तप्यमाने तपो देवे देवाः सर्षिगणाः पुरा । सेनापतिमभीप्सन्तः पितामहमुपागमन् ॥
tapyamāne tapo deve devāḥ sarṣigaṇāḥ purā | senāpatimabhīpsantaḥ pitāmahamupāgaman ||
English Translation
On that celestial being engaged in austerities, the deities with Indra and Agni at their head, desirous of gaining over the generalissimo, Appeared before the Grand-sire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तप्यमाने
तप् [4. Ā.]
तपो
तपस् [n]
देवे
देव [m]
देवाः
देव [m]
सर्षिगणाः
स [ind]
सर्षिगणाः
ऋषि [m]
सर्षिगणाः
गण [m]
पुरा
पुरा [ind]
सेनापतिम्
सेनापति [m]
अभीप्सन्तः
अभीप्स् [Desid. Ā.]
पितामहम्
पितामह [m]
उपागमन्
उपगम् [6. P.]
ततोऽब्रुवन्सुराः सर्वे भगवन्तं पितामहम् । प्रणिपत्य शुभं वाक्यं सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ॥
tato'bruvansurāḥ sarve bhagavantaṃ pitāmaham | praṇipatya śubhaṃ vākyaṃ sendrāḥ sāgnipurogamāḥ ||
English Translation
And, O Rāma, the gods with Agni at their head, bowing to him, addressed that possessor of the six attributes, the Grand-sir, saying,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽब्रुवन्
ब्रू [2. Ā.]
सुराः
सुर [m]
सर्वे
सर्व [pron]
भगवन्तं
भगवत् [adj]
पितामहम्
पितामह [m]
प्रणिपत्य
प्रणिपत् [1. P.]
शुभं
शुभ [adj]
वाक्यं
वाक्य [n]
सेन्द्राः
स [ind]
सेन्द्राः
इन्द्र [m]
साग्निपुरोगमाः
स [ind]
साग्निपुरोगमाः
अग्नि [m]
साग्निपुरोगमाः
पुरोगम [adj]
यो नः सेनापतिर्देव दत्तो भगवता पुरा । स तपः परमास्थाय तप्यते स्म सहोमया ॥
yo naḥ senāpatirdeva datto bhagavatā purā | sa tapaḥ paramāsthāya tapyate sma sahomayā ||
English Translation
'O God, that adorable one who had formerly consigned to us the generalissimo, resorting to high asceticism, is practising austerities with Uma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
नः
मद् [pron]
सेनापतिर्
सेनापति [m]
देव
देव [m]
दत्तो
दा [1. Ā.]
भगवता
भगवत् [adj]
पुरा
पुरा [ind]
स
तद् [pron]
तपः
तपस् [n]
परम्
पर [pron]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
तप्यते
तप् [4. Ā.]
स्म
स्म [ind]
सहोमया
सह [ind]
सहोमया
उमा [f]
यदत्रानन्तरं कार्यं लोकानां हितकाम्यया । संविधत्स्व विधानज्ञ त्वं हि नः परमा गतिः ॥
yadatrānantaraṃ kāryaṃ lokānāṃ hitakāmyayā | saṃvidhatsva vidhānajña tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ ||
English Translation
Do you now, O you conversant with resources, so order as is advisable in the interests of the worlds! Verily you are our prime way.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्
यद् [pron]
अत्रानन्तरं
अत्र [ind]
अत्रानन्तरं
अनन्तर [adj]
कार्यं
कृ [2. Ā.]
लोकानां
लोक [m]
हितकाम्यया
हित [n]
हितकाम्यया
काम्या [f]
संविधत्स्व
संविधा [3. Ā.]
विधानज्ञ
विधान [n]
विधानज्ञ
ज्ञ [adj]
त्वं
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
नः
मद् [pron]
परमा
परम [adj]
गतिः
गति [f]
देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः । सान्त्वयन्मधुरैर्वाक्यैस्त्रिदशानिदमब्रवीत् ॥
devatānāṃ vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ | sāntvayanmadhurairvākyaistridaśānidamabravīt ||
English Translation
Hearing the words of the deities, the Grandsire of all creatures, 'consoling them with soft words, spoke to them saying
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देवतानां
देवता [f]
देवतानां
देवता [f]
वचः
वचस् [n]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
सर्वलोकपितामहः
सर्व [pron]
सर्वलोकपितामहः
लोक [m]
सर्वलोकपितामहः
पितामह [m]
सर्वलोकपितामहः
सर्व [pron]
सर्वलोकपितामहः
लोक [m]
सर्वलोकपितामहः
पितामह [m]
सान्त्वयन्
सान्त्वय् [Denom. Ā.]
