Aśvamedhikaparva Adhyāya 86
अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 86
Aśvamedhikaparva Adhyāya 86 of the classical Mahābhārata with 27 verses.
Total: 27 Verses
•
Citations: MBh 14.86.1–27
•
250 Lexicon Terms
इत्युक्त्वानुययौ पार्थो हयं तं कामचारिणम् । न्यवर्तत ततो वाजी येन नागाह्वयं पुरम् ॥
English Translation
Vaishampayana said Having said these words, Partha started, following the horse which roamed at will. The sacrificial horse then turned towards the road leading to the city of Hastinapur.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्त्वानुययौ
इति [ind]
इत्युक्त्वानुययौ
वच् [2. P.]
इत्युक्त्वानुययौ
अनुया [2. Ā.]
पार्थो
पार्थ [m]
हयं
हय [m]
तं
तद् [pron]
कामचारिणम्
काम [m]
कामचारिणम्
चारिन् [adj]
निवृत्तो
निवृत् [1. Ā.]
ऽभिमुखो
अभिमुख [adj]
राजन्
राजन् [m]
येन
येन [ind]
नागाह्वयं
नागाह्वय [n]
पुरम्
पुर [n]
तं निवृत्तं तु शुश्राव चारेणैव युधिष्ठिरः । श्रुत्वार्जुनं कुशलिनं स च हृष्टमनाभवत् ॥
English Translation
Yudhishthira heard from his intelligencebearers that the horse had turned back. And hearing also that Arjuna was hale and hearty, he became filled with joy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
निवृत्तं
निवृत् [1. Ā.]
तु
तु [ind]
शुश्राव
श्रु [4. P.]
चारेणैव
चार [m]
चारेणैव
एव [ind]
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर [m]
श्रुत्वार्जुनं
श्रु [4. P.]
श्रुत्वार्जुनं
अर्जुन [m]
कुशलिनं
कुशलिन् [adj]
स
स [ind]
च
च [ind]
हृष्टमनाभवत्
हृष् [1. P.]
हृष्टमनाभवत्
मनस् [n]
हृष्टमनाभवत्
भू [1. Ā.]
विजयस्य च तत्कर्म गान्धारविषये तदा । श्रुत्वान्येषु च देशेषु स सुप्रीतोऽभवन्नृपः ॥
English Translation
Hearing also the feats, performed by Vijaya in the country of the Gandharas as also in other kingdoms, the king became highly pleased.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विजयस्य
विजय [m]
च
च [ind]
तत्
तद् [pron]
कर्म
कर्मन् [n]
गान्धारविषये
गान्धार [m]
गान्धारविषये
विषय [mn]
तदा
तदा [ind]
श्रुत्वान्येषु
श्रु [4. P.]
श्रुत्वान्येषु
अन्य [pron]
च
च [ind]
देशेषु
देश [m]
स
स [ind]
सुप्रीतो
सु [ind]
सुप्रीतो
प्री [9. Ā.]
ऽभवन्नृपः
भू [1. Ā.]
ऽभवन्नृपः
नृप [m]
एतस्मिन्नेव काले तु द्वादशीं माघपाक्षिकीम् । इष्टं गृहीत्वा नक्षत्रं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतस्मिन्न्
एतद् [pron]
एव
एव [ind]
काले
काल [m]
तु
तु [ind]
द्वादशीं
द्वादशी [f]
माघपाक्षिकीम्
माघ [m]
माघपाक्षिकीम्
पाक्षिक [adj]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
द्वैपायनवचो
द्वैपायन [m]
द्वैपायनवचो
वचस् [n]
धर्मराजो
धर्मराज [m]
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर [m]
समानाय्य महातेजाः सर्वान्भ्रातॄन्महामनाः । भीमं च नकुलं चैव सहदेवं च कौरवः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समानाय्य
समानायय् [10. P.]
महातेजाः
महत् [adj]
महातेजाः
तेजस् [n]
सर्वान्
सर्व [pron]
भ्रातॄन्महामनाः
भ्रातृ [m]
भ्रातॄन्महामनाः
महत् [adj]
भ्रातॄन्महामनाः
मनस् [n]
फल्गुनं
फल्गुन [m]
नकुलं
नकुल [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
सहदेवं
सहदेव [m]
च
च [ind]
माधव
माधव [m]
प्रोवाचेदं वचः काले तदा धर्मभृतां वरः । आमन्त्र्य वदतां श्रेष्ठो भीमं भीमपराक्रमम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रोवाचेदं
प्रवच् [2. P.]
