बहवो बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाः । भविष्यन्ति तपोयुक्ता वरान्प्राप्स्यन्ति चोत्तमान् ॥
English Translation
Many among the Daityas and Danavas and Rakshsas on Earth will become gifted with great strength. Possessed of penances, they will at various times succeed in acquiring many excellent boons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बहवो
बहु [adj]
बलिनः
बलिन् [adj]
पृथ्व्यां
पृथ्वी [f]
दैत्यदानवराक्षसाः
दैत्य [m]
दैत्यदानवराक्षसाः
दानव [m]
दैत्यदानवराक्षसाः
राक्षस [m]
भविष्यन्ति
भू [1. Ā.]
तपोयुक्ता
तपस् [n]
तपोयुक्ता
युज् [6. Ā.]
वरान्
वर [mn]
प्राप्स्यन्ति
प्राप् [1. P.]
चोत्तमान्
च [ind]
चोत्तमान्
उत्तम [adj]
अवश्यमेव तैः सर्वैर्वरदानेन दर्पितैः । बाधितव्याः सुरगणा ऋषयश्च तपोधनाः । तत्र न्याय्यमिदं कर्तुं भारावतरणं मया ॥
English Translation
Elated with pride and power on account of those boons they will succeed in acquiring, they will oppress and afflict the gods and the Rishis endued with ascetic power.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अवश्यम्
अवश्यम् [ind]
एव
एव [ind]
तैः
तद् [pron]
सर्वैर्
सर्व [pron]
वरदानेन
वर [mn]
वरदानेन
दान [n]
दर्पितैः
दर्पय् [10. P.]
गताः
गम् [6. Ā.]
स्वभवनं
स्व [adj]
स्वभवनं
भवन [n]
देवा
देव [m]
ऋषयश्च
ऋषि [m]
ऋषयश्च
च [ind]
तपोधनाः
तपोधन [adj]
तत्र
तत्र [ind]
न्याय्यम्
न्याय्य [adj]
इदं
इदम् [pron]
कर्तुं
कृ [2. Ā.]
भारावतरणं
भार [m]
भारावतरणं
अवतरण [n]
मया
मद् [pron]
अथ नानासमुद्भूतैर्वसुधायां यथाक्रमम् । निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
नानासमुद्भूतैर्
नाना [ind]
नानासमुद्भूतैर्
समुद्भू [1. P.]
वसुधायां
वसुधा [f]
यथाक्रमम्
यथाक्रमम् [ind]
निग्रहेण
निग्रह [m]
च
च [ind]
पापानां
पाप [adj]
साधूनां
साधु [adj]
प्रग्रहेण
प्रग्रह [m]
च
च [ind]
इमां तपस्विनीं सत्यां धारयिष्यामि मेदिनीम् । मया ह्येषा हि ध्रियते पातालस्थेन भोगिना ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इमां
इदम् [pron]
तपस्विनीं
तपस्विनी [f]
सत्यां
सत्य [adj]
धारयिष्यामि
धारय् [10. Ā.]
मेदिनीम्
मेदिनी [f]
मया
मद् [pron]
ह्येषा
हि [ind]
ह्येषा
एतद् [pron]
हि
हि [ind]
ध्रियते
धृ [4. P.]
पातालस्थेन
पाताल [mn]
पातालस्थेन
स्थ [adj]
भोगिना
भोगिन् [m]
मया धृता धारयति जगद्धि सचराचरम् । तस्मात्पृथ्व्याः परित्राणं करिष्ये संभवं गतः ॥
English Translation
Assuming the form of a powerful snake I myself have to uphold the Earth in empty space. Supported by me thus, she will support the entire universe of creatures mobile and immobile. Incarnated on the Earth, therefore, in different forms, I shall have to save her at such time from danger.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मया
मद् [pron]
धृता
धृ [4. P.]
धारयति
धारय् [10. Ā.]
जगद्धि
जगन्त् [n]
जगद्धि
हि [ind]
सचराचरम्
स [ind]
सचराचरम्
चराचर [n]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
पृथ्व्याः
पृथ्वी [f]
परित्राणं
परित्राण [n]
करिष्ये
कृ [2. Ā.]