मधुरैर्
मधुर [adj]
वाक्यैस्
वाक्य [n]
त्रिदशान्
त्रिदश [m]
इदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
शैलपुत्र्या यदुक्तं तन्न प्रजास्यथ पत्निषु । तस्या वचनमक्लिष्टं सत्यमेव न संशयः ॥
śailaputryā yaduktaṃ tanna prajāsyatha patniṣu | tasyā vacanamakliṣṭaṃ satyameva na saṃśayaḥ ||
English Translation
'Even as the Mountain's daughter has said, sons will not be born to you of your own wives. Her words is infallible of a certainty: there is no doubt about it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शैलपुत्र्या
शैलपुत्री [f]
यद्
यद् [pron]
उक्तं
वच् [2. P.]
तन्न
तद् [pron]
तन्न
न [ind]
प्रजास्यथ
प्रजा [f]
प्रजास्यथ
अस् [2. P.]
प्रजास्यथ
अथ [ind]
तस्या
तद् [pron]
वचनम्
वचन [n]
अक्लिष्टं
अक्लिष्ट [adj]
सत्यम्
सत्य [adj]
एव
एव [ind]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
इयमाकाशगा गङ्गा यस्यां पुत्रं हुताशनः । जनयिष्यति देवानां सेनापतिमरिंदमम् ॥
iyamākāśagā gaṅgā yasyāṃ putraṃ hutāśanaḥ | janayiṣyati devānāṃ senāpatimariṃdamam ||
English Translation
This is the celestial Gangă she on whom Hutaśana will beget a son-the foe-subduing generalissimo of the celestials.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इयम्
इदम् [pron]
आकाशगा
आकाश [mn]
आकाशगा
ग [adj]
गङ्गा
गङ्गा [f]
यस्यां
यद् [pron]
पुत्रं
पुत्र [m]
हुताशनः
हुताशन [m]
जनयिष्यति
जनय् [10. Ā.]
देवानां
देव [m]
सेनापतिम्
सेनापति [m]
अरिंदमम्
अरिंदम [adj]
ज्येष्ठा शैलेन्द्रदुहिता मानयिष्यति तं सुतम् । उमायास्तद्बहुमतं भविष्यति न संशयः ॥
jyeṣṭhā śailendraduhitā mānayiṣyati taṃ sutam | umāyāstadbahumataṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
English Translation
And the elder daughter of the Mountain will consider that son as brought forth by Uma; and Uma also will, without doubt, look upon him with regard.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ज्येष्ठा
ज्येष्ठ [adj]
शैलेन्द्रदुहिता
शैलेन्द्र [m]
शैलेन्द्रदुहिता
दुहितृ [f]
मानयिष्यति
मानय् [10. Ā.]
तं
तद् [pron]
सुतम्
सुत [m]
उमायास्
उमा [f]
तद्
तद् [pron]
बहुमतं
बहु [adj]
बहुमतं
मन् [8. P.]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कृतार्था रघुनन्दन । प्रणिपत्य सुराः सर्वे पितामहमपूजयन् ॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya kṛtārthā raghunandana | praṇipatya surāḥ sarve pitāmahamapūjayan ||
English Translation
Hearing these words of him o descendant of Raghu, the gods bowing to the Grand-sire, paid him homage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तच्
तद् [pron]
छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
वचनं
वचन [n]
तस्य
तद् [pron]
कृतार्था
कृतार्थ [adj]
रघुनन्दन
रघुनन्दन [m]
प्रणिपत्य
प्रणिपत् [1. P.]
सुराः
सुर [m]
सर्वे
सर्व [pron]
पितामहम्
पितामह [m]
अपूजयन्
पूजय् [10. Ā.]
