परितुष्टस्तु सुग्रीवस्तेन वाक्येन वानरः । लक्ष्मणस्याग्रजं राममिदं वचनमब्रवीत् ॥
parituṣṭastu sugrīvastena vākyena vānaraḥ | lakṣmaṇasyāgrajaṃ rāmamidaṃ vacanamabravīt ||
English Translation
Sugrīva, rejoiced at the words of Rāma, said to that hero, the elder brother of Laksmana; who was well pleased.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परितुष्टस्
परितुष् [4. P.]
तु
तु [ind]
सुग्रीवस्
सुग्रीव [m]
तेन
तद् [pron]
वाक्येन
वाक्य [n]
वानरः
वानर [m]
लक्ष्मणस्याग्रजं
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणस्याग्रजं
अग्रज [m]
रामम्
राम [m]
इदं
इदम् [pron]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
सर्वथाहमनुग्राह्यो देवतानामसंशयः । उपपन्नगुणोपेतः सखा यस्य भवान्मम ॥
sarvathāhamanugrāhyo devatānāmasaṃśayaḥ | upapannaguṇopetaḥ sakhā yasya bhavānmama ||
English Translation
I am, without doubt, worthy of being favoured by the gods, since you accomplished and furnished with virtues are my friend.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वथाहम्
सर्वथा [ind]
सर्वथाहम्
मद् [pron]
अनुग्राह्यो
अनुग्रह् [9. Ā.]
देवतानाम्
देवता [f]
असंशयः
असंशय [m]
उपपन्नगुणोपेतः
उपपद् [4. P.]
उपपन्नगुणोपेतः
गुण [mn]
उपपन्नगुणोपेतः
उपेत [adj]
सखा
सखि [m]
यस्य
यद् [pron]
भवान्
भवत् [adj]
मम
मद् [pron]
शक्यं खलु भवेद्राम सहायेन त्वयानघ । सुरराज्यमपि प्राप्तुं स्वराज्यं किं पुनः प्रभो ॥
śakyaṃ khalu bhavedrāma sahāyena tvayānagha | surarājyamapi prāptuṃ svarājyaṃ kiṃ punaḥ prabho ||
English Translation
By your help, O Rama, one can, O sinless one, obtain the kingdom of the celestials,-what is to be said of one's kingdom, O lord?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शक्यं
शक्य [adj]
खलु
खलु [ind]
भवेद्
भू [1. Ā.]
राम
राम [m]
सहायेन
सहाय [m]
त्वयानघ
त्वद् [pron]
त्वयानघ
अनघ [adj]
सुरराज्यम्
सुर [m]
सुरराज्यम्
राज्य [n]
अपि
अपि [ind]
प्राप्तुं
प्राप् [1. P.]
स्वराज्यं
स्व [adj]
स्वराज्यं
राज्य [n]
किं
क [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
प्रभो
प्रभु [m]
सोऽहं सभाज्यो बन्धूनां सुहृदां चैव राघव । यस्याग्निसाक्षिकं मित्रं लब्धं राघववंशजम् ॥
so'haṃ sabhājyo bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva rāghava | yasyāgnisākṣikaṃ mitraṃ labdhaṃ rāghavavaṃśajam ||
English Translation
I, who have, in the presence of Fire, gained for my friend (you) sprung from the Rāghava race, am, O Rāghava worthy of being honoured by my friends and relations.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
सभाज्यो
सभाज्य [adj]
बन्धूनां
बन्धु [m]
सुहृदां
सुहृद् [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
राघव
राघव [m]
यस्याग्निसाक्षिकं
यद् [pron]
यस्याग्निसाक्षिकं
अग्नि [m]
यस्याग्निसाक्षिकं
साक्षिक [n]
मित्रं
मित्र [mn]
लब्धं
लभ् [1. P.]
राघववंशजम्
राघव [m]
राघववंशजम्
वंश [m]
राघववंशजम्
ज [adj]
अहमप्यनुरूपस्ते वयस्यो ज्ञास्यसे शनैः । न तु वक्तुं समर्थोऽहं स्वयमात्मगतान्गुणान् ॥
ahamapyanurūpaste vayasyo jñāsyase śanaiḥ | na tu vaktuṃ samartho'haṃ svayamātmagatānguṇān ||
English Translation
You also shall by and by learn that I am a fit friend for you; but I can not speak to you of the qualities that abide in me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहम्
मद् [pron]
अप्य्
अपि [ind]
अनुरूपस्
अनुरूप [adj]
ते
त्वद् [pron]
वयस्यो
वयस्य [m]
ज्ञास्यसे
ज्ञा [4. Ā.]