संभवं
सम्भव [m]
गतः
गम् [6. Ā.]
एवं स चिन्तयित्वा तु भगवान्मधुसूदनः । रूपाण्यनेकान्यसृजत्प्रादुर्भावभवाय सः ॥
English Translation
Having thought thus, the illustrious killer of Madhu created various forms in his mind in which to appear from time to time for performing the proposed task.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
स
तद् [pron]
चिन्तयित्वा
चिन्तय् [10. Ā.]
तु
तु [ind]
भगवान्मधुसूदनः
भगवन्त् [m]
भगवान्मधुसूदनः
मधुसूदन [m]
रूपाण्यनेकान्यसृजत्
रूप [n]
रूपाण्यनेकान्यसृजत्
अनेक [adj]
रूपाण्यनेकान्यसृजत्
सृज् [2. P.]
प्रादुर्भावभवाय
प्रादुर्भाव [mn]
प्रादुर्भावभवाय
भव [m]
सः
तद् [pron]
वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा । एभिर्मया निहन्तव्या दुर्विनीताः सुरारयः ॥
English Translation
Assuming the form of a Boar, of a Manlion, of a Dwarf, and of human beings, I shall suppress or kill such enemies of the gods as will become wicked and ungovernable.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वाराहं
वाराह [adj]
नारसिंहं
नारसिंह [adj]
च
च [ind]
वामनं
वामन [adj]
मानुषं
मानुष [adj]
तथा
तथा [ind]
एभिर्
इदम् [pron]
मया
मद् [pron]
निहन्तव्या
निहन् [2. Ā.]
दुर्विनीताः
दुर्विनीत [adj]
सुरारयः
सुर [m]
सुरारयः
अरि [m]
अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोःशब्देनानुनादयन् । सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतोऽभवत् ॥
English Translation
After this, the Prime Creator of the universe once more uttered the syllable BHO, causing the atmosphere to resound with it. From this syllable of speech arose a Rishi named Sarasvat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रत्यभाषत
प्रतिभाष् [1. P.]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
भोःशब्देनानुनादयन्
भोः [ind]
भोःशब्देनानुनादयन्
शब्द [m]
भोःशब्देनानुनादयन्
अनुनादय् [10. P.]
सरस्वतीम्
सरस्वती [f]
उच्चचार
उच्चर् [1. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
सारस्वतो
सारस्वत [adj]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्संभवो विभोः । भूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः ॥
English Translation
The son, thus born of the Speech of Narayana, also passed by the name of Apantara-tamas. Endued with great power, he was fully conversant with the past, the present, and the future. Firm in the observance of vows, he was truthful in speech.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपान्तरतमा
अपान्तरतमस् [m]
नाम
नाम [ind]
सुतो
सुत [m]
वाक्संभवो
वाच् [f]
वाक्संभवो
सम्भव [m]
विभोः
विभु [adj]
भूतभव्यभविष्यज्ञः
भूत [mn]
भूतभव्यभविष्यज्ञः
भव्य [n]
भूतभव्यभविष्यज्ञः
भविष्य [n]
भूतभव्यभविष्यज्ञः
ज्ञ [adj]
सत्यवादी
सत्य [n]
सत्यवादी
वादिन् [adj]
दृढव्रतः
दृढ [adj]
दृढव्रतः
व्रत [n]
तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिरव्ययः । वेदाख्याने श्रुतिः कार्या त्वया मतिमतां वर । तस्मात्कुरु यथाज्ञप्तं मयैतद्वचनं मुने ॥
English Translation
To that Rishi who, after birth, had bowed his head to Narayana, the latter, who was the original Creator of all the gods and possessed of immutable nature, said those words-You should bestow your attention on the distribution of the Vedas, O foremost of all persons gifted with intelligence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
नतं
नम् [1. Ā.]
