उलूकपक्षध्वजिभिर्देवतायतनैर्वृतम् । लोहघण्टापरिष्कारं श्वयूथपरिवारितम् ॥
English Translation
There were temples of gods on all sides bearing emblems of owls and other birds. Resounding with the sound of iron bells, the hamlet was filled with dogs standing or lying on every side.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उलूकपक्षध्वजिभिर्
उलूक [m]
उलूकपक्षध्वजिभिर्
पक्ष [m]
उलूकपक्षध्वजिभिर्
ध्वजिन् [adj]
देवतायतनैर्
देवतायतन [n]
वृतम्
वृ [1. Ā.]
लोहघण्टापरिष्कारं
लोह [mn]
लोहघण्टापरिष्कारं
घण्टा [f]
लोहघण्टापरिष्कारं
परिष्कार [m]
श्वयूथपरिवारितम्
श्वन् [m]
श्वयूथपरिवारितम्
यूथ [mn]
श्वयूथपरिवारितम्
परिवारय् [10. Ā.]
तत्प्रविश्य क्षुधाविष्टो गाधेः पुत्रो महानृषिः । आहारान्वेषणे युक्तः परं यत्नं समास्थितः ॥
English Translation
Stricken with hunger and engaged in search after food, the great Rishi Vishvamitra entered that hamlet and tried his level best to find something to eat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्
तद् [pron]
प्रविश्य
प्रविश् [4. P.]
क्षुधाविष्टो
क्षुधा [f]
क्षुधाविष्टो
आविश् [6. Ā.]
गाधेः
गाधि [m]
पुत्रो
पुत्र [m]
महान्
महत् [adj]
ऋषिः
ऋषि [m]
आहारान्वेषणे
आहार [m]
आहारान्वेषणे
अन्वेषण [fn]
युक्तः
युज् [6. Ā.]
परं
पर [pron]
यत्नं
यत्न [m]
समास्थितः
समास्था [1. Ā.]
न च क्वचिदविन्दत्स भिक्षमाणोऽपि कौशिकः । मांसमन्नं मूलफलमन्यद्वा तत्र किंचन ॥
English Translation
Though the son of Kushila begged again and again, yet he could not get any meat or rice or fruit or root or any other kind of food.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
च
च [ind]
क्वचिद्
क्वचिद् [ind]
अविन्दत्
विद् [2. Ā.]
स
तद् [pron]
भिक्षमाणो
भिक्ष् [1. P.]
ऽपि
अपि [ind]
कौशिकः
कौशिक [m]
मांसम्
मांस [n]
अन्नं
अन्न [n]
मूलफलम्
मूल [mn]
मूलफलम्
फल [n]
अन्यद्
अन्य [pron]
वा
वा [ind]
तत्र
तत्र [ind]
किंचन
कश्चन [pron]
अहो कृच्छ्रं मया प्राप्तमिति निश्चित्य कौशिकः । पपात भूमौ दौर्बल्यात्तस्मिंश्चण्डालपक्कणे ॥
English Translation
The then, exclaiming-Alas, great is my suffering!-dropped down from weakness in that hamlet of the Chandalas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहो
अहो [ind]
कृच्छ्रं
कृच्छ्र [mn]
मया
मद् [pron]
प्राप्तम्
प्राप् [1. P.]
इति
इति [ind]
निश्चित्य
निश्चि [5. Ā.]
कौशिकः
कौशिक [m]
पपात
पत् [1. Ā.]
भूमौ
भूमि [f]
दौर्बल्यात्
दौर्बल्य [n]
तस्मिंश्चण्डालपक्कणे
तद् [pron]
तस्मिंश्चण्डालपक्कणे
चण्डाल [m]
तस्मिंश्चण्डालपक्कणे
पक्कण [mn]
चिन्तयामास स मुनिः किं नु मे सुकृतं भवेत् । कथं वृथा न मृत्युः स्यादिति पार्थिवसत्तम ॥
English Translation
The sage began to reflect, aside,-What is best for me to do now?-Indeed, O best of kings, he then thought oniy of the means by which he could avoid immediate death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चिन्तयामास
चिन्तय् [10. Ā.]
स
तद् [pron]
मुनिः
मुनि [m]
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
मे
मद् [pron]
सुकृतं
सु [ind]
सुकृतं
कृ [2. Ā.]
भवेत्
भू [1. Ā.]