प्रोवाचेदं
इदम् [pron]
वचः
वचस् [n]
काले
काल [m]
तदा
तदा [ind]
धर्मभृतां
धर्म [mn]
धर्मभृतां
भृत् [adj]
वरः
वर [adj]
प्रोवाच
प्रवच् [2. P.]
वदतां
वद् [1. Ā.]
श्रेष्ठो
श्रेष्ठ [adj]
वचनं
वचन [n]
राजसत्तमः
राजन् [m]
राजसत्तमः
सत्तम [adj]
आयाति भीमसेनासौ सहाश्वेन तवानुजः । यथा मे पुरुषाः प्राहुर्ये धनंजयसारिणः ॥
English Translation
Your younger brother (Arjuna), O Bhimasena, is returning with the horse. I have learnt this from those men who had followed Arjuna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आयाति
आया [2. Ā.]
भीमसेनासौ
भीमसेन [m]
भीमसेनासौ
अदस् [pron]
सहाश्वेन
सह [ind]
सहाश्वेन
अश्व [m]
तवानुजः
त्वद् [pron]
तवानुजः
अनुज [m]
यथा
यथा [ind]
मे
मद् [pron]
पुरुषाः
पुरुष [m]
प्राहुर्
प्राह् [1. P.]
ये
यद् [pron]
धनंजयसारिणः
धनंजय [m]
धनंजयसारिणः
सारिन् [adj]
उपस्थितश्च कालोऽयमभितो वर्तते हयः । माघी च पौर्णमासीयं मासः शेषो वृकोदर ॥
English Translation
The time is come. The sacrificial horse is near. The day of full moon of the month of Magha is also near. The month is about to expire. O Vrikodara.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपस्थितश्च
उपस्था [1. Ā.]
उपस्थितश्च
च [ind]
कालो
काल [m]
ऽयम्
इदम् [pron]
अभितो
अभितस् [ind]
वर्तते
वृत् [3. P.]
हयः
हय [m]
माघी
माघी [f]
च
च [ind]
पौर्णमासीयं
पौर्णमासी [f]
पौर्णमासीयं
इदम् [pron]
मासः
मास [mn]
शेषो
शेष [adj]
वृकोदर
वृकोदर [m]
तत्प्रस्थाप्यन्तु विद्वांसो ब्राह्मणा वेदपारगाः । वाजिमेधार्थसिद्ध्यर्थं देशं पश्यन्तु यज्ञियम् ॥
English Translation
Let, therefore, learned Brahmanas knowing the Vedas look for a sacrificial spot for the celebration of the Horse-Sacrifice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्
तद् [pron]
विद्वांसो
विद्वस् [adj]
ब्राह्मणा
ब्राह्मण [m]
वेदपारगाः
वेद [m]
वेदपारगाः
पारग [adj]
वाजिमेधार्थसिद्ध्यर्थं
वाजिमेध [m]
वाजिमेधार्थसिद्ध्यर्थं
अर्थ [mn]
वाजिमेधार्थसिद्ध्यर्थं
सिद्धि [f]
वाजिमेधार्थसिद्ध्यर्थं
अर्थ [mn]
देशं
देश [m]
पश्यन्तु
पश् [4. Ā.]
यज्ञियम्
यज्ञिय [adj]
इत्युक्तः स तु तच्चक्रे भीमो नृपतिशासनम् । हृष्टः श्रुत्वा नरपतेरायान्तं सव्यसाचिनम् ॥
English Translation
Thus addressed, Bhima obeyed the royal command He became very glad upon hearing that Arjuna of curly hair was about to retum.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्तः
इति [ind]
इत्युक्तः
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
पुत्रेण
पुत्र [m]
तदा
तदा [ind]
वानरकेतनः
वानरकेतन [m]
हृष्टः
हृष् [1. P.]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
नरपतेर्
नरपति [m]
आयान्तं
आया [2. Ā.]
सव्यसाचिनम्
सव्यसाचिन् [m]
ततो ययौ भीमसेनः प्राज्ञैः स्थपतिभिः सह । ब्राह्मणानग्रतः कृत्वा कुशलान्यज्ञकर्मसु ॥
English Translation
Then Bhimna went out with a number of men knowing the rules of laying out sacrificial grounds and constructing buildings. And he took with him many Brahmanas well-versed in all the rites of sacrifices.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ययौ
या [2. Ā.]