शनैः
शनैस् [ind]
न
न [ind]
तु
तु [ind]
वक्तुं
वच् [2. P.]
समर्थो
समर्थ [adj]
ऽहं
मद् [pron]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
आत्मगतान्
आत्मन् [m]
आत्मगतान्
गम् [6. Ā.]
गुणान्
गुण [mn]
महात्मनां तु भूयिष्ठं त्वद्विधानां कृतात्मनाम् । निश्चला भवति प्रीतिर्धैर्यमात्मवतामिव ॥
mahātmanāṃ tu bhūyiṣṭhaṃ tvadvidhānāṃ kṛtātmanām | niścalā bhavati prītirdhairyamātmavatāmiva ||
English Translation
O free one, the felicity of high-souled and self-governed friends like you abounds and is enduring.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महात्मनां
महात्मन् [adj]
तु
तु [ind]
भूयिष्ठं
भूयिष्ठ [adj]
त्वद्विधानां
त्वद्विध [adj]
कृतात्मनाम्
कृतात्मन् [adj]
निश्चला
निश्चल [adj]
भवति
भू [1. Ā.]
प्रीतिर्
प्रीति [f]
धैर्यम्
धैर्य [n]
आत्मवताम्
आत्मवत् [adj]
इव
इव [ind]
रजतं वा सुवर्णं वा वस्त्राण्याभरणानि वा । अविभक्तानि साधूनामवगच्छन्ति साधवः ॥
rajataṃ vā suvarṇaṃ vā vastrāṇyābharaṇāni vā | avibhaktāni sādhūnāmavagacchanti sādhavaḥ ||
English Translation
Pious friends look upon the silver, and gold, and the elegant ornaments of pious friends as common property.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रजतं
रजत [n]
वा
वा [ind]
सुवर्णं
सुवर्ण [n]
वा
वा [ind]
वस्त्राण्य्
वस्त्र [mn]
आभरणानि
आभरण [n]
वा
वा [ind]
अविभक्तानि
अविभक्त [adj]
साधूनाम्
साधु [adj]
अवगच्छन्ति
अवगम् [6. P.]
साधवः
साधु [adj]
आढ्यो वापि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितोऽपि वा । निर्दोषो वा सदोषो वा वयस्यः परमा गतिः ॥
āḍhyo vāpi daridro vā duḥkhitaḥ sukhito'pi vā | nirdoṣo vā sadoṣo vā vayasyaḥ paramā gatiḥ ||
English Translation
Whether rich or poor, happy or miserable, good or bad, a friend is the greatest refuge (of his friend).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आढ्यो
आढ्य [adj]
वापि
वा [ind]
वापि
अपि [ind]
दरिद्रो
दरिद्र [adj]
वा
वा [ind]
दुःखितः
दुःखित [adj]
सुखितो
सुखित [adj]
ऽपि
अपि [ind]
वा
वा [ind]
निर्दोषो
निर्दोष [adj]
वा
वा [ind]
सदोषो
स [ind]
सदोषो
दोष [mn]
वा
वा [ind]
वयस्यः
वयस्य [m]
परमा
परम [adj]
गतिः
गति [f]
धनत्यागः सुखत्यागो देहत्यागोऽपि वा पुनः । वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहं दृष्ट्वा तथाविधम् ॥
dhanatyāgaḥ sukhatyāgo dehatyāgo'pi vā punaḥ | vayasyārthe pravartante snehaṃ dṛṣṭvā tathāvidham ||
English Translation
Witnessing such affection, people can, O sinless one, forsake wealth, comfort, and even their native land for the sake of their friends.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धनत्यागः
धन [n]
धनत्यागः
त्याग [m]
सुखत्यागो
सुख [n]
सुखत्यागो
त्याग [m]
देहत्यागो
देह [mn]
देहत्यागो
त्याग [m]
ऽपि
अपि [ind]
वा
वा [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
वयस्यार्थे
वयस्य [m]
वयस्यार्थे
अर्थ [mn]
प्रवर्तन्ते
प्रवृत् [1. Ā.]
