आर्तस्वरं तु तं भर्तुर्विज्ञाय सदृशं वने । उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जानीहि राघवम् ॥
ārtasvaraṃ tu taṃ bharturvijñāya sadṛśaṃ vane | uvāca lakṣmaṇaṃ sītā gaccha jānīhi rāghavam ||
English Translation
Hearing that cry in the forest resembling her husband's voice Sítā spake to Laksmana saying Do you go and learn what has befallen Rāghava.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आर्तस्वरं
आर्त [adj]
आर्तस्वरं
स्वर [m]
तु
तु [ind]
तं
तद् [pron]
भर्तुर्
भर्तृ [m]
विज्ञाय
विज्ञा [9. Ā.]
सदृशं
सदृश [adj]
वने
वन [n]
उवाच
वच् [2. P.]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
सीता
सीता [f]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
जानीहि
ज्ञा [4. Ā.]
राघवम्
राघव [m]
न हि मे जीवितं स्थाने हृदयं वावतिष्ठते । क्रोशतः परमार्तस्य श्रुतः शब्दो मया भृशम् ॥
na hi me jīvitaṃ sthāne hṛdayaṃ vāvatiṣṭhate | krośataḥ paramārtasya śrutaḥ śabdo mayā bhṛśam ||
English Translation
He is crying aloud in pitiable accents; hearing them my life and soul are incapable of remaining any longer in their proper places.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
जीवितं
जीवित [n]
स्थाने
स्थान [n]
हृदयं
हृदय [n]
वावतिष्ठते
वा [ind]
वावतिष्ठते
अवस्था [1. Ā.]
क्रोशतः
क्रुश् [4. P.]
परमार्तस्य
परम [adj]
परमार्तस्य
आर्त [adj]
श्रुतः
श्रु [4. P.]
शब्दो
शब्द [m]
मया
मद् [pron]
भृशम्
भृशम् [ind]
आक्रन्दमानं तु वने भ्रातरं त्रातुमर्हसि । तं क्षिप्रमभिधाव त्वं भ्रातरं शरणैषिणम् ॥
ākrandamānaṃ tu vane bhrātaraṃ trātumarhasi | taṃ kṣipramabhidhāva tvaṃ bhrātaraṃ śaraṇaiṣiṇam ||
English Translation
It behoveth you to save your brother who is crying aloud in the forest; do you immediately repair hence to save him, who is in need of your help. He has been over-powered by the Rākşasas like to a bullock brought under the power of a lion, Remembering the behest of Rāma, Laks maņa did not go, though accosted thus by Sītā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आक्रन्दमानं
आक्रन्द् [1. Ā.]
तु
तु [ind]
वने
वन [n]
भ्रातरं
भ्रातृ [m]
त्रातुम्
त्रा [2. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
तं
तद् [pron]
क्षिप्रम्
क्षिप्रम् [ind]
अभिधाव
अभिधाव् [1. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
भ्रातरं
भ्रातृ [m]
शरणैषिणम्
शरण [n]
शरणैषिणम्
एषिन् [adj]
रक्षसां वशमापन्नं सिंहानामिव गोवृषम् । न जगाम तथोक्तस्तु भ्रातुराज्ञाय शासनम् ॥
rakṣasāṃ vaśamāpannaṃ siṃhānāmiva govṛṣam | na jagāma tathoktastu bhrāturājñāya śāsanam ||
English Translation
It behoveth you to save your brother who is crying aloud in the forest; do you immediately repair hence to save him, who is in need of your help. He has been over-powered by the Rākşasas like to a bullock brought under the power of a lion, Remembering the behest of Rāma, Laks maņa did not go, though accosted thus by Sītā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रक्षसां
रक्षस् [n]
वशम्
वश [m]
आपन्नं
आपद् [4. P.]
सिंहानाम्
सिंह [m]
इव
इव [ind]
गोवृषम्
गोवृष [m]
न
न [ind]
जगाम
गम् [6. Ā.]
तथोक्तस्
तथा [ind]
तथोक्तस्
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
भ्रातुर्
भ्रातृ [m]
आज्ञाय
आज्ञा [9. P.]
शासनम्
शासन [n]
तमुवाच ततस्तत्र कुपिता जनकात्मजा । सौमित्रे मित्ररूपेण भ्रातुस्त्वमसि शत्रुवत् ॥
tamuvāca tatastatra kupitā janakātmajā | saumitre mitrarūpeṇa bhrātustvamasi śatruvat ||
English Translation
Extremely mortified, the daughter of Janaka spake to him saying O Son of Sumitra, you are an enemy to Rāma, in the grab of a brother. You did not proceed for the relief of they brother who has been reduced to such a plight.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
ततस्
ततस् [ind]
तत्र
तत्र [ind]
कुपिता
कुप् [4. Ā.]
