
स्त्रीवशं
वश [m]
गतः
गम् [6. Ā.]
ताम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
महातेजाः
महत् [adj]
महातेजाः
तेजस् [n]
कैकेयीम्
कैकेयी [f]
ईषदुत्स्मितः
ईषत् [ind]
ईषदुत्स्मितः
उत्स्मि [1. P.]
अवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम । मनुजो मनुजव्याघ्राद्रामादन्यो न विद्यते ॥
avalipte na jānāsi tvattaḥ priyataro mama | manujo manujavyāghrādrāmādanyo na vidyate ||
English Translation
O proud lady, don't you know there exists for me no woman dearer than you and no man other than Rama who is the best among men.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अवलिप्ते
अवलिप्त [adj]
न
न [ind]
जानासि
ज्ञा [4. Ā.]
त्वत्तः
त्वद् [pron]
प्रियतरो
प्रियतर [adj]
मम
मद् [pron]
मनुजो
मनुज [m]
मनुजव्याघ्राद्
मनुज [m]
मनुजव्याघ्राद्
व्याघ्र [m]
रामाद्
राम [m]
अन्यो
अन्य [pron]
न
न [ind]
विद्यते
विद् [2. Ā.]
भद्रे हृदयमप्येतदनुमृश्योद्धरस्व मे । एतत्समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत्साधु मन्यसे ॥
bhadre hṛdayamapyetadanumṛśyoddharasva me | etatsamīkṣya kaikeyi brūhi yatsādhu manyase ||
English Translation
O gentle lady my heart is sinking. Touch my heart and deliver me from distress. O Kaikeyi considering all this, tell me what you think is good.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भद्रे
भद्र [adj]
हृदयम्
हृदय [n]
अप्य्
अपि [ind]
एतद्
एतद् [pron]
अनुमृश्योद्धरस्व
अनुमृश् [6. P.]
अनुमृश्योद्धरस्व
उद्धृ [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
एतत्
एतद् [pron]
समीक्ष्य
समीक्ष् [1. Ā.]
कैकेयि
कैकेयी [f]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
यत्
यद् [pron]
साधु
साधु [adj]
मन्यसे
मन् [8. P.]
बलमात्मनि पश्यन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि । करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ॥
balamātmani paśyantī na māṃ śaṅkitumarhasi | kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape ||
English Translation
If you want to do anything even if it means sacrificing my life, I shall do it. Since you know my strength, it does not behove you to doubt me. I swear on my merits. I will do whatever pleases you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बलम्
बल [mn]
आत्मनि
आत्मन् [m]
पश्यन्ती
दृश् [6. P.]
न
न [ind]
मां
मद् [pron]
शङ्कितुम्
शङ्क् [1. P.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
करिष्यामि
कृ [2. Ā.]
तव
त्वद् [pron]
प्रीतिं
प्रीति [f]
सुकृतेनापि
सुकृत [n]
सुकृतेनापि
अपि [ind]
ते
त्वद् [pron]
शपे
शप् [1. Ā.]
तेन वाक्येन संहृष्टा तमभिप्रायमात्मनः । व्याजहार महाघोरमभ्यागतमिवान्तकम् ॥
tena vākyena saṃhṛṣṭā tamabhiprāyamātmanaḥ | vyājahāra mahāghoramabhyāgatamivāntakam ||
English Translation
Delighted by the words (of the king), Kaikeyi disclosed him her highly dreadful wish which entered her mind like a sudden visitation of death:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेन
तद् [pron]
वाक्येन
वाक्य [n]
संहृष्टा
संहृष् [1. Ā.]
तम्
तद् [pron]
अभिप्रायम्
अभिप्राय [m]
आत्मनः
आत्मन् [m]
व्याजहार
व्याहृ [1. Ā.]
महाघोरम्
महत् [adj]
महाघोरम्
घोर [adj]
अभ्यागतम्
अभ्यागम् [1. P.]
इवान्तकम्
इव [ind]
इवान्तकम्
अन्तक [m]
यथाक्रमेण शपसि वरं मम ददासि च । तच्छृण्वन्तु त्रयस्त्रिंशद्देवाः सेन्द्रपुरोगमाः ॥
yathākrameṇa śapasi varaṃ mama dadāsi ca | tacchṛṇvantu trayastriṃśaddevāḥ sendrapurogamāḥ ||
English Translation
You are repeatedly swearing to grant me boons. Let the thirtythree crore gods headed by the firegod, listen.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथाक्रमेण
यथाक्रमेण [ind]
शपसि
शप् [1. Ā.]