स्नेहं
स्नेह [mn]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
तथाविधम्
तथाविध [adj]
तत्तथेत्यब्रवीद्रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम् । लक्ष्मणस्याग्रतो लक्ष्म्या वासवस्येव धीमतः ॥
tattathetyabravīdrāmaḥ sugrīvaṃ priyavādinam | lakṣmaṇasyāgrato lakṣmyā vāsavasyeva dhīmataḥ ||
English Translation
There at the graceful Rāma, in front of the intelligent Lakşmaņa resembling Väsava, said to Sugriva of a pleasing presence,-It is even so.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्
तद् [pron]
तथेत्य्
तथा [ind]
तथेत्य्
इति [ind]
अब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
रामः
राम [m]
सुग्रीवं
सुग्रीव [m]
प्रियवादिनम्
प्रिय [adj]
प्रियवादिनम्
वादिन् [adj]
लक्ष्मणस्याग्रतो
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणस्याग्रतो
अग्रतस् [ind]
लक्ष्म्या
लक्ष्मी [f]
वासवस्येव
वासव [m]
वासवस्येव
इव [ind]
धीमतः
धीमत् [adj]
ततो रामं स्थितं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम् । सुग्रीवः सर्वतश्चक्षुर्वने लोलमपातयत् ॥
tato rāmaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ ca mahābalam | sugrīvaḥ sarvataścakṣurvane lolamapātayat ||
English Translation
The next day seeing Rāma as well as the mighty Lakşmaņa seated on the ground, Sugrīva briskly cast his eyes about the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
रामं
राम [m]
स्थितं
स्था [1. Ā.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
च
च [ind]
महाबलम्
महत् [adj]
महाबलम्
बल [mn]
सुग्रीवः
सुग्रीव [m]
सर्वतश्
सर्वतस् [ind]
चक्षुर्
चक्षुस् [n]
वने
वन [n]
लोलम्
लोल [adj]
अपातयत्
पातय् [10. Ā.]
स ददर्श ततः सालमविदूरे हरीश्वरः । सुपुष्पमीषत्पत्राढ्यं भ्रमरैरुपशोभितम् ॥
sa dadarśa tataḥ sālamavidūre harīśvaraḥ | supuṣpamīṣatpatrāḍhyaṃ bhramarairupaśobhitam ||
English Translation
And hard by that lord of monkeys discovered a Sāla tree, bearing a few beautiful blossoms, with its wealth of foliage, decked by black bees.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
ददर्श
दृश् [6. P.]
ततः
ततस् [ind]
सालम्
साल [m]
अविदूरे
अविदूर [n]
हरीश्वरः
हरि [m]
हरीश्वरः
ईश्वर [m]
सुपुष्पम्
सुपुष्प [adj]
ईषत्पत्त्राढ्यं
ईषत् [ind]
ईषत्पत्त्राढ्यं
पत्त्र [mn]
ईषत्पत्त्राढ्यं
आढ्य [adj]
भ्रमरैर्
भ्रमर [m]
उपशोभितम्
उपशोभय् [10. P.]
तस्यैकां पर्णबहुलां भङ्क्त्वा शाखां सुपुष्पिताम् । सालस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः ॥
tasyaikāṃ parṇabahulāṃ bhaṅktvā śākhāṃ supuṣpitām | sālasyāstīrya sugrīvo niṣasāda sarāghavaḥ ||
English Translation
Then spreading a beautifully blossoming spray of Sala, full of foliage, Sugriva made an awning and sat down with Rāghava.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्यैकां
तद् [pron]
तस्यैकां
एक [pron]
पर्णबहुलां
पर्ण [mn]
पर्णबहुलां
बहुल [adj]
भङ्क्त्वा
भञ्ज् [4. P.]
शाखां
शाखा [f]
सुपुष्पिताम्
सु [ind]
सुपुष्पिताम्
पुष्पित [adj]
सालस्यास्तीर्य
साल [m]
सालस्यास्तीर्य
आस्तृ [5. P.]
सुग्रीवो
सुग्रीव [m]
निषसाद
निषद् [1. Ā.]