ते गत्वा पर्वतं राम कैलासं धातुमण्डितम् । अग्निं नियोजयामासुः पुत्रार्थं सर्वदेवताः ॥
te gatvā parvataṃ rāma kailāsaṃ dhātumaṇḍitam | agniṃ niyojayāmāsuḥ putrārthaṃ sarvadevatāḥ ||
English Translation
Then, O Rama, repairing to the Kailasa mountain teeming with metals, the deities commissioned Agni with the view of having a son (born to him.)10
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
पर्वतं
पर्वत [mn]
राम
राम [m]
कैलासं
कैलास [m]
धातुमण्डितम्
धातु [mn]
धातुमण्डितम्
मण्डय् [Denom. Ā.]
अग्निं
अग्नि [m]
नियोजयामासुः
नियोजय् [10. Ā.]
पुत्रार्थं
पुत्र [m]
पुत्रार्थं
अर्थ [mn]
सर्वदेवताः
सर्व [pron]
सर्वदेवताः
देवता [f]
देवकार्यमिदं देव समाधत्स्व हुताशन । शैलपुत्र्यां महातेजो गङ्गायां तेज उत्सृज ॥
devakāryamidaṃ deva samādhatsva hutāśana | śailaputryāṃ mahātejo gaṅgāyāṃ teja utsṛja ||
English Translation
‘Do you, O god, accomplish this work of the oddities! O you of mighty energy, do you discharge your energy into that daughter of the Mountain, Ganga.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देवकार्यम्
देव [m]
देवकार्यम्
कार्य [n]
इदं
इदम् [pron]
देव
देव [m]
समाधत्स्व
समाधा [1. P.]
हुताशन
हुताशन [m]
शैलपुत्र्यां
शैलपुत्री [f]
महातेजो
महत् [adj]
महातेजो
तेजस् [n]
गङ्गायां
गङ्गा [f]
तेज
तेजस् [n]
उत्सृज
उत्सृज् [6. Ā.]
देवतानां प्रतिज्ञाय गङ्गामभ्येत्य पावकः । गर्भं धारय वै देवि देवतानामिदं प्रियम् ॥
devatānāṃ pratijñāya gaṅgāmabhyetya pāvakaḥ | garbhaṃ dhāraya vai devi devatānāmidaṃ priyam ||
English Translation
Thereupon giving his promise to the gods, Pavaka* (Fire) approached Ganga, saying, Do you, O Goddess, bear an embryo; for even this is the desire of the deities.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देवतानां
देवता [f]
प्रतिज्ञाय
प्रतिज्ञा [9. Ā.]
गङ्गाम्
गङ्गा [f]
अभ्येत्य
अभ्ये [2. P.]
पावकः
पावक [m]
गर्भं
गर्भ [m]
धारय
धारय् [10. Ā.]
वै
वै [ind]
देवि
देवी [f]
देवतानाम्
देवता [f]
इदं
इदम् [pron]
प्रियम्
प्रिय [adj]
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा दिव्यं रूपमधारयत् । स तस्या महिमां दृष्ट्वा समन्तादवकीर्यत ॥
ityetadvacanaṃ śrutvā divyaṃ rūpamadhārayat | sa tasyā mahimāṃ dṛṣṭvā samantādavakīryata ||
English Translation
Hearing this speech, she assumed a divine appearance. And beholding her mightiness, Agni was shrunk up on all sides.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्य्
इति [ind]
एतद्
एतद् [pron]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
दिव्यं
दिव्य [adj]
रूपम्
रूप [n]
अधारयत्
धारय् [10. Ā.]
स
तद् [pron]
तस्या
तद् [pron]
महिमां
महिमा [f]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
समन्ताद्
समन्तात् [ind]
समन्ततस्तदा देवीमभ्यषिञ्चत पावकः । सर्वस्रोतांसि पूर्णानि गङ्गाया रघुनन्दन ॥
samantatastadā devīmabhyaṣiñcata pāvakaḥ | sarvasrotāṃsi pūrṇāni gaṅgāyā raghunandana ||
English Translation
And then Pavaka from all sides discharged his energy into her, and thereat all her streams became surcharged with it,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समन्ततस्
समन्ततः [ind]
तदा
तदा [ind]
देवीम्
देवी [f]
अभ्यषिञ्चत
अभिषिच् [4. P.]