कथं
कथम् [ind]
वृथा
वृथा [ind]
न
न [ind]
मृत्युः
मृत्यु [m]
स्याद्
अस् [2. P.]
इति
इति [ind]
पार्थिवसत्तम
पार्थिव [m]
पार्थिवसत्तम
सत्तम [adj]
स ददर्श श्वमांसस्य कुतन्तीं विततां मुनिः । चण्डालस्य गृहे राजन्सद्यः शस्त्रहतस्य च ॥
English Translation
He saw, O king, a huge piece of flesh, of a dog that had recently been killed with a weapon, spread on the floor of a Chandala's hut.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
ददर्श
दृश् [6. P.]
श्वमांसस्य
श्वन् [m]
श्वमांसस्य
मांस [n]
कुतन्तीं
कु [ind]
कुतन्तीं
तन्ती [f]
विततां
वितन् [8. Ā.]
मुनिः
मुनि [m]
भरद्वाजस्य
भरद्वाज [m]
संवादं
संवाद [m]
राज्ञः
राजन् [m]
शत्रुंतपस्य
शत्रुंतप [m]
च
च [ind]
स चिन्तयामास तदा स्तेयं कार्यमितो मया । न हीदानीमुपायोऽन्यो विद्यते प्राणधारणे ॥
English Translation
The sage thought and decided that he should steal that meat. And he said to himself, I have no means now of keeping up my life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
चिन्तयामास
चिन्तय् [10. Ā.]
तदा
तदा [ind]
स्तेयं
स्तेय [n]
कार्यम्
कृ [2. Ā.]
इतो
इतस् [ind]
मया
मद् [pron]
न
न [ind]
हीदानीम्
हि [ind]
हीदानीम्
इदानीम् [ind]
उपायो
उपाय [m]
ऽन्यो
अन्य [pron]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
प्राणधारणे
प्राण [m]
प्राणधारणे
धारण [n]
आपत्सु विहितं स्तेयं विशिष्टसमहीनतः । परं परं भवेत्पूर्वमस्तेयमिति निश्चयः ॥
English Translation
Theft is sanctioned in an hour of distress for even a great man. It will not divest him of his eminence. Even a Brahmana for saving his life may do it. This is certain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आपत्सु
आपद् [f]
विहितं
विधा [3. Ā.]
स्तेयं
स्तेय [n]
विशिष्टसमहीनतः
विशिष् [7. P.]
विशिष्टसमहीनतः
सम [pron]
विशिष्टसमहीनतः
हा [1. P.]
परं
पर [pron]
परं
पर [pron]
भवेत्
भू [1. Ā.]
पूर्वम्
पूर्व [pron]
अस्तेयम्
अस्तेय [mn]
इति
इति [ind]
निश्चयः
निश्चय [m]
हीनादादेयमादौ स्यात्समानात्तदनन्तरम् । असंभवादाददीत विशिष्टादपि धार्मिकात् ॥
English Translation
First of all one should steal from a degraded person. Failing such a person one may steal from one's equal. Failing an equal, one may steal from even a great and virtuous man.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हीनाद्
हीन [adj]
आदेयम्
आदा [4. Ā.]
आदौ
आदि [m]
स्यात्
अस् [2. P.]
समानात्
समान [adj]
तदनन्तरम्
तद् [pron]
तदनन्तरम्
अनन्तरम् [ind]
असंभवाद्
असंभव [m]
आददीत
आदा [4. Ā.]
विशिष्टाद्
विशिष् [7. P.]
अपि
अपि [ind]
धार्मिकात्
धार्मिक [adj]
सोऽहमन्तावसानानां हरमाणः परिग्रहात् । न स्तेयदोषं पश्यामि हरिष्याम्येतदामिषम् ॥
English Translation
I shall then, at this time when my life itself is almost gone, steal this meat. I do not see sin in such theft. I shall, therefore, steal this haunch of dog's meat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽहम्
मद् [pron]
अन्तावसानानां
अन्त [m]
अन्तावसानानां
अवसान [n]
हरमाणः
हृ [2. P.]
परिग्रहात्
परिग्रह [m]
न
न [ind]
स्तेयदोषं
स्तेय [n]
स्तेयदोषं
दोष [mn]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
हरिष्याम्येतद्
हृ [2. P.]