जनकात्मजा
जनकात्मजा [f]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
मित्ररूपेण
मित्र [mn]
मित्ररूपेण
रूप [n]
भ्रातुस्
भ्रातृ [m]
त्वम्
त्वद् [pron]
असि
अस् [2. P.]
शत्रुवत्
शत्रु [m]
शत्रुवत्
वत् [ind]
यस्त्वमस्यामवस्थायां भ्रातरं नाभिपद्यसे । इच्छसि त्वं विनश्यन्तं रामं लक्ष्मण मत्कृते ॥
yastvamasyāmavasthāyāṃ bhrātaraṃ nābhipadyase | icchasi tvaṃ vinaśyantaṃ rāmaṃ lakṣmaṇa matkṛte ||
English Translation
Extremely mortified, the daughter of Janaka spake to him saying O Son of Sumitra, you are an enemy to Rāma, in the grab of a brother. You did not proceed for the relief of they brother who has been reduced to such a plight.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्
यद् [pron]
त्वम्
त्वद् [pron]
अस्याम्
इदम् [pron]
अवस्थायां
अवस्था [f]
भ्रातरं
भ्रातृ [m]
नाभिपद्यसे
न [ind]
नाभिपद्यसे
अभिपद् [4. P.]
इच्छसि
इष् [1. P.]
त्वं
त्वद् [pron]
विनश्यन्तं
विनश् [4. Ā.]
रामं
राम [m]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
मत्कृते
मद् [pron]
मत्कृते
कृते [ind]
व्यसनं ते प्रियं मन्ये स्नेहो भ्रातरि नास्ति ते । तेन तिष्ठसि विस्रब्धस्तमपश्यन्महाद्युतिम् ॥
vyasanaṃ te priyaṃ manye sneho bhrātari nāsti te | tena tiṣṭhasi visrabdhastamapaśyanmahādyutim ||
English Translation
I think Rama's adversity is welcome to you. You do not have any love towards your brother. It is for this that you stand unconcerned instead of proceeding to help your brilliant brother.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
व्यसनं
व्यसन [n]
ते
त्वद् [pron]
प्रियं
प्रिय [adj]
मन्ये
मन् [8. P.]
स्नेहो
स्नेह [mn]
भ्रातरि
भ्रातृ [m]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
ते
त्वद् [pron]
तेन
तेन [ind]
तिष्ठसि
स्था [1. Ā.]
विश्रब्धस्
विश्रम्भ् [1. Ā.]
तम्
तद् [pron]
अपश्यन्
अपश्यत् [adj]
महाद्युतिम्
महत् [adj]
महाद्युतिम्
द्युति [f]
किं हि संशयमापन्ने तस्मिन्निह मया भवेत् । कर्तव्यमिह तिष्ठन्त्या यत्प्रधानस्त्वमागतः ॥
kiṃ hi saṃśayamāpanne tasminniha mayā bhavet | kartavyamiha tiṣṭhantyā yatpradhānastvamāgataḥ ||
English Translation
For this it is that you did sit here without anxiety not seeing the highly effulgent (Rāma). Råma, following whom you have repaired to this forest, being in danger, of what avail is life to me.?'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
हि
हि [ind]
संशयम्
संशय [m]
आपन्ने
आपद् [4. P.]
तस्मिन्न्
तद् [pron]
इह
इह [ind]
मया
मद् [pron]
भवेत्
भू [1. Ā.]
कर्तव्यम्
कृ [2. Ā.]
इह
इह [ind]
तिष्ठन्त्या
स्था [1. Ā.]
यत्
यत् [ind]
प्रधानस्
प्रधान [adj]
त्वम्
त्वद् [pron]
आगतः
आगम् [6. P.]
इति ब्रुवाणं वैदेहीं बाष्पशोकपरिप्लुताम् । अब्रवील्लक्ष्मणस्त्रस्तां सीतां मृगवधूमिव ॥
iti bruvāṇaṃ vaidehīṃ bāṣpaśokapariplutām | abravīllakṣmaṇastrastāṃ sītāṃ mṛgavadhūmiva ||
English Translation
Vaidehī speaking thus being influenced by sorrow, and with tears in her eyes, like to a deer, Laksmana spoke to her.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
ब्रुवाणां
ब्रू [2. Ā.]
वैदेहीं
वैदेही [f]
बाष्पशोकपरिप्लुताम्
बाष्प [mn]
बाष्पशोकपरिप्लुताम्
शोक [m]
बाष्पशोकपरिप्लुताम्
परिप्लु [1. Ā.]