भीमसेनः
भीमसेन [m]
प्राज्ञैः
प्राज्ञ [adj]
स्थपतिभिः
स्थपति [m]
सह
सह [ind]
ब्राह्मणान्
ब्राह्मण [m]
अग्रतः
अग्रतस् [ind]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
कुशलान्
कुशल [adj]
यज्ञकर्मसु
यज्ञ [m]
यज्ञकर्मसु
कर्मन् [n]
तं सशालचयग्रामं संप्रतोलीविटङ्किनम् । मापयामास कौरव्यो यज्ञवाटं यथाविधि ॥
English Translation
Bhima selected a beautiful place and caused it to be duły measured out for laying the sacrificial compound. Numberless houses and mansions were constructed on it and high and broad roads also were laid cut.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
सशालचयग्रामं
स [ind]
सशालचयग्रामं
शाल [m]
सशालचयग्रामं
चय [m]
सशालचयग्रामं
ग्राम [mn]
संप्रतोलीविटङ्किनम्
संप्रतोली [f]
संप्रतोलीविटङ्किनम्
विटङ्किन् [adj]
प्रेषयामास
प्रेषय् [10. Ā.]
कौरव्य
कौरव्य [m]
वारणं
वारण [m]
पाण्डवं
पाण्डव [m]
प्रति
प्रति [ind]
सदः सपत्नीसदनं साग्नीध्रमपि चोत्तरम् । कारयामास विधिवन्मणिहेमविभूषितम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सदः
सदस् [n]
सपत्नीसदनं
सपत्नी [f]
सपत्नीसदनं
सदन [n]
साग्नीध्रम्
स [ind]
साग्नीध्रम्
आग्नीध्र [m]
अपि
अपि [ind]
चोत्तरम्
च [ind]
चोत्तरम्
उत्तर [adj]
कारयामास
कारय् [10. Ā.]
विधिवन्मणिहेमविभूषितम्
विधिवत् [ind]
विधिवन्मणिहेमविभूषितम्
मणि [m]
विधिवन्मणिहेमविभूषितम्
हेमन् [n]
विधिवन्मणिहेमविभूषितम्
विभूषय् [10. P.]
स्तम्भान्कनकचित्रांश्च तोरणानि बृहन्ति च । यज्ञायतनदेशेषु दत्त्वा शुद्धं च काञ्चनम् ॥
English Translation
Columns were raised, ornamented with bright gold an high and wide triumphal arches also were made on that sacrificial compound. All these were made of pure gold.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्तम्भान्
स्तम्भ [m]
कनकचित्रांश्च
कनक [n]
कनकचित्रांश्च
चित्र [adj]
कनकचित्रांश्च
च [ind]
तोरणानि
तोरण [mn]
बृहन्ति
बृहत् [adj]
च
च [ind]
यज्ञायतनदेशेषु
यज्ञ [m]
यज्ञायतनदेशेषु
आयतन [n]
यज्ञायतनदेशेषु
देश [m]
दत्त्वा
दा [1. Ā.]
शुद्धं
शुध् [4. Ā.]
च
च [ind]
काञ्चनम्
काञ्चन [n]
अन्तःपुराणि राज्ञां च नानादेशनिवासिनाम् । कारयामास धर्मात्मा तत्र तत्र यथाविधि ॥
English Translation
The righteous-souled prince also caused apartments to be duly constructed for the accommodation of ladies and of the numerous kings who, coming from many kingdoms, were expected to grace the sacrifice with their presence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नानावेषाकृतिमतां
नाना [ind]
नानावेषाकृतिमतां
वेष [m]
नानावेषाकृतिमतां
आकृतिमत् [adj]
नानादेशनिवासिनाम्
नाना [ind]
नानादेशनिवासिनाम्
देश [m]
नानादेशनिवासिनाम्
निवासिन् [adj]
कारयामास
कारय् [10. Ā.]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
तत्र
तत्र [ind]
तत्र
तत्र [ind]
यथाविधि
यथाविधि [ind]
ब्राह्मणानां च वेश्मानि नानादेशसमेयुषाम् । कारयामास भीमः स विविधानि ह्यनेकशः ॥
English Translation
The son of Kunti also caused many palaces to be duty erected for Brahmanas who were expected to come from various kingdoms.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्राह्मणानां
ब्राह्मण [m]
च
च [ind]
वेश्मानि
वेश्मन् [n]
नानादेशसमेयुषाम्
नाना [ind]
नानादेशसमेयुषाम्
देश [m]
नानादेशसमेयुषाम्
समे [2. P.]