सराघवः
स [ind]
सराघवः
राघव [m]
तावासीनौ ततो दृष्ट्वा हनूमानपि लक्ष्मणम् । सालशाखां समुत्पाट्य विनीतमुपवेशयत् ॥
tāvāsīnau tato dṛṣṭvā hanūmānapi lakṣmaṇam | sālaśākhāṃ samutpāṭya vinītamupaveśayat ||
English Translation
Seeing them seated, Hanumān breaking off a branch of śāla, humbly made Lakşmaņa sit down.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताव्
तद् [pron]
आसीनौ
आस् [4. P.]
ततो
ततस् [ind]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
हनूमान्
हनुमन्त् [m]
अपि
अपि [ind]
लक्ष्मणम्
लक्ष्मण [m]
सालशाखां
साल [m]
सालशाखां
शाखा [f]
समुत्पाट्य
समुत्पाटय् [10. P.]
विनीतम्
विनी [1. Ā.]
उपवेशयत्
उपवेशय् [10. P.]
ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णं मधुरया गिरा । उवाच प्रणयाद्रामं हर्षव्याकुलिताक्षरम् ॥
tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvaḥ ślakṣṇaṃ madhurayā girā | uvāca praṇayādrāmaṃ harṣavyākulitākṣaram ||
English Translation
Next Sugriva, feeling high rapture, with his eyes expanded with joy, answered Rāma blandly in sweet words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
प्रहृष्टः
प्रहृष् [4. Ā.]
सुग्रीवः
सुग्रीव [m]
श्लक्ष्णं
श्लक्ष्ण [adj]
मधुरया
मधुर [adj]
गिरा
गिर् [f]
उवाच
वच् [2. P.]
प्रणयाद्
प्रणय [m]
रामं
राम [m]
हर्षव्याकुलिताक्षरम्
हर्ष [m]
हर्षव्याकुलिताक्षरम्
व्याकुलित [adj]
हर्षव्याकुलिताक्षरम्
अक्षर [n]
अहं विनिकृतो भ्रात्रा चराम्येष भयार्दितः । ऋश्यमूकं गिरिवरं हृतभार्यः सुदुःखितः ॥
ahaṃ vinikṛto bhrātrā carāmyeṣa bhayārditaḥ | ṛśyamūkaṃ girivaraṃ hṛtabhāryaḥ suduḥkhitaḥ ||
English Translation
Wronged by my brother, I deprived of my wife and exceedingly distressed, and exercised with fear, live in this foremost of mountains, Rs yamuka.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
विनिकृतो
विनिकृ [8. Ā.]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
चराम्य्
चर् [1. Ā.]
एष
एतद् [pron]
भयार्दितः
भय [n]
भयार्दितः
अर्दय् [10. Ā.]
ऋश्यमूकं
ऋश्यमूक [m]
गिरिवरं
गिरि [m]
गिरिवरं
वर [adj]
हृतभार्यः
हृ [2. P.]
हृतभार्यः
भार्या [f]
सुदुःखितः
सु [ind]
सुदुःखितः
दुःखित [adj]
सोऽहं त्रस्तो भये मग्नो वसाम्युद्भ्रान्तचेतनः । वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव ॥
so'haṃ trasto bhaye magno vasāmyudbhrāntacetanaḥ | vālinā nikṛto bhrātrā kṛtavairaśca rāghava ||
English Translation
I am afflicted with fright, and worried by fear, with my senses bewildered in this wood. Wronged have I been by Vāli, my brother; and I have incurred his hostility, O Raghava.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
त्रस्तो
त्रस् [4. Ā.]
भये
भय [n]
मग्नो
मज्ज् [1. Ā.]
वसाम्य्
वस् [2. P.]
उद्भ्रान्तचेतनः
उद्भ्रम् [4. P.]
उद्भ्रान्तचेतनः
चेतना [f]
वालिना
वालिन् [m]
निकृतो
निकृ [8. Ā.]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
कृतवैरश्
कृ [2. Ā.]