मूर्ध्ना
मूर्धन् [m]
देवानाम्
देव [m]
आदिर्
आदि [m]
अव्ययः
अव्यय [m]
वेदाख्याने
वेद [m]
वेदाख्याने
आख्यान [n]
श्रुतिः
श्रुति [f]
कार्या
कृ [2. Ā.]
त्वया
त्वद् [pron]
मतिमतां
मतिमत् [adj]
वर
वर [adj]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
कुरु
कृ [2. Ā.]
यथाज्ञप्तं
यथा [ind]
यथाज्ञप्तं
आज्ञपय् [10. P.]
मयैतद्
मद् [pron]
मयैतद्
एतद् [pron]
वचनं
वचन [n]
मुने
मुनि [m]
तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायंभुवेऽन्तरे । ततस्तुतोष भगवान्हरिस्तेनास्य कर्मणा । तपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च ॥
English Translation
For that act of the Rishi, the illustrious Hari became pleased with him, as also for his wellperformed penances, his and observances, and his control of the senses or passions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेन
तद् [pron]
भिन्नास्तदा
भिद् [6. P.]
भिन्नास्तदा
तदा [ind]
वेदा
वेद [m]
मनोः
मनु [m]
स्वायंभुवे
स्वायम्भुव [adj]
ऽन्तरे
अन्तर [n]
ततस्तुतोष
ततस् [ind]
ततस्तुतोष
तुष् [4. Ā.]
भगवान्
भगवन्त् [m]
हरिस्तेनास्य
हरि [m]
हरिस्तेनास्य
तद् [pron]
हरिस्तेनास्य
इदम् [pron]
कर्मणा
कर्मन् [n]
तपसा
तपस् [n]
वै
वै [ind]
सुतप्तेन
सु [ind]
सुतप्तेन
तप् [4. Ā.]
दमेन
दम [m]
नियमेन
नियम [m]
च
च [ind]
मन्वन्तरेषु पुत्र त्वमेवं लोकप्रवर्तकः । भविष्यस्यचलो ब्रह्मन्नप्रधृष्यश्च नित्यशः ॥
English Translation
Addressing him, Narayana said,-At each cycle of Manu, O son, you will act thus about the Vedas. You shall on account of this act of yours, be immutable, O twice-born one, and incapable of being excellent by any one.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मन्वन्तरेषु
मन्वन्तर [n]
पुत्र
पुत्र [m]
त्वम्
त्वद् [pron]
एवं
एवम् [ind]
लोकप्रवर्तकः
लोक [m]
लोकप्रवर्तकः
प्रवर्तक [adj]
भविष्यस्यचलो
भू [1. Ā.]
भविष्यस्यचलो
अचल [adj]
ब्रह्मन्न्
ब्रह्मन् [m]
अप्रधृष्यश्च
अप्रधृष्य [adj]
अप्रधृष्यश्च
च [ind]
नित्यशः
नित्यशस् [ind]
पुनस्तिष्ये च संप्राप्ते कुरवो नाम भारताः । भविष्यन्ति महात्मानो राजानः प्रथिता भुवि ॥
English Translation
When the Kali age will set in, certain princes of Bharata's line, named Kauravas, will take their birth from you. They will be celebrated over Earth as great princes ruling over powerful kingdoms.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुनस्तिष्ये
पुनर् [ind]
पुनस्तिष्ये
तिष्य [m]
च
च [ind]
सम्प्राप्ते
सम्प्राप् [5. Ā.]
कुरवो
कुरु [m]
नाम
नाम [ind]
भारताः
भारत [m]
भविष्यन्ति
भू [1. Ā.]
महात्मानो
महात्मन् [adj]
राजानः
राजन् [m]
प्रथिता
प्रथ् [1. P.]
भुवि
भू [f]
तेषां त्वत्तः प्रसूतानां कुलभेदो भविष्यति । परस्परविनाशार्थं त्वामृते द्विजसत्तम ॥
English Translation
Born of you, dissension's will break out among them for their destruction at one another's hands during your absence, O foremost of twice-born ones.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषां
तद् [pron]
त्वत्तः
त्वद् [pron]
प्रसूतानां
प्रसू [2. P.]