हरिष्याम्येतद्
एतद् [pron]
आमिषम्
आमिष [n]
एतां बुद्धिं समास्थाय विश्वामित्रो महामुनिः । तस्मिन्देशे प्रसुष्वाप पतितो यत्र भारत ॥
English Translation
Having thus resolved this resolution, the great sage Vishvamitra lay down for sleep where the Chandala was.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतां
एतद् [pron]
बुद्धिं
बुद्धि [f]
समास्थाय
समास्था [1. Ā.]
विश्वामित्रो
विश्वामित्र [m]
महामुनिः
महत् [adj]
महामुनिः
मुनि [m]
तस्मिन्
तद् [pron]
देशे
देश [m]
प्रसुष्वाप
प्रस्वप् [2. Ā.]
पतितो
पत् [1. Ā.]
यत्र
यत्र [ind]
भारत
भारत [m]
स विगाढां निशां दृष्ट्वा सुप्ते चण्डालपक्कणे । शनैरुत्थाय भगवान्प्रविवेश कुटीमठम् ॥
English Translation
Seeing sometime after that the night had advanced and that the whole Chandala hamlet were in sleep, the holy Vishvamitra, quietly rising up, entered that hut.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
विगाढां
विगाह् [1. P.]
निशां
निशा [f]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
सुप्ते
स्वप् [1. Ā.]
चण्डालपक्कणे
चण्डाल [m]
चण्डालपक्कणे
पक्कण [mn]
शनैर्
शनैस् [ind]
उत्थाय
उत्था [1. Ā.]
भगवान्
भगवत् [adj]
प्रविवेश
प्रविश् [4. P.]
कुटीमठम्
कुटी [f]
कुटीमठम्
मठ [mn]
स सुप्त एव चण्डालः श्लेष्मापिहितलोचनः । परिभिन्नस्वरो रूक्ष उवाचाप्रियदर्शनः ॥
English Translation
The Chandala who was the owner of it, with eyes covered with pleghm, was lying like one asleep. Of disagreeable look, he said these harsh words in a broken and discordant voice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
सुप्त
स्वप् [1. Ā.]
एव
एव [ind]
चण्डालः
चण्डाल [m]
श्लेष्मापिहितलोचनः
श्लेष्मन् [m]
श्लेष्मापिहितलोचनः
अपिधा [3. P.]
श्लेष्मापिहितलोचनः
लोचन [n]
परिभिन्नस्वरो
परिभिद् [7. P.]
परिभिन्नस्वरो
स्वर [m]
रूक्ष
रूक्ष [adj]
उवाचाप्रियदर्शनः
वच् [2. P.]
उवाचाप्रियदर्शनः
अप्रिय [adj]
उवाचाप्रियदर्शनः
दर्शन [n]
कः कुतन्तीं घट्टयति सुप्ते चण्डालपक्कणे । जागर्मि नावसुप्तोऽस्मि हतोऽसीति च दारुणः ॥
English Translation
The Chandala said Who is there, busy with opening up the latch? The whole Chandala hamlet is asleep. I, however, am awake and not asleep. Whoever you are, you are about to be killed!-These were the harsh words that met the sage's ears.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
विगाढां
विगाह् [1. P.]
निशां
निशा [f]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
सुप्ते
स्वप् [1. Ā.]
चण्डालपक्कणे
चण्डाल [m]
चण्डालपक्कणे
पक्कण [mn]
जागर्मि
जागृ [2. Ā.]
नावसुप्तो
न [ind]
नावसुप्तो
अवस्वप् [2. Ā.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
हतो
हन् [6. P.]
ऽसीति
अस् [2. P.]
ऽसीति
इति [ind]
च
च [ind]
दारुणः
दारुण [adj]
विश्वामित्रोऽहमित्येव सहसा तमुवाच सः । सहसाभ्यागतभयः सोद्वेगस्तेन कर्मणा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विश्वामित्रो
विश्वामित्र [m]
ऽहम्
मद् [pron]
इत्येव
इति [ind]
इत्येव
एव [ind]
सहसा
सहस् [n]
तम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
सः
तद् [pron]
सहसाभ्यागतभयः
सहस् [n]
सहसाभ्यागतभयः
अभ्यागम् [1. P.]