कृतवैरश्
वैर [mn]
च
च [ind]
राघव
राघव [m]
वालिनो मे भयार्तस्य सर्वलोकाभयंकर । ममापि त्वमनाथस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥
vālino me bhayārtasya sarvalokābhayaṃkara | mamāpi tvamanāthasya prasādaṃ kartumarhasi ||
English Translation
O you, that remove the fear of all creatures, it behove you who am tormented by fear and am helpless, to extend your favour to me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वालिनो
वालिन् [m]
मे
मद् [pron]
भयार्तस्य
भय [n]
भयार्तस्य
आर्त [adj]
सर्वलोकाभयंकर
सर्व [pron]
सर्वलोकाभयंकर
लोक [m]
सर्वलोकाभयंकर
भयंकर [adj]
ममापि
मद् [pron]
ममापि
अपि [ind]
त्वम्
त्वद् [pron]
अनाथस्य
अनाथ [adj]
प्रसादं
प्रसाद [m]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः । प्रत्युवाच स काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव ॥
evamuktastu tejasvī dharmajño dharmavatsalaḥ | pratyuvāca sa kākutsthaḥ sugrīvaṃ prahasanniva ||
English Translation
Thus addressed, the powerful Kākutstha, knowing righteousness, and devoted to virtue, answered Sugriva, smiling,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तस्
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
तेजस्वी
तेजस्विन् [adj]
धर्मज्ञो
धर्म [mn]
धर्मज्ञो
ज्ञ [adj]
धर्मवत्सलः
धर्म [mn]
धर्मवत्सलः
वत्सल [adj]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
स
तद् [pron]
काकुत्स्थः
काकुत्स्थ [m]
सुग्रीवं
सुग्रीव [m]
प्रहसन्न्
प्रहस् [1. Ā.]
इव
इव [ind]
उपकारफलं मित्रमपकारोऽरिलक्षणम् । अद्यैव तं हनिष्यामि तव भार्यापहारिणम् ॥
upakāraphalaṃ mitramapakāro'rilakṣaṇam | adyaiva taṃ haniṣyāmi tava bhāryāpahāriṇam ||
English Translation
O mighty monkey, that the outcome of amity is good offices I am well aware of. I will slay that captor of your wife Vāli.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपकारफलं
उपकार [m]
उपकारफलं
फल [n]
मित्रम्
मित्र [mn]
अपकारो
अपकार [m]
ऽरिलक्षणम्
अरि [m]
ऽरिलक्षणम्
लक्षण [n]
अद्यैव
अद्य [ind]
अद्यैव
एव [ind]
तं
तद् [pron]
हनिष्यामि
हन् [6. P.]
तव
त्वद् [pron]
भार्यापहारिणम्
भार्या [f]
भार्यापहारिणम्
अपहारिन् [adj]
इमे हि मे महावेगाः पत्रिणस्तिग्मतेजसः । कार्तिकेयवनोद्भूताः शरा हेमविभूषिताः ॥
ime hi me mahāvegāḥ patriṇastigmatejasaḥ | kārtikeyavanodbhūtāḥ śarā hemavibhūṣitāḥ ||
English Translation
O exalted one, these feathered shafts of exceeding energy, sprung from the Kārtikeya forest, decked with gold, furnished with the plumes of the Kanka, resembling the thunderbolt of the great Indra, having smooth knots, and sharp heads, are like enraged serpents.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इमे
इदम् [pron]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
महावेगाः
महत् [adj]
महावेगाः
वेग [m]
पत्त्रिणस्
पत्त्रिन् [m]
तिग्मतेजसः
तिग्म [adj]
तिग्मतेजसः
तेजस् [n]
कार्त्तिकेयवनोद्भूताः
कार्त्तिकेय [m]
कार्त्तिकेयवनोद्भूताः
वन [n]
कार्त्तिकेयवनोद्भूताः
उद्भू [1. P.]
शरा
शर [m]
हेमविभूषिताः
हेमन् [n]
हेमविभूषिताः
विभूषय् [10. P.]
कङ्कपत्रप्रतिच्छन्ना महेन्द्राशनिसंनिभाः । सुपर्वाणः सुतीक्ष्णाग्रा सरोषा भुजगा इव ॥
kaṅkapatrapraticchannā mahendrāśanisaṃnibhāḥ | suparvāṇaḥ sutīkṣṇāgrā saroṣā bhujagā iva ||
English Translation
O exalted one, these feathered shafts of exceeding energy, sprung from the Kārtikeya forest, decked with gold, furnished with the plumes of the Kanka, resembling the thunderbolt of the great Indra, having smooth knots, and sharp heads, are like enraged serpents.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कङ्कपत्त्रप्रतिच्छन्ना
कङ्क [m]
कङ्कपत्त्रप्रतिच्छन्ना
पत्त्र [mn]
कङ्कपत्त्रप्रतिच्छन्ना
प्रतिच्छद् [1. P.]