वरं
वर [mn]
मम
मद् [pron]
ददासि
दा [1. Ā.]
च
च [ind]
तच्
तद् [pron]
छृण्वन्तु
श्रु [4. P.]
त्रयस्त्रिंशद्
त्रयस्त्रिंशत् [f]
देवाः
देव [m]
सेन्द्रपुरोगमाः
स [ind]
सेन्द्रपुरोगमाः
इन्द्र [m]
सेन्द्रपुरोगमाः
पुरोगम [adj]
चन्द्रादित्यौ नभश्चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः । जगच्च पृथिवी चैव सगन्धर्वा सराक्षसा ॥
candrādityau nabhaścaiva grahā rātryahanī diśaḥ | jagacca pṛthivī caiva sagandharvā sarākṣasā ||
English Translation
Let the Moon and the Sun, the sky, the planets, night and day, the (ten) quarters the world, gandharvas, rakshasas, this earth, the nocturnal spirits all beings, family deities of every house and all other beings listen to your words of promise.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चन्द्रादित्यौ
चन्द्र [m]
चन्द्रादित्यौ
आदित्य [m]
नभश्
नभस् [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
ग्रहा
ग्रह [mn]
रात्र्यहनी
रात्रि [f]
रात्र्यहनी
अहर् [n]
दिशः
दिश् [f]
जगच्
जगन्त् [n]
च
च [ind]
पृथिवी
पृथिवी [f]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
सगन्धर्वा
स [ind]
सगन्धर्वा
गन्धर्व [m]
सराक्षसा
स [ind]
सराक्षसा
राक्षस [m]
निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवताः । यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर्भाषितं तव ॥
niśācarāṇi bhūtāni gṛheṣu gṛhadevatāḥ | yāni cānyāni bhūtāni jānīyurbhāṣitaṃ tava ||
English Translation
Let the Moon and the Sun, the sky, the planets, night and day, the (ten) quarters the world, gandharvas, rakshasas, this earth, the nocturnal spirits all beings, family deities of every house and all other beings listen to your words of promise.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निशाचराणि
निशाचर [adj]
भूतानि
भूत [mn]
गृहेषु
गृह [mn]
गृहदेवताः
गृह [mn]
गृहदेवताः
देवता [f]
यानि
यद् [pron]
चान्यानि
च [ind]
चान्यानि
अन्य [pron]
भूतानि
भूत [mn]
जानीयुर्
ज्ञा [4. Ā.]
भाषितं
भाष् [1. P.]
तव
त्वद् [pron]
सत्यसंधो महातेजा धर्मज्ञः सुसमाहितः । वरं मम ददात्येष तन्मे शृण्वन्तु देवताः ॥
satyasaṃdho mahātejā dharmajñaḥ susamāhitaḥ | varaṃ mama dadātyeṣa tanme śṛṇvantu devatāḥ ||
English Translation
King Dasaratha who is true to his vows, heroic and knows the ways of righteousness is granting me boons with a wellcomposed mind. Let all the gods stand witness to this (declared Kaikeyi).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्यसंधो
सत्य [adj]
सत्यसंधो
संधा [f]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
धर्मज्ञः
धर्म [mn]
धर्मज्ञः
ज्ञ [adj]
सुसमाहितः
सु [ind]
सुसमाहितः
समाहित [adj]
वरं
वर [mn]
मम
मद् [pron]
ददात्य्
दा [1. Ā.]
एष
एतद् [pron]
तन्
तद् [pron]
मे
मद् [pron]
शृण्वन्तु
श्रु [4. P.]
देवताः
देवता [f]
इति देवी महेष्वासं परिगृह्याभिशस्य च । ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ॥
iti devī maheṣvāsaṃ parigṛhyābhiśasya ca | tataḥ paramuvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam ||
English Translation
Clasping the great archer, the infatuated king, conferer of boons and flattering him (to the top of her bent), the queen said:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
देवी
देवी [f]
महेष्वासं
महत् [adj]
महेष्वासं
इष्वास [m]
परिगृह्याभिशस्य
परिग्रह् [9. Ā.]
परिगृह्याभिशस्य
अभिशंस् [1. P.]
च
च [ind]
ततः
ततस् [ind]
परम्
परम् [ind]
उवाचेदं
वच् [2. P.]