पावकः
पावक [m]
सर्वस्रोतांसि
सर्व [pron]
सर्वस्रोतांसि
स्रोतस् [n]
पूर्णानि
पूर्ण [adj]
गङ्गाया
गङ्गा [f]
रघुनन्दन
रघुनन्दन [m]
तमुवाच ततो गङ्गा सर्वदेवपुरोहितम् । अशक्ता धारणे देव तव तेजः समुद्धतम् । दह्यमानाग्निना तेन संप्रव्यथितचेतना ॥
tamuvāca tato gaṅgā sarvadevapurohitam | aśaktā dhāraṇe deva tava tejaḥ samuddhatam | dahyamānāgninā tena saṃpravyathitacetanā ||
English Translation
O descendant of Raghu. And to him staying at the head of all the deities, Gangā spoke, saying, "O god, I am incapable of sustaining this new sprung energy of yours: I am burning with that fire, and my consciousness fails me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
ततो
ततस् [ind]
गङ्गा
गङ्गा [f]
सर्वदेवपुरोहितम्
सर्व [pron]
सर्वदेवपुरोहितम्
देव [m]
सर्वदेवपुरोहितम्
पुरोहित [m]
अशक्ता
अशक्त [adj]
धारणे
धारण [n]
देव
देव [m]
तव
त्वद् [pron]
तेजः
तेजस् [n]
समुद्धतम्
समुद्धत [adj]
दह्यमानाग्निना
दह् [2. P.]
दह्यमानाग्निना
अग्नि [m]
तेन
तद् [pron]
संप्रव्यथितचेतना
संप्रव्यथ् [1. P.]
संप्रव्यथितचेतना
चेतना [f]
अथाब्रवीदिदं गङ्गां सर्वदेवहुताशनः । इह हैमवते पादे गर्भोऽयं संनिवेश्यताम् ॥
athābravīdidaṃ gaṅgāṃ sarvadevahutāśanaḥ | iha haimavate pāde garbho'yaṃ saṃniveśyatām ||
English Translation
Thereupon that partaker of the oblations offered to the gods, said to Ganga, 'Do you bring forth your embryo on the side of this Himavat!'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथाब्रवीद्
अथ [ind]
अथाब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
इदं
इदम् [pron]
गङ्गां
गङ्गा [f]
सर्वदेवहुताशनः
सर्व [pron]
सर्वदेवहुताशनः
देव [m]
सर्वदेवहुताशनः
हुताशन [m]
इह
इह [ind]
हैमवते
हैमवत [adj]
पादे
पाद [m]
गर्भो
गर्भ [m]
ऽयं
इदम् [pron]
संनिवेश्यताम्
संनिवेशय् [10. P.]
श्रुत्वा त्वग्निवचो गङ्गा तं गर्भमतिभास्वरम् । उत्ससर्ज महातेजाः स्रोतोभ्यो हि तदानघ ॥
śrutvā tvagnivaco gaṅgā taṃ garbhamatibhāsvaram | utsasarja mahātejāḥ srotobhyo hi tadānagha ||
English Translation
Hearing Agni's words, Gangă of mighty energy cast her exceedingly effulgent embryo on her streams, O sinless one.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
त्व्
तु [ind]
अग्निवचो
अग्नि [m]
अग्निवचो
वचस् [n]
गङ्गा
गङ्गा [f]
तं
तद् [pron]
गर्भम्
गर्भ [m]
अतिभास्वरम्
अति [ind]
अतिभास्वरम्
भास्वर [adj]
उत्ससर्ज
उत्सृज् [6. Ā.]
महातेजाः
महत् [adj]
महातेजाः
तेजस् [n]
स्रोतोभ्यो
स्रोतस् [n]
हि
हि [ind]
तदानघ
तदा [ind]
तदानघ
अनघ [adj]
यदस्या निर्गतं तस्मात्तप्तजाम्बूनदप्रभम् । काञ्चनं धरणीं प्राप्तं हिरण्यममलं शुभम् ॥
yadasyā nirgataṃ tasmāttaptajāmbūnadaprabham | kāñcanaṃ dharaṇīṃ prāptaṃ hiraṇyamamalaṃ śubham ||
English Translation
And as it came out of her, it wore the splendour of molten gold; and in consequence of its fiery virtue, objects near and objects far were converted into gold and silver of unsurpassed sheen, while those that were more distant were turned into copper and iron.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्
यद् [pron]
अस्या
इदम् [pron]
निर्गतं
निर्गम् [6. P.]
तस्मात्
तद् [pron]
तप्तजाम्बूनदप्रभम्
तप् [4. Ā.]