महेन्द्राशनिसंनिभाः
महत् [adj]
महेन्द्राशनिसंनिभाः
इन्द्र [m]
महेन्द्राशनिसंनिभाः
अशनि [mf]
महेन्द्राशनिसंनिभाः
संनिभ [adj]
सुपर्वाणः
सु [ind]
सुपर्वाणः
पर्वन् [n]
सुतीक्ष्णाग्राः
सु [ind]
सुतीक्ष्णाग्राः
तीक्ष्ण [adj]
सुतीक्ष्णाग्राः
अग्र [n]
सरोषा
स [ind]
सरोषा
रोष [m]
भुजगा
भुजग [m]
इव
इव [ind]
भ्रातृसंज्ञममित्रं ते वालिनं कृतकिल्बिषम् । शरैर्विनिहतं पश्य विकीर्णमिव पर्वतम् ॥
bhrātṛsaṃjñamamitraṃ te vālinaṃ kṛtakilbiṣam | śarairvinihataṃ paśya vikīrṇamiva parvatam ||
English Translation
You shall behold your brother and enemy, who is named Vāli slain by my shafts, and lying like a dislodged hill.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भ्रातृसंज्ञम्
भ्रातृ [m]
भ्रातृसंज्ञम्
संज्ञा [f]
अमित्रं
अमित्र [mf]
ते
त्वद् [pron]
वालिनं
वालिन् [m]
कृतकिल्बिषम्
कृ [2. Ā.]
कृतकिल्बिषम्
किल्बिष [mn]
शरैर्
शर [m]
विनिहतं
विनिहन् [2. P.]
पश्य
पश् [4. Ā.]
विकीर्णम्
विकृ [6. Ā.]
इव
इव [ind]
पर्वतम्
पर्वत [mn]
राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः । प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ | praharṣamatulaṃ lebhe sādhu sādhviti cābravīt ||
English Translation
Hearing with Lakşmaņa the speech of the pious one, Rāma gained an excess of joy and exclaiming, Wonderful it is!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राघवस्य
राघव [m]
राघवस्य
राघव [m]
वचः
वचस् [n]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
सुग्रीवो
सुग्रीव [m]
सुग्रीवो
सुग्रीव [m]
वाहिनीपतिः
वाहिनीपति [m]
वाहिनीपतिः
वाहिनीपति [m]
प्रहर्षम्
प्रहर्ष [m]
अतुलं
अतुल [adj]
लेभे
लभ् [1. P.]
साधु
साधु [adj]
साध्व्
साधु [adj]
इति
इति [ind]
चाब्रवीत्
च [ind]
चाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
रामशोकाभिभूतोऽहं शोकार्तानां भवान्गतिः । वयस्य इति कृत्वा हि त्वय्यहं परिदेवये ॥
rāmaśokābhibhūto'haṃ śokārtānāṃ bhavāngatiḥ | vayasya iti kṛtvā hi tvayyahaṃ paridevaye ||
English Translation
O Rāma, overwhelmed am I by grief. You are the succour of those afflicted with sorrow. Having made you my friend, I express to you my grief.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राम
राम [m]
शोकाभिभूतो
शोक [m]
शोकाभिभूतो
अभिभू [1. P.]
ऽहं
मद् [pron]
शोकार्तानां
शोक [m]
शोकार्तानां
आर्त [adj]
भवान्
भवत् [adj]
गतिः
गति [f]
वयस्य
वयस्य [m]
इति
इति [ind]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
हि
हि [ind]
त्वय्य्
त्वद् [pron]
अहं
मद् [pron]
परिदेवये
परिदेवय् [10. Ā.]
त्वं हि पाणिप्रदानेन वयस्यो सोऽग्निसाक्षिकः । कृतः प्राणैर्बहुमतः सत्येनापि शपाम्यहम् ॥
tvaṃ hi pāṇipradānena vayasyo so'gnisākṣikaḥ | kṛtaḥ prāṇairbahumataḥ satyenāpi śapāmyaham ||
English Translation
I have, in the presence of Fire by giving you my hand, made you my friend. You are dearer to me than life itself. This I swear to you by Truth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वं
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
पाणिप्रदानेन
पाणि [m]
पाणिप्रदानेन
प्रदान [n]
वयस्यो
वयस्य [m]
मे
मद् [pron]
ऽग्निसाक्षिकः
अग्नि [m]
ऽग्निसाक्षिकः
साक्षिक [n]
कृतः
कृ [2. Ā.]