उवाचेदं
इदम् [pron]
वरदं
वर [mn]
वरदं
द [adj]
काममोहितम्
काम [m]
काममोहितम्
मोहय् [10. Ā.]
वरौ यौ मे त्वया देव तदा दत्तौ महीपते । तौ तावदहमद्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः ॥
varau yau me tvayā deva tadā dattau mahīpate | tau tāvadahamadyaiva vakṣyāmi śṛṇu me vacaḥ ||
English Translation
Thereafter, she said to the infatuated king who had promised to confer her boons, O lord of the earth, O king, right now I shall speak to you about the two boons granted by you. Listen to my words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वरौ
वर [mn]
यौ
यद् [pron]
मे
मद् [pron]
त्वया
त्वद् [pron]
देव
देव [m]
तदा
तदा [ind]
दत्तौ
दा [1. Ā.]
महीपते
महीपति [m]
तौ
तद् [pron]
तावद्
तावत् [ind]
अहम्
मद् [pron]
अद्यैव
अद्य [ind]
अद्यैव
एव [ind]
वक्ष्यामि
वच् [2. P.]
शृणु
श्रु [4. P.]
मे
मद् [pron]
वचः
वचस् [n]
अभिषेकसमारम्भो राघवस्योपकल्पितः । अनेनैवाभिषेकेण भरतो मेऽभिषिच्यताम् ॥
abhiṣekasamārambho rāghavasyopakalpitaḥ | anenaivābhiṣekeṇa bharato me'bhiṣicyatām ||
English Translation
Preparations for Rama's consecration have been made. With these very materials for installation, my son Bharata should be consecrated.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभिषेकसमारम्भो
अभिषेक [m]
अभिषेकसमारम्भो
समारम्भ [m]
राघवस्योपकल्पितः
राघव [m]
राघवस्योपकल्पितः
उपकल्पय् [10. Ā.]
अनेनैवाभिषेकेण
इदम् [pron]
अनेनैवाभिषेकेण
एव [ind]
अनेनैवाभिषेकेण
अभिषेक [m]
भरतो
भरत [m]
मे
मद् [pron]
ऽभिषिच्यताम्
अभिषिच् [4. P.]
नव पञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः । चीराजिनजटाधारी रामो भवतु तापसः ॥
nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ | cīrājinajaṭādhārī rāmo bhavatu tāpasaḥ ||
English Translation
Consigned to the Dandaka forest for fourteen years, clad in bark and deer skin and wearing matted hair, Rama shall live like an ascetic.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नव
नवन् [adj]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
च
च [ind]
वर्षाणि
वर्ष [mn]
दण्डकारण्यम्
दण्डक [mfn]
दण्डकारण्यम्
अरण्य [n]
आश्रितः
आश्रि [1. Ā.]
चीराजिनजटाधारी
चीर [n]
चीराजिनजटाधारी
अजिन [n]
चीराजिनजटाधारी
जटा [f]
चीराजिनजटाधारी
धारिन् [adj]
रामो
राम [m]
भवतु
भू [1. Ā.]
तापसः
तापस [m]
भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम् । अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वने ॥
bharato bhajatāmadya yauvarājyamakaṇṭakam | adya caiva hi paśyeyaṃ prayāntaṃ rāghavaṃ vane ||
English Translation
Let Bharata be princeregent without any rivals. This is my great desire. I am asking for an already granted boon. Let me see Rama's departure to the forest today itself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भरतो
भरत [m]
भजताम्
भज् [1. Ā.]
अद्य
अद्य [ind]
यौवराज्यम्
यौवराज्य [n]
अकण्टकम्
अकण्टक [adj]
अद्य
अद्य [ind]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
हि
हि [ind]
पश्येयं
पश् [4. Ā.]
प्रयान्तं
प्रया [2. Ā.]
राघवं
राघव [m]
वने
वन [n]
ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः । व्यथितो विक्लवश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः ॥
tataḥ śrutvā mahārājaḥ kaikeyyā dāruṇaṃ vacaḥ | vyathito viklavaścaiva vyāghrīṃ dṛṣṭvā yathā mṛgaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
कैकेय्या
कैकेयी [f]
दारुणं
दारुण [adj]
वचः
वचस् [n]
व्यथितो
व्यथ् [1. P.]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
व्याघ्रीं
व्याघ्री [f]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
यथा
यथा [ind]
मृगः
मृग [m]