तप्तजाम्बूनदप्रभम्
जाम्बूनद [n]
तप्तजाम्बूनदप्रभम्
प्रभा [f]
काञ्चनं
काञ्चन [n]
धरणीं
धरणी [f]
प्राप्तं
प्राप् [1. P.]
हिरण्यम्
हिरण्य [n]
अमलं
अमल [adj]
शुभम्
शुभ [adj]
ताम्रं कार्ष्णायसं चैव तैक्ष्ण्यादेवाभिजायत । मलं तस्याभवत्तत्र त्रपुसीसकमेव च ॥
tāmraṃ kārṣṇāyasaṃ caiva taikṣṇyādevābhijāyata | malaṃ tasyābhavattatra trapusīsakameva ca ||
English Translation
There copper and iron were produced from its acidity, zinc and lead from its residue. Various minerals were formed when that embryo reached the earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताम्रं
ताम्र [n]
कार्ष्णायसं
कार्ष्णायस [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
तैक्ष्ण्याद्
तैक्ष्ण्य [n]
एवाभिजायत
एव [ind]
एवाभिजायत
अभिजन् [4. P.]
मलं
मल [mn]
तस्याभवत्
तद् [pron]
तस्याभवत्
भू [1. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
त्रपुसीसकम्
त्रपु [n]
त्रपुसीसकम्
सीसक [mn]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
तदेतद्धरणीं प्राप्य नानाधातुरवर्धत ॥
tadetaddharaṇīṃ prāpya nānādhāturavardhata ||
English Translation
Her excreta were turned into lead. In this wise, various metals began to increase on earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
एतद्
एतद् [pron]
धरणीं
धरणी [f]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
नानाधातुर्
नाना [ind]
नानाधातुर्
धातु [mn]
अवर्धत
वृध् [6. P.]
निक्षिप्तमात्रे गर्भे तु तेजोभिरभिरञ्जितम् । सर्वं पर्वतसंनद्धं सौवर्णमभवद्वनम् ॥
nikṣiptamātre garbhe tu tejobhirabhirañjitam | sarvaṃ parvatasaṃnaddhaṃ sauvarṇamabhavadvanam ||
English Translation
As soon as the embryo was brought forth, the woods adjoining the mountain, being overspread with that energy, were turned into gold.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निक्षिप्तमात्रे
निक्षिप् [6. Ā.]
निक्षिप्तमात्रे
मात्र [n]
गर्भे
गर्भ [m]
तु
तु [ind]
तेजोभिर्
तेजस् [n]
अभिरञ्जितम्
अभिरञ्जय् [10. P.]
सर्वं
सर्व [pron]
पर्वतसंनद्धं
पर्वत [mn]
पर्वतसंनद्धं
संनह् [4. Ā.]
सौवर्णम्
सौवर्ण [adj]
अभवद्
भू [1. Ā.]
वनम्
वन [n]
जातरूपमिति ख्यातं तदा प्रभृति राघव । सुवर्णं पुरुषव्याघ्र हुताशनसमप्रभम् ॥
jātarūpamiti khyātaṃ tadā prabhṛti rāghava | suvarṇaṃ puruṣavyāghra hutāśanasamaprabham ||
English Translation
And from that day, O descendant of Raghu, gold of effulgence like to that of fire, became known as Jātarūpa, O foremost of men!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जातरूपम्
जातरूप [n]
इति
इति [ind]
ख्यातं
ख्या [4. P.]
तदा
तदा [ind]
प्रभृति
प्रभृति [ind]
राघव
राघव [m]
सुवर्णं
सुवर्ण [n]
पुरुषव्याघ्र
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्र
व्याघ्र [m]
हुताशनसमप्रभम्
हुताशन [m]
हुताशनसमप्रभम्
सम [pron]
हुताशनसमप्रभम्
प्रभा [f]
तं कुमारं ततो जातं सेन्द्राः सहमरुद्गणाः । क्षीरसंभावनार्थाय कृत्तिकाः समयोजयन् ॥
taṃ kumāraṃ tato jātaṃ sendrāḥ sahamarudgaṇāḥ | kṣīrasaṃbhāvanārthāya kṛttikāḥ samayojayan ||
English Translation
And when the son was born, the deities with Indra and the Maruts enjoined upon the Křttikā stars to suckle him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
कुमारं
कुमार [m]
ततो
ततस् [ind]
जातं
जन् [4. P.]