कुलभेदो
कुल [n]
कुलभेदो
भेद [m]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
पितरं
पितृ [m]
सम्परित्यज्य
सम्परित्यज् [1. P.]
जगाम
गम् [6. Ā.]
द्विजसत्तमः
द्विजसत्तम [m]
तत्राप्यनेकधा वेदान्भेत्स्यसे तपसान्वितः । कृष्णे युगे च संप्राप्ते कृष्णवर्णो भविष्यसि ॥
English Translation
In that age also, gifted with austere penances, you will divide the Vedas into various classes. Indeed, in that dark age, your complexion will become dark.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्राप्यनेकधा
तत्र [ind]
तत्राप्यनेकधा
अपि [ind]
तत्राप्यनेकधा
अनेकधा [ind]
वेदान्
वेद [m]
भेत्स्यसे
भिद् [6. P.]
तपसान्वितः
तपस् [n]
तपसान्वितः
अन्वित [adj]
कृष्णे
कृष्ण [adj]
युगे
युग [mn]
च
च [ind]
सम्प्राप्ते
सम्प्राप् [5. Ā.]
कृष्णवर्णो
कृष्ण [adj]
कृष्णवर्णो
वर्ण [mn]
भविष्यसि
भू [1. Ā.]
धर्माणां विविधानां च कर्ता ज्ञानकरस्तथा । भविष्यसि तपोयुक्तो न च रागाद्विमोक्ष्यसे ॥
English Translation
You will made various kinds of duties of flow and various kinds of knowledge also. Although gifted with austere penances, yet you shall never be able to free yourself from desire and attachment to the world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्माणां
धर्म [mn]
विविधानां
विविध [adj]
च
च [ind]
कर्ता
कर्तृ [adj]
ज्ञानकरस्तथा
ज्ञान [n]
ज्ञानकरस्तथा
कर [adj]
ज्ञानकरस्तथा
तथा [ind]
भविष्यसि
भू [1. Ā.]
तपोयुक्तो
तपस् [n]
तपोयुक्तो
युज् [6. Ā.]
न
न [ind]
च
च [ind]
रागाद्
राग [m]
विमोक्ष्यसे
विमुच् [6. Ā.]
वीतरागश्च पुत्रस्ते परमात्मा भविष्यति । महेश्वरप्रसादेन नैतद्वचनमन्यथा ॥
English Translation
Your son, however, will be freed from every attachment like the Supreme Soul, through the favour of Mahadeva. It will not be otherwise.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वीतरागश्च
वी [2. Ā.]
वीतरागश्च
राग [m]
वीतरागश्च
च [ind]
पुत्रस्ते
पुत्र [m]
पुत्रस्ते
त्वद् [pron]
परमात्मा
परमात्मन् [m]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
महेश्वरप्रसादेन
महेश्वर [m]
महेश्वरप्रसादेन
प्रसाद [m]
नैतद्
न [ind]
नैतद्
एतद् [pron]
वचनम्
वचन [n]
अन्यथा
अन्यथा [ind]
यं मानसं वै प्रवदन्ति पुत्रं; पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम् । वसिष्ठमग्र्यं तपसो निधानं; यश्चापि सूर्यं व्यतिरिच्य भाति ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यं
यद् [pron]
मानसं
मानस [adj]
वै
वै [ind]
प्रवदन्ति
प्रवद् [1. Ā.]
पुत्रं
पुत्र [m]
पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम्
पितामह [m]
पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम्
उत्तम [adj]
पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम्
बुद्धि [f]
पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम्
युज् [6. Ā.]
वसिष्ठम्
वसिष्ठ [m]
अग्र्यं
अग्र्य [adj]
तपसो
तपस् [n]
निधानं
निधान [n]
यश्चापि
यद् [pron]
यश्चापि
च [ind]
यश्चापि
अपि [ind]
सूर्यं
सूर्य [m]
व्यतिरिच्य
व्यतिरिच् [7. P.]
भाति
भा [2. Ā.]