सहसाभ्यागतभयः
भय [n]
सोद्वेगस्तेन
स [ind]
सोद्वेगस्तेन
उद्वेग [m]
सोद्वेगस्तेन
तद् [pron]
कर्मणा
कर्मन् [n]
चण्डालस्तद्वचः श्रुत्वा महर्षेर्भावितात्मनः । शयनादुपसंभ्रान्त इयेषोत्पतितुं ततः ॥
English Translation
Hearing these words of that great Rishi of pure soul the Chandala rose up in fear from his bed and approached the sage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चण्डालस्तद्
चण्डाल [m]
चण्डालस्तद्
तद् [pron]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
महर्षेर्
महत् [adj]
महर्षेर्
ऋषि [m]
भावितात्मनः
भावितात्मन् [adj]
शयनाद्
शयन [n]
उपसंभ्रान्त
उपसंभ्रम् [4. Ā.]
इयेषोत्पतितुं
इष् [1. P.]
इयेषोत्पतितुं
उत्पत् [1. Ā.]
ततः
ततस् [ind]
स विसृज्याश्रु नेत्राभ्यां बहुमानात्कृताञ्जलिः । उवाच कौशिकं रात्रौ ब्रह्मन्किं ते चिकीर्षितम् ॥
English Translation
Clasping his hands from respect and with eyes bathed in tears, he addressed Kushika's son, saying,-What do you seek here in the night, O Brahmana?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
विसृज्याश्रु
विसृज् [4. Ā.]
विसृज्याश्रु
अश्रु [mn]
नेत्राभ्यां
नेत्र [mn]
बहुमानात्
बहु [adj]
बहुमानात्
मान [m]
कृताञ्जलिः
कृताञ्जलि [adj]
उवाच
वच् [2. P.]
कौशिकं
कौशिक [m]
रात्रौ
रात्रि [f]
ब्रह्मन्
ब्रह्मन् [m]
किं
क [pron]
ते
त्वद् [pron]
चिकीर्षितम्
चिकीर्ष् [Desid. Ā.]
विश्वामित्रस्तु मातङ्गमुवाच परिसान्त्वयन् । क्षुधितोऽहं गतप्राणो हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥
English Translation
Conciliating the Chandala, Vishvamitra said, I am greatly hungry and about to die of starvation. I wise to take away that haunch of dog's meat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विश्वामित्रस्तु
विश्वामित्र [m]
विश्वामित्रस्तु
तु [ind]
मातङ्गम्
मातंग [m]
उवाच
वच् [2. P.]
परिसान्त्वयन्
परिसान्त्वय् [Denom. Ā.]
क्षुधितो
क्षुध् [4. P.]
ऽहं
मद् [pron]
गतप्राणो
गम् [6. Ā.]
गतप्राणो
प्राण [m]
हरिष्यामि
हृ [2. P.]
श्वजाघनीम्
श्वन् [m]
श्वजाघनीम्
जाघनी [f]
अवसीदन्ति मे प्राणाः स्मृतिर्मे नश्यति क्षुधा । स्वधर्मं बुध्यमानोऽपि हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥
English Translation
My life is on the point of departure. Hunger has sullied my Vedic learning. I am weak and have lost my senses. I have no scruple about pure and impure food. Although I know it is sinful still I wish to take away that haunch of dog's meat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अवसीदन्ति
अवसद् [2. P.]
मे
मद् [pron]
प्राणाः
प्राण [m]
स्मृतिर्
स्मृति [f]
मे
मद् [pron]
नश्यति
नश् [1. P.]
क्षुधा
क्षुध् [f]
क्षुधितो
क्षुध् [4. P.]
ऽहं
मद् [pron]
गतप्राणो
गम् [6. Ā.]
गतप्राणो
प्राण [m]
हरिष्यामि
हृ [2. P.]
श्वजाघनीम्
श्वन् [m]
श्वजाघनीम्
जाघनी [f]
अटन्भैक्षं न विन्दामि यदा युष्माकमालये । तदा बुद्धिः कृता पापे हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥
English Translation
After I had failed to secure any alms, having wandered from house to house in this your hamlet, I determined to perpetrate this sinful act of taking away this haunch of dog's meat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अटन्
अट् [1. Ā.]
भैक्षं
भैक्ष [n]
न
न [ind]
विन्दामि
विद् [2. Ā.]
यदा
यदा [ind]
युष्माकम्
त्वद् [pron]
आलये
आलय [mn]
क्षुधितो
क्षुध् [4. P.]
ऽहं
मद् [pron]
गतप्राणो
गम् [6. Ā.]
गतप्राणो
प्राण [m]
हरिष्यामि
हृ [2. P.]