सेन्द्राः
स [ind]
सेन्द्राः
इन्द्र [m]
सहमरुद्गणाः
सह [ind]
सहमरुद्गणाः
मरुत् [m]
सहमरुद्गणाः
गण [m]
क्षीरसम्भावनार्थाय
क्षीर [n]
क्षीरसम्भावनार्थाय
सम्भावना [fn]
क्षीरसम्भावनार्थाय
अर्थ [mn]
कृत्तिकाः
कृत्तिका [f]
समयोजयन्
संयोजय् [10. Ā.]
ताः क्षीरं जातमात्रस्य कृत्वा समयमुत्तमम् । ददुः पुत्रोऽयमस्माकं सर्वासामिति निश्चिताः ॥
tāḥ kṣīraṃ jātamātrasya kṛtvā samayamuttamam | daduḥ putro'yamasmākaṃ sarvāsāmiti niścitāḥ ||
English Translation
'Surely he shall be son to us all’-concluding thus, they as soon as he was born, by turns began to dispense milk to him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताः
तद् [pron]
क्षीरं
क्षीर [n]
जातमात्रस्य
जन् [4. P.]
जातमात्रस्य
मात्रा [f]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
समयम्
समय [m]
उत्तमम्
उत्तम [adj]
ददुः
दा [1. Ā.]
पुत्रो
पुत्र [m]
ऽयम्
इदम् [pron]
अस्माकं
मद् [pron]
सर्वासाम्
सर्व [pron]
इति
इति [ind]
निश्चिताः
निश्चि [5. Ā.]
ततस्तु देवताः सर्वाः कार्तिकेय इति ब्रुवन् । पुत्रस्त्रैलोक्य विख्यातो भविष्यति न संशयः ॥
tatastu devatāḥ sarvāḥ kārtikeya iti bruvan | putrastrailokya vikhyāto bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
English Translation
Then the celestials called him Kārtikeya, saying, “Without doubt, this son shall become famed over the three worlds.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
तु
तु [ind]
देवताः
देवता [f]
सर्वाः
सर्व [pron]
कार्त्तिकेय
कार्त्तिकेय [m]
इति
इति [ind]
ब्रुवन्
ब्रू [2. Ā.]
पुत्रस्
पुत्र [m]
त्रैलोक्यविख्यातो
त्रैलोक्य [n]
त्रैलोक्यविख्यातो
विख्या [2. P.]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा स्कन्नं गर्भपरिस्रवे । स्नापयन्परया लक्ष्म्या दीप्यमानमिवानलम् ॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā skannaṃ garbhaparisrave | snāpayanparayā lakṣmyā dīpyamānamivānalam ||
English Translation
And hearing those words of theirs, the Kșttikās bathed the offspring that had issued from her womb, flaming like fire, and with auspicious marks.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषां
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
स्कन्नं
स्कन्द् [1. Ā.]
गर्भपरिस्रवे
गर्भपरिस्रव [m]
स्नापयन्
स्नापय् [10. Ā.]
परया
पर [pron]
लक्ष्म्या
लक्ष्मी [f]
दीप्यमानम्
दीप् [4. P.]
इवानलम्
इव [ind]
इवानलम्
अनल [m]
स्कन्द इत्यब्रुवन्देवाः स्कन्नं गर्भपरिस्रवात् । कार्तिकेयं महाभागं काकुत्स्थज्वलनोपमम् ॥
skanda ityabruvandevāḥ skannaṃ garbhaparisravāt | kārtikeyaṃ mahābhāgaṃ kākutsthajvalanopamam ||
English Translation
And, O Kākutstha, since Kārtikeya had issued from (Gangā's) womb the celestials called that effulgent and mighty-armed one, Skanda.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्कन्द
स्कन्द [m]
इत्य्
इति [ind]
अब्रुवन्
ब्रू [2. Ā.]
देवाः
देव [m]
स्कन्नं
स्कन्द् [1. Ā.]