तस्यान्वये चापि ततो महर्षिः; पराशरो नाम महाप्रभावः । पिता स ते वेदनिधिर्वरिष्ठो; महातपा वै तपसो निवासः । कानीनगर्भः पितृकन्यकायां; तस्मादृषेस्त्वं भविता च पुत्रः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्यान्वये
तद् [pron]
तस्यान्वये
अन्वय [m]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
ततो
ततस् [ind]
महर्षिः
महत् [adj]
महर्षिः
ऋषि [m]
पराशरो
पराशर [m]
नाम
नाम [ind]
महाप्रभावः
महत् [adj]
महाप्रभावः
प्रभाव [m]
पिता
पितृ [m]
स
तद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
वेदनिधिर्
वेद [m]
वेदनिधिर्
निधि [m]
वरिष्ठो
वरिष्ठ [adj]
महातपा
महत् [adj]
महातपा
तपस् [n]
वै
वै [ind]
तपसो
तपस् [n]
निवासः
निवास [m]
कानीनगर्भः
कानीन [adj]
कानीनगर्भः
गर्भ [m]
पितृकन्यकायां
पितृ [m]
पितृकन्यकायां
कन्यका [f]
तस्माद्
तद् [pron]
ऋषेस्त्वं
ऋषि [m]
ऋषेस्त्वं
त्वद् [pron]
भविता
भू [1. Ā.]
च
च [ind]
पुत्रः
पुत्र [m]
भूतभव्यभविष्याणां छिन्नसर्वार्थसंशयः । ये ह्यतिक्रान्तकाः पूर्वं सहस्रयुगपर्ययाः ॥
English Translation
You will entertain no doubts about the meanings of things past, present, and future. Gifted with penances and instructed by me, you will see the incidents of a thousands and thousands of ages long past away. You will see through thousands and thousands of ages also in the future.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भूतभव्यभविष्याणां
भूत [mn]
भूतभव्यभविष्याणां
भव्य [n]
भूतभव्यभविष्याणां
भविष्य [n]
छिन्नसर्वार्थसंशयः
छिद् [1. P.]
छिन्नसर्वार्थसंशयः
सर्व [pron]
छिन्नसर्वार्थसंशयः
अर्थ [mn]
छिन्नसर्वार्थसंशयः
संशय [m]
ये
यद् [pron]
ह्यतिक्रान्तकाः
हि [ind]
ह्यतिक्रान्तकाः
अतिक्रान्तक [adj]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
सहस्रयुगपर्ययाः
सहस्र [mn]
सहस्रयुगपर्ययाः
युग [mn]
सहस्रयुगपर्ययाः
पर्यय [m]
तांश्च सर्वान्मयोद्दिष्टान्द्रक्ष्यसे तपसान्वितः । पुनर्द्रक्ष्यसि चानेकसहस्रयुगपर्ययान् ॥
English Translation
You will entertain no doubts about the meanings of things past, present, and future. Gifted with penances and instructed by me, you will see the incidents of a thousands and thousands of ages long past away. You will see through thousands and thousands of ages also in the future.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तांश्च
तद् [pron]
तांश्च
च [ind]
सर्वान्मयोद्दिष्टान्
सर्व [pron]
सर्वान्मयोद्दिष्टान्
मद् [pron]
सर्वान्मयोद्दिष्टान्
उद्दिश् [6. Ā.]
द्रक्ष्यसे
दृश् [6. P.]
तपसान्वितः
तपस् [n]
तपसान्वितः
अन्वित [adj]
पुनर्
पुनर् [ind]
द्रक्ष्यसि
दृश् [6. P.]