कारयामास
कारय् [10. Ā.]
भीमः
भीम [m]
स
स [ind]
विविधानि
विविध [adj]
ह्यनेकशः
हि [ind]
ह्यनेकशः
अनेकशस् [ind]
तथा संप्रेषयामास दूतान्नृपतिशासनात् । भीमसेनो महाराज राज्ञामक्लिष्टकर्मणाम् ॥
English Translation
Then the mighty-armed Bhimasena, at the command of the king, sent out messengers to the great kings of the Earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
संप्रेषयामास
संप्रेषय् [10. P.]
दूतान्नृपतिशासनात्
दूत [m]
दूतान्नृपतिशासनात्
नृपति [m]
दूतान्नृपतिशासनात्
शासन [n]
भीमसेनो
भीमसेन [m]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
राज्ञाम्
राजन् [m]
अक्लिष्टकर्मणाम्
अक्लिष्ट [adj]
अक्लिष्टकर्मणाम्
कर्मन् [n]
ते प्रियार्थं कुरुपतेराययुर्नृपसत्तमाः । रत्नान्यनेकान्यादाय स्त्रियोऽश्वानायुधानि च ॥
English Translation
Those best of kings came to the HorseSacrifice of the Kuru king for doing what was agreeable to him. And they brought many gems with them and many female slaves and horses and weapons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
प्रियार्थं
प्रिय [adj]
प्रियार्थं
अर्थ [mn]
कुरुपतेर्
कुरु [m]
कुरुपतेर्
पति [m]
आययुर्
आया [2. Ā.]
नृपसत्तमाः
नृप [m]
नृपसत्तमाः
सत्तम [adj]
रत्नान्यनेकान्यादाय
रत्न [mn]
रत्नान्यनेकान्यादाय
अनेक [adj]
रत्नान्यनेकान्यादाय
आदा [4. Ā.]
स्त्रियो
स्त्री [f]
ऽश्वान्
अश्व [m]
आयुधानि
आयुध [mn]
च
च [ind]
तेषां निविशतां तेषु शिबिरेषु सहस्रशः । नर्दतः सागरस्येव शब्दो दिवमिवास्पृशत् ॥
English Translation
The sounds which arose from those great kings who lived within those pavilions touched the very heavens and resembled the noise made by the roaring ocean.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषां
तद् [pron]
निविशतां
निविश् [6. Ā.]
तेषु
तद् [pron]
शिबिरेषु
शिबिर [n]
सहस्रशः
सहस्रशस् [ind]
नर्दतः
नर्द् [1. Ā.]
सागरस्येव
सागर [m]
सागरस्येव
इव [ind]
शब्दो
शब्द [m]
दिवम्
दिव् [m]
इवास्पृशत्
इव [ind]
इवास्पृशत्
स्पृश् [6. Ā.]
तेषामभ्यागतानां स राजा राजीवलोचनः । व्यादिदेशान्नपानानि शय्याश्चाप्यतिमानुषाः ॥
English Translation
King Yudhishthria, the delighter of the Kurus, assigned to the monarchs who thus came to his sacrifice various kinds of food and drink, and beds also of celestial beauty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषाम्
तद् [pron]
अभ्यागतानां
अभ्यागम् [1. P.]
स
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
राजीवलोचनः
राजीव [n]
राजीवलोचनः
लोचन [n]
व्यादिदेशान्नपानानि
व्यादिश् [6. P.]
व्यादिदेशान्नपानानि
अन्न [n]
व्यादिदेशान्नपानानि
पान [n]
शय्याश्चाप्यतिमानुषाः
शय्या [f]
शय्याश्चाप्यतिमानुषाः
च [ind]
शय्याश्चाप्यतिमानुषाः
अपि [ind]
शय्याश्चाप्यतिमानुषाः
अतिमानुष [adj]
वाहनानां च विविधाः शालाः शालीक्षुगोरसैः । उपेताः पुरुषव्याघ्र व्यादिदेश स धर्मराट् ॥
English Translation
The chief of the Bharatas, viz., king Yudhishthria the just, assigned several stables well-filled with different kinds of corn and sugar-cane and milk to the animals.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वाहनानां
वाहन [n]
च
च [ind]
विविधाः
विविध [adj]
शालाः
शाला [f]
शालीक्षुगोरसैः
शालि [m]
शालीक्षुगोरसैः
इक्षु [m]
शालीक्षुगोरसैः
गोरस [mn]
उपेताः
उपे [2. Ā.]