गर्भपरिस्रवात्
गर्भपरिस्रव [m]
कार्त्तिकेयं
कार्त्तिकेय [m]
महाभागं
महाभाग [adj]
काकुत्स्थ
काकुत्स्थ [m]
ज्वलनोपमम्
ज्वलन [m]
ज्वलनोपमम्
उपम [adj]
प्रादुर्भूतं ततः क्षीरं कृत्तिकानामनुत्तमम् । षण्णां षडाननो भूत्वा जग्राह स्तनजं पयः ॥
prādurbhūtaṃ tataḥ kṣīraṃ kṛttikānāmanuttamam | ṣaṇṇāṃ ṣaḍānano bhūtvā jagrāha stanajaṃ payaḥ ||
English Translation
And then the teats of the Křttikās were filled with milk; and thereupon assuming six mouths, he began to suck milk from the teats of those six.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रादुर्भूतं
प्रादुर्भू [1. P.]
ततः
ततस् [ind]
क्षीरं
क्षीर [n]
कृत्तिकानाम्
कृत्तिका [f]
अनुत्तमम्
अनुत्तम [adj]
षण्णां
षष् [adj]
षडाननो
षष् [adj]
षडाननो
आनन [n]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
जग्राह
ग्रह् [6. Ā.]
स्तनजं
स्तन [mn]
स्तनजं
ज [adj]
पयः
पयस् [n]
गृहीत्वा क्षीरमेकाह्ना सुकुमार वपुस्तदा । अजयत्स्वेन वीर्येण दैत्यसैन्यगणान्विभुः ॥
gṛhītvā kṣīramekāhnā sukumāra vapustadā | ajayatsvena vīryeṇa daityasainyagaṇānvibhuḥ ||
English Translation
Having drunk the milk, that lord although then possessed of a tender frame, by virtue of his inbom prowess in one day vanquished the Dänava forces.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गृहीत्वा
ग्रह् [6. Ā.]
क्षीरम्
क्षीर [n]
एकाह्ना
एक [pron]
एकाह्ना
अहर् [n]
सुकुमारवपुस्
सुकुमार [adj]
सुकुमारवपुस्
वपुस् [n]
तदा
तदा [ind]
अजयत्
जि [9. P.]
स्वेन
स्व [adj]
वीर्येण
वीर्य [n]
दैत्यसैन्यगणान्
दैत्य [m]
दैत्यसैन्यगणान्
सैन्य [n]
दैत्यसैन्यगणान्
गण [m]
विभुः
विभु [adj]
सुरसेनागणपतिं ततस्तममलद्युतिम् । अभ्यषिञ्चन्सुरगणाः समेत्याग्निपुरोगमाः ॥
surasenāgaṇapatiṃ tatastamamaladyutim | abhyaṣiñcansuragaṇāḥ sametyāgnipurogamāḥ ||
English Translation
And him possessed of mighty effulgence, the celestials assembled with Agni as their leader sprinkled with water, by way of installing him as their generalissimo.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुरसेनागणपतिं
सुर [m]
सुरसेनागणपतिं
सेना [f]
सुरसेनागणपतिं
गणपति [m]
ततस्
ततस् [ind]
तम्
तद् [pron]
अमलद्युतिम्
अमल [adj]
अमलद्युतिम्
द्युति [f]
अभ्यषिञ्चन्
अभिषिच् [4. P.]
सुरगणाः
सुर [m]
सुरगणाः
गण [m]
समेत्याग्निपुरोगमाः
समे [2. P.]
समेत्याग्निपुरोगमाः
अग्नि [m]
समेत्याग्निपुरोगमाः
पुरोगम [adj]
एष ते राम गङ्गाया विस्तरोऽभिहितो मया । कुमारसंभवश्चैव धन्यः पुण्यस्तथैव च ॥
eṣa te rāma gaṅgāyā vistaro'bhihito mayā | kumārasaṃbhavaścaiva dhanyaḥ puṇyastathaiva ca ||
English Translation
"O Rama this story of Ganga and that of the birth of Kumara, who was fortunate and auspicious, has been related to you in detail.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
एष
एतद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
राम
राम [m]
राम
राम [m]
गङ्गाया
गङ्गा [f]
गङ्गाया
गङ्गा [f]
विस्तरो
विस्तर [m]
विस्तरो
विस्तर [m]
ऽभिहितो
अभिधा [3. Ā.]
ऽभिहितो
अभिधा [3. Ā.]
मया
मद् [pron]
मया
मद् [pron]
कुमारसम्भवश्
कुमारसम्भव [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
धन्यः
धन्य [adj]
पुण्यस्
पुण्य [adj]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
च
च [ind]