चानेकसहस्रयुगपर्ययान्
च [ind]
चानेकसहस्रयुगपर्ययान्
अनेक [adj]
चानेकसहस्रयुगपर्ययान्
सहस्र [mn]
चानेकसहस्रयुगपर्ययान्
युग [mn]
चानेकसहस्रयुगपर्ययान्
पर्यय [m]
अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तं च मां मुने । अनुध्यानान्मम मुने नैतद्वचनमन्यथा ॥
English Translation
You shall in that birth, see me, O ascetic,—me who am without birth and death,-incarnated on Earth armed with the discus. All this will happen to you, O ascetic, through the merit that you will acquire for your continued devotion to me. These words of mine will never be otherwise.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनादिनिधनं
अनादि [adj]
अनादिनिधनं
निधन [mn]
लोके
लोक [m]
चक्रहस्तं
चक्रहस्त [m]
च
च [ind]
मां
मद् [pron]
मुने
मुनि [m]
अनुध्यानान्मम
अनुध्यान [n]
अनुध्यानान्मम
मद् [pron]
मुने
मुनि [m]
नैतद्
न [ind]
नैतद्
एतद् [pron]
वचनम्
वचन [n]
अन्यथा
अन्यथा [ind]
शनैश्चरः सूर्यपुत्रो भविष्यति मनुर्महान् । तस्मिन्मन्वन्तरे चैव सप्तर्षिगणपूर्वकः । त्वमेव भविता वत्स मत्प्रसादान्न संशयः ॥
English Translation
During that period, O son, you shall, as regards merits, be superior to even the Manus of the several periods. Forsooth, you will be so through my favour.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शनैश्चरः
शनैश्चर [m]
सूर्यपुत्रो
सूर्य [m]
सूर्यपुत्रो
पुत्र [m]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
मनुर्
मनु [m]
महान्
महत् [adj]
तस्मिन्मन्वन्तरे
तद् [pron]
तस्मिन्मन्वन्तरे
मन्वन्तर [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
सप्तर्षिगणपूर्वकः
सप्तर्षि [m]
सप्तर्षिगणपूर्वकः
गण [m]
सप्तर्षिगणपूर्वकः
पूर्वक [adj]
त्वम्
त्वद् [pron]
एव
एव [ind]
भविता
भू [1. Ā.]
वत्स
वत्स [m]
मत्प्रसादान्न
मद् [pron]
मत्प्रसादान्न
प्रसाद [m]
मत्प्रसादान्न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
एवं सारस्वतमृषिमपान्तरतमं तदा । उक्त्वा वचनमीशानः साधयस्वेत्यथाब्रवीत् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
सारस्वतम्
सारस्वत [adj]
ऋषिम्
ऋषि [m]
अपान्तरतमं
अपान्तरतमस् [m]
तदा
तदा [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
वचनम्
वचन [n]
ईशानः
ईशान [m]
साधयस्वेत्यथाब्रवीत्
साधय् [10. Ā.]
साधयस्वेत्यथाब्रवीत्
इति [ind]
साधयस्वेत्यथाब्रवीत्
अथ [ind]
साधयस्वेत्यथाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
सोऽहं तस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधसः । अपान्तरतमा नाम ततो जातोऽऽज्ञया हरेः । पुनश्च जातो विख्यातो वसिष्ठकुलनन्दनः ॥
English Translation
Having said these words to the Rishi Apantaratamas, otherwise called by the name of Sarasvat, the Supreme Lord sent him away, saying to him,-Go!-I am he that was born as Apantaratamas through the behest of Hari. Once more have I taken birth as the celebrated Krishna-Dvaipayana, a delighter of the race of Vashishtha.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
प्रसादेन
प्रसाद [m]
देवस्य
देव [m]
हरिमेधसः
हरिमेधस् [m]
अपान्तरतमा
अपान्तरतमस् [m]
नाम
नाम [ind]
सुतो
सुत [m]
वाक्संभवो
वाच् [f]
वाक्संभवो
सम्भव [m]
विभोः
विभु [adj]
पुनश्च
पुनर् [ind]
पुनश्च
च [ind]
जातो
जन् [4. P.]
विख्यातो
विख्या [2. P.]
वसिष्ठकुलनन्दनः
वसिष्ठ [m]
वसिष्ठकुलनन्दनः
कुल [n]
वसिष्ठकुलनन्दनः
नन्दन [m]
तदेतत्कथितं जन्म मया पूर्वकमात्मनः । नारायणप्रसादेन तथा नारायणांशजम् ॥
English Translation
I have thus told, you my dear disciples, the circumstances of my own pristine birth which was due to the favour of Narayana in so much that I was a very part of Narayana himself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेनैतत्
तद् [pron]
तेनैतत्
एतद् [pron]
कथितं
कथय् [10. Ā.]