पुरुषव्याघ्र
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्र
व्याघ्र [m]
व्यादिदेश
व्यादिश् [6. P.]
स
तद् [pron]
धर्मराट्
धर्मराज् [m]
तथा तस्मिन्महायज्ञे धर्मराजस्य धीमतः । समाजग्मुर्मुनिगणा बहवो ब्रह्मवादिनः ॥
English Translation
To that great sacrifice of king Yudhishthira the just who was gifted with high intelligence, there also came a large number of ascetics all of whom were utterers of Brahma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तदा
तदा [ind]
तद्
तद् [pron]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
धर्मराजस्य
धर्मराज [m]
धीमतः
धीमत् [adj]
समाजग्मुर्
समागम् [6. P.]
मुनिगणा
मुनि [m]
मुनिगणा
गण [m]
बहवो
बहु [adj]
ब्रह्मवादिनः
ब्रह्मन् [n]
ब्रह्मवादिनः
वादिन् [adj]
ये च द्विजातिप्रवरास्तत्रासन्पृथिवीपते । समाजग्मुः सशिष्यांस्तान्प्रतिजग्राह कौरवः ॥
English Translation
Indeed, O king, all the foremost ones among the twice born class that were then alive, came to that sacrifice, accompanied by their disciples. The Kuru king received them all.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ये
यद् [pron]
च
च [ind]
द्विजातिप्रवरास्तत्रासन्
द्विजाति [m]
द्विजातिप्रवरास्तत्रासन्
प्रवर [adj]
द्विजातिप्रवरास्तत्रासन्
तत्र [ind]
द्विजातिप्रवरास्तत्रासन्
अस् [2. P.]
पृथिवीपते
पृथिवीपति [m]
समाजग्मुः
समागम् [6. P.]
सशिष्यांस्तान्
स [ind]
सशिष्यांस्तान्
शिष्य [m]
सशिष्यांस्तान्
तद् [pron]
प्रतिजग्राह
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
कौरवः
कौरव [m]
सर्वांश्च ताननुययौ यावदावसथादिति । स्वयमेव महातेजा दम्भं त्यक्त्वा युधिष्ठिरः ॥
English Translation
King Yudhishthira of great energy, renouncing all pride, himself followed all his guests to the pavilions that had been assigned for this residence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वांश्च
सर्व [pron]
सर्वांश्च
च [ind]
तान्
तद् [pron]
अनुययौ
अनुया [2. Ā.]
यावद्
यावत् [ind]
आवसथाद्
आवसथ [m]
इति
इति [ind]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
एव
एव [ind]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
दम्भं
दम्भ [m]
त्यक्त्वा
त्यज् [1. Ā.]
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर [m]
ततः कृत्वा स्थपतयः शिल्पिनोऽन्ये च ये तदा । कृत्स्नं यज्ञविधिं राजन्धर्मराज्ञे न्यवेदयन् ॥
English Translation
Then all the mechanics and engineers, having completed the arrangements of the sacrifice, informed king Yudhishthira of it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
स्थपतयः
स्थपति [m]
शिल्पिनो
शिल्पिन् [m]
ऽन्ये
अन्य [pron]
च
च [ind]
ये
यद् [pron]
तदा
तदा [ind]
कृत्स्नं
कृत्स्न [adj]
यज्ञविधिं
यज्ञ [m]
यज्ञविधिं
विधि [m]
राजन्
राजन् [m]
धर्मराज्ञे
धर्मराजन् [m]
न्यवेदयन्
निवेदय् [10. Ā.]
तच्छ्रुत्वा धर्मराजः स कृतं सर्वमनिन्दितम् । हृष्टरूपोऽभवद्राजा सह भ्रातृभिरच्युतः ॥
English Translation
Hearing that everything was ready, king Yudhishthira the just, full of alertness and attention, became highly pleased along with his brothers all of whom honoured him duly.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तच्छ्रुत्वा
तद् [pron]
तच्छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
धर्मराजः
धर्मराज [m]
स
तद् [pron]
कृतं
कृ [2. Ā.]
सर्वम्
सर्व [pron]
अनिन्दितम्
अनिन्दित [adj]
हृष्टरूपो
हृष् [1. P.]
हृष्टरूपो
रूप [n]
ऽभवद्
भू [1. Ā.]
राजा
राजन् [m]
सह
सह [ind]
भ्रातृभिर्
भ्रातृ [m]
अच्युतः
अच्युत [adj]