श्वजाघनीम्
श्वन् [m]
श्वजाघनीम्
जाघनी [f]
तृषितः कलुषं पाता नास्ति ह्रीरशनार्थिनः । क्षुद्धर्मं दूषयत्यत्र हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥
English Translation
Being hungry I have become sinful. One who seeks food has no shame. It is hunger which is actuating me to commit this sin. It is for this that I wish to take away that haunch of dog's meat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तृषितः
तृषित [adj]
कलुषं
कलुष [adj]
पाता
पा [1. Ā.]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
ह्रीर्
ह्री [f]
अशनार्थिनः
अशन [n]
अशनार्थिनः
अर्थिन् [adj]
क्षुधितो
क्षुध् [4. P.]
ऽहं
मद् [pron]
गतप्राणो
गम् [6. Ā.]
गतप्राणो
प्राण [m]
हरिष्यामि
हृ [2. P.]
श्वजाघनीम्
श्वन् [m]
श्वजाघनीम्
जाघनी [f]
अग्निर्मुखं पुरोधाश्च देवानां शुचिपाद्विभुः । यथा स सर्वभुग्ब्रह्मा तथा मां विद्धि धर्मतः ॥
English Translation
Fire is the mouth of the gods. He is also their priest. He should, therefore, take nothing save pure and clean things. At times, however, that great god becomes a consuiner of everythings. Know that I have now become like him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अग्निर्
अग्नि [m]
मुखं
मुख [n]
पुरोधाश्च
पुरोधस् [m]
पुरोधाश्च
च [ind]
देवानां
देव [m]
विभुः
विभु [adj]
यथा
यथा [ind]
स
तद् [pron]
सर्वभुग्
सर्व [pron]
सर्वभुग्
भुज् [adj]
ब्रह्मा
ब्रह्मन् [m]
तथा
तथा [ind]
मां
मद् [pron]
विद्धि
विद् [6. Ā.]
धर्मतः
धर्म [mn]
तमुवाच स चण्डालो महर्षे शृणु मे वचः । श्रुत्वा तथा समातिष्ठ यथा धर्मान्न हीयसे ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
चण्डालो
चण्डाल [m]
महर्षे
महत् [adj]
महर्षे
ऋषि [m]
शृणु
श्रु [4. P.]
मे
मद् [pron]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
तथा
तथा [ind]
समातिष्ठ
समास्था [1. Ā.]
यथा
यथा [ind]
धर्मान्न
धर्म [mn]
धर्मान्न
न [ind]
हीयसे
हा [1. P.]
मृगाणामधमं श्वानं प्रवदन्ति मनीषिणः । तस्याप्यधम उद्देशः शरीरस्योरुजाघनी ॥
English Translation
Hear, O regenerate Rishi, What I say to you about your duty. The wise say that a dog is impurer than a jackal. The haunch, again, of a dog is impurer then any other part of his body.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मृगाणाम्
मृग [m]
अधमं
अधम [adj]
श्वानं
श्वन् [m]
प्रवदन्ति
प्रवद् [1. Ā.]
मनीषिणः
मनीषिन् [adj]
तस्याप्यधम
तद् [pron]
तस्याप्यधम
अपि [ind]
तस्याप्यधम
अधम [adj]
उद्देशः
उद्देश [m]
शरीरस्योरुजाघनी
शरीर [n]
शरीरस्योरुजाघनी
ऊरु [mf]
शरीरस्योरुजाघनी
जाघनी [f]
नेदं सम्यग्व्यवसितं महर्षे कर्म वैकृतम् । चण्डालस्वस्य हरणमभक्ष्यस्य विशेषतः ॥
English Translation
This is not wise resolution of yours, therefore, O great Rishi, this act, this theft of what belongs to a Chandala this theft, moreover of impure food, is not right.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नेदं
न [ind]
नेदं
इदम् [pron]
सम्यग्
सम्यक् [ind]
व्यवसितं
व्यवसा [6. Ā.]
महर्षे
महत् [adj]
महर्षे
ऋषि [m]
कर्म
कर्मन् [n]
वैकृतम्
वैकृत [adj]
चण्डालस्वस्य
चण्डाल [m]
चण्डालस्वस्य
स्व [n]
हरणम्
हरण [n]
अभक्ष्यस्य
अभक्ष्य [adj]
विशेषतः
विशेषतः [ind]
साध्वन्यमनुपश्य त्वमुपायं प्राणधारणे । न मांसलोभात्तपसो नाशस्ते स्यान्महामुने ॥
English Translation
Blessed to you, do you look out for some other means for keeping your life. O great sage, let not your penances suffer destruction for this your strong desire for dog's meat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
साध्वन्यम्
साधु [adj]
साध्वन्यम्
अन्य [pron]
अनुपश्य
अनुपश् [4. Ā.]