प्राणैर्
प्राण [m]
बहुमतः
बहु [adj]
बहुमतः
मन् [8. P.]
सत्येनापि
सत्य [n]
सत्येनापि
अपि [ind]
शपाम्य्
शप् [1. Ā.]
अहम्
मद् [pron]
वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धं प्रवदाम्यहम् । दुःखमन्तर्गतं यन्मे मनो दहति नित्यशः ॥
vayasya iti kṛtvā ca visrabdhaṃ pravadāmyaham | duḥkhamantargataṃ yanme mano dahati nityaśaḥ ||
English Translation
Having made you my friend, I inspired with confidence am unbosoming myself to you. The sorrow, that is in my heart, is constantly enfeebling my mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वयस्य
वयस्य [m]
इति
इति [ind]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
च
च [ind]
विश्रब्धं
विश्रम्भ् [1. Ā.]
प्रवदाम्य्
प्रवद् [1. Ā.]
अहम्
मद् [pron]
दुःखम्
दुःख [n]
अन्तर्गतं
अन्तर्गम् [1. P.]
यन्
यद् [pron]
मे
मद् [pron]
मनो
मनस् [n]
दहति
दह् [2. P.]
नित्यशः
नित्यशस् [ind]
एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पदूषितलोचनः । बाष्पोपहतया वाचा नोच्चैः शक्नोति भाषितुम् ॥
etāvaduktvā vacanaṃ bāṣpadūṣitalocanaḥ | bāṣpopahatayā vācā noccaiḥ śaknoti bhāṣitum ||
English Translation
Having proceeded thus far, he, his eyes filled with tears and his words faltering because of vapour, could not speak aloud.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतावद्
एतावत् [adj]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
वचनं
वचन [n]
बाष्पदूषितलोचनः
बाष्प [mn]
बाष्पदूषितलोचनः
दूषय् [10. Ā.]
बाष्पदूषितलोचनः
लोचन [n]
बाष्पोपहतया
बाष्प [mn]
बाष्पोपहतया
उपहन् [2. P.]
वाचा
वाच् [f]
नोच्चैः
न [ind]
नोच्चैः
उच्चैस् [ind]
शक्नोति
शक् [4. P.]
भाषितुम्
भाष् [1. P.]
बाष्पवेगं तु सहसा नदीवेगमिवागतम् । धारयामास धैर्येण सुग्रीवो रामसंनिधौ ॥
bāṣpavegaṃ tu sahasā nadīvegamivāgatam | dhārayāmāsa dhairyeṇa sugrīvo rāmasaṃnidhau ||
English Translation
Sugrīva suddenly restrained, before Rāma, the force of tears, like to the tide of a river.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बाष्पवेगं
बाष्प [mn]
बाष्पवेगं
वेग [m]
तु
तु [ind]
सहसा
सहस् [n]
नदीवेगम्
नदी [f]
नदीवेगम्
वेग [m]
इवागतम्
इव [ind]
इवागतम्
आगम् [6. P.]
धारयामास
धारय् [10. Ā.]
धैर्येण
धैर्य [n]
सुग्रीवो
सुग्रीव [m]
रामसंनिधौ
राम [m]
रामसंनिधौ
संनिधि [m]
संनिगृह्य तु तं बाष्पं प्रमृज्य नयने शुभे । विनिःश्वस्य च तेजस्वी राघवं पुनरब्रवीत् ॥
saṃnigṛhya tu taṃ bāṣpaṃ pramṛjya nayane śubhe | viniḥśvasya ca tejasvī rāghavaṃ punarabravīt ||
English Translation
Having restrained his tears and wiped his fair eyes, that energetic one, sighing heavily, again went on,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संनिगृह्य
संनिग्रह् [9. Ā.]
तु
तु [ind]
तं
तद् [pron]
बाष्पं
बाष्प [mn]
प्रमृज्य
प्रमृज् [2. Ā.]
नयने
नयन [n]
शुभे
शुभ [adj]
विनिःश्वस्य
विनिःश्वस् [1. P.]
च
च [ind]
तेजस्वी
तेजस्विन् [adj]
राघवं
राघव [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]