तात
तात [m]
माहात्म्यं
माहात्म्य [n]
परमात्मनः
परम [adj]
परमात्मनः
आत्मन् [m]
नारायणपरं
नारायण [m]
नारायणपरं
पर [pron]
सांख्यं
सांख्य [n]
योगो
योग [m]
नारायणात्मकः
नारायण [m]
नारायणात्मकः
आत्मक [adj]
मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम् । पुरा मतिमतां श्रेष्ठाः परमेण समाधिना ॥
English Translation
You foremost of intelligent persons, I practised, in days of yore, the austerest penances, with the help of the highest abstraction of the mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
देशो
देश [m]
यत्र
यत्र [ind]
नस्तप्तं
मद् [pron]
नस्तप्तं
तप् [4. Ā.]
तपः
तपस् [n]
परमदारुणम्
परम [adj]
परमदारुणम्
दारुण [adj]
पुरा
पुरा [ind]
मतिमतां
मतिमत् [adj]
श्रेष्ठाः
श्रेष्ठ [adj]
परमेण
परम [adj]
समाधिना
समाधि [m]
एतद्वः कथितं सर्वं यन्मां पृच्छथ पुत्रकाः । पूर्वजन्म भविष्यं च भक्तानां स्नेहतो मया ॥
English Translation
You sons, actuated by my great love for yourselves who are devoted to me with reverence, I have told you everything about what you wished to know from me. viz., my first birth in days gone by and that other birth subsequent to it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतद्
एतद् [pron]
वः
त्वद् [pron]
कथितं
कथय् [10. Ā.]
सर्वं
सर्व [pron]
यन्मां
यद् [pron]
यन्मां
मद् [pron]
पृच्छथ
प्रच्छ् [1. P.]
पुत्रकाः
पुत्रक [m]
पूर्वजन्म
पूर्व [pron]
पूर्वजन्म
जन्मन् [n]
भविष्यं
भविष्य [adj]
च
च [ind]
भक्तानां
भक्त [m]
स्नेहतो
स्नेह [mn]
मया
मद् [pron]
एष ते कथितः पूर्वं संभवोऽस्मद्गुरोर्नृप । व्यासस्याक्लिष्टमनसो यथा पृष्टः पुनः शृणु ॥
English Translation
Vaishampayana said I have thus described to you, O king, the circumstances about the former birth of our revered preceptor, viz., Vyasa of unsullied mind, as asked by you! Listen to me once again!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वयैव
त्वद् [pron]
त्वयैव
एव [ind]
कथितः
कथय् [10. Ā.]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
संभवो
सम्भव [m]
द्विजसत्तम
द्विजसत्तम [m]
व्यासस्याक्लिष्टमनसो
व्यास [m]
व्यासस्याक्लिष्टमनसो
अक्लिष्ट [adj]
व्यासस्याक्लिष्टमनसो
मनस् [n]
यथा
यथा [ind]
पृष्टः
प्रच्छ् [1. P.]
पुनः
पुनर् [ind]
शृणु
श्रु [4. P.]
सांख्यं योगं पञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि वै ॥
English Translation
There are various kinds of religion, O royal sage, who go by various names such as Sankhya, Yoga, the Panch-ratra, Vedas, and Pashupati.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सांख्यं
सांख्य [n]
योगं
योग [m]
पञ्चरात्रं
पञ्चरात्र [mn]
वेदारण्यकम्
वेद [m]
वेदारण्यकम्
आरण्यक [n]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
ज्ञानान्येतानि
ज्ञान [n]
ज्ञानान्येतानि
एतद् [pron]
राजर्षे
राजर्षि [m]
विद्धि
विद् [6. Ā.]
नानामतानि
नाना [ind]
नानामतानि
मत [n]
वै
वै [ind]