त्वम्
त्वद् [pron]
उपायं
उपाय [m]
प्राणधारणे
प्राण [m]
प्राणधारणे
धारण [n]
न
न [ind]
मांसलोभात्
मांस [n]
मांसलोभात्
लोभ [m]
तपसो
तपस् [n]
नाशस्ते
नाश [m]
नाशस्ते
त्वद् [pron]
स्यान्महामुने
अस् [2. P.]
स्यान्महामुने
महत् [adj]
स्यान्महामुने
मुनि [m]
जानतोऽविहितो मार्गो न कार्यो धर्मसंकरः । मा स्म धर्मं परित्याक्षीस्त्वं हि धर्मविदुत्तमः ॥
English Translation
Knowing as you do the duties sanctioned in the scriptures, you should not do a act which leads to a confusion of duties. Do not renounce righteousness, for you are the foremost of all pious persons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जानतो
ज्ञा [4. Ā.]
ऽविहितो
अविहित [adj]
मार्गो
मार्ग [m]
न
न [ind]
कार्यो
कृ [2. Ā.]
धर्मसंकरः
धर्म [mn]
धर्मसंकरः
संकर [m]
मा
मा [ind]
स्म
स्म [ind]
धर्मं
धर्म [mn]
परित्याक्षीस्त्वं
परित्यज् [1. Ā.]
परित्याक्षीस्त्वं
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
धर्मविद्
धर्म [mn]
धर्मविद्
विद् [adj]
उत्तमः
उत्तम [adj]
विश्वामित्रस्ततो राजन्नित्युक्तो भरतर्षभ । क्षुधार्तः प्रत्युवाचेदं पुनरेव महामुनिः ॥
English Translation
Thus addressed, O king, the great Rishi Vishvamitra, stricken with hunger, O foremost of Bharata's race, once more said,-A long time has passed away without my having taken any food, I do not see any means again for keeping up my life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विश्वामित्रस्ततो
विश्वामित्र [m]
विश्वामित्रस्ततो
ततस् [ind]
राजन्न्
राजन् [m]
इत्युक्तो
इति [ind]
इत्युक्तो
वच् [2. P.]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]
क्षुधार्तः
क्षुधा [f]
क्षुधार्तः
आर्त [adj]
प्रत्युवाचेदं
प्रतिवच् [3. Ā.]
प्रत्युवाचेदं
इदम् [pron]
पुनर्
पुनर् [ind]
एव
एव [ind]
महामुनिः
महत् [adj]
महामुनिः
मुनि [m]
निराहारस्य सुमहान्मम कालोऽभिधावतः । न विद्यतेऽभ्युपायश्च कश्चिन्मे प्राणधारणे ॥
English Translation
Thus addressed, O king, the great Rishi Vishvamitra, stricken with hunger, O foremost of Bharata's race, once more said,-A long time has passed away without my having taken any food, I do not see any means again for keeping up my life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निराहारस्य
निराहार [adj]
सुमहान्मम
सु [ind]
सुमहान्मम
महत् [adj]
सुमहान्मम
मद् [pron]
कालो
काल [m]
ऽभिधावतः
अभिधाव् [1. Ā.]
न
न [ind]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
ऽभ्युपायश्च
अभ्युपाय [m]
ऽभ्युपायश्च
च [ind]
कश्चिन्मे
कश्चित् [pron]
कश्चिन्मे
मद् [pron]
प्राणधारणे
प्राण [m]
प्राणधारणे
धारण [n]
येन तेन विशेषेण कर्मणा येन केनचित् । अभ्युज्जीवेत्सीदमानः समर्थो धर्ममाचरेत् ॥
English Translation
One should, when he is about to die, keep up his life by any means in his power without judging of their charter. Afterwards, when able, he should seek the acquisition of merit.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
येन
यद् [pron]
तेन
तद् [pron]
विशेषेण
विशेष [m]
कर्मणा
कर्मन् [n]
येन
यद् [pron]
केनचित्
कश्चित् [pron]
उद्धरेद्
उद्धृ [1. Ā.]
दीनम्
दीन [adj]
आत्मानं
आत्मन् [m]
समर्थो
समर्थ [adj]
धर्मम्
धर्म [mn]
आचरेत्
आचर् [1. Ā.]