अब्रवील्
ब्रू [2. Ā.]
लक्ष्मणस्
लक्ष्मण [m]
त्रस्तां
त्रस् [4. Ā.]
सीतां
सीता [f]
मृगवधूम्
मृग [m]
मृगवधूम्
वधू [f]
इव
इव [ind]
देवि देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु । राक्षसेषु पिशाचेषु किंनरेषु मृगेषु च ॥
devi devamanuṣyeṣu gandharveṣu patatriṣu | rākṣaseṣu piśāceṣu kiṃnareṣu mṛgeṣu ca ||
English Translation
O brilliant Devi none among gods or men, gandharvas, birds or goblins kinnaras, wild animals or dreadful demons can encounter Rama in war.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देवि
देवी [f]
देवमनुष्येषु
देव [m]
देवमनुष्येषु
मनुष्य [m]
गन्धर्वेषु
गन्धर्व [m]
पतत्रिषु
पतत्रिन् [m]
राक्षसेषु
राक्षस [m]
पिशाचेषु
पिशाच [m]
किंनरेषु
किंनर [mn]
मृगेषु
मृग [m]
च
च [ind]
दानवेषु च घोरेषु न स विद्येत शोभने । यो रामं प्रतियुध्येत समरे वासवोपमम् ॥
dānaveṣu ca ghoreṣu na sa vidyeta śobhane | yo rāmaṃ pratiyudhyeta samare vāsavopamam ||
English Translation
O brilliant Devi none among gods or men, gandharvas, birds or goblins kinnaras, wild animals or dreadful demons can encounter Rama in war.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दानवेषु
दानव [m]
च
च [ind]
घोरेषु
घोर [adj]
न
न [ind]
स
तद् [pron]
विद्येत
विद् [2. Ā.]
शोभने
शोभन [adj]
यो
यद् [pron]
रामं
राम [m]
प्रतियुध्येत
प्रतियुध् [4. P.]
समरे
समर [mn]
वासवोपमम्
वासव [m]
वासवोपमम्
उपम [adj]
अवध्यः समरे रामो नैवं त्वं वक्तुमर्हसि । न त्वामस्मिन्वने हातुमुत्सहे राघवं विना ॥
avadhyaḥ samare rāmo naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi | na tvāmasminvane hātumutsahe rāghavaṃ vinā ||
English Translation
Rama is indestructible in war. It is not proper for you to say what you said. When he is not here I do not wish to leave you alone here in the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अवध्यः
अवध्य [adj]
समरे
समर [mn]
रामो
राम [m]
नैवं
न [ind]
नैवं
एवम् [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
वक्तुम्
वच् [2. P.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
न
न [ind]
त्वाम्
त्वद् [pron]
अस्मिन्
इदम् [pron]
वने
वन [n]
हातुम्
हा [1. P.]
उत्सहे
उत्सह् [1. P.]
राघवं
राघव [m]
विना
विना [ind]
अनिवार्यं बलं तस्य बलैर्बलवतामपि । त्रिभिर्लोकैः समुद्युक्तैः सेश्वरैः सामरैरपि ॥
anivāryaṃ balaṃ tasya balairbalavatāmapi | tribhirlokaiḥ samudyuktaiḥ seśvaraiḥ sāmarairapi ||
English Translation
He cannot be stopped by the strength of the mighty, or by Indra supported by gods or by the wellequipped armies of all the three worlds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनिवार्यं
अनिवार्य [adj]
बलं
बल [mn]
तस्य
तद् [pron]
बलैर्
बल [mn]
बलवताम्
बलवत् [adj]
अपि
अपि [ind]
त्रिभिर्
त्रि [nr]
लोकैः
लोक [m]
समुद्युक्तैः
समुद्युज् [7. Ā.]
सेश्वरैः
स [ind]
सेश्वरैः
ईश्वर [m]
सामरैर्
स [ind]
सामरैर्
अमर [m]
अपि
अपि [ind]
हृदयं निर्वृतं तेऽस्तु संतापस्त्यज्यतामयम् । आगमिष्यति ते भर्ता शीघ्रं हत्वा मृगोत्तमम् ॥
hṛdayaṃ nirvṛtaṃ te'stu saṃtāpastyajyatāmayam | āgamiṣyati te bhartā śīghraṃ hatvā mṛgottamam ||
English Translation
May your heart be relieved (of this fear) Give up this grief. Your husband will soon return with the excellent deer killed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हृदयं
हृदय [n]
निर्वृतं
निर्वृत [adj]
ते
त्वद् [pron]
ऽस्तु
अस् [2. P.]
संतापस्
संताप [m]
त्यज्यताम्
त्यज् [1. Ā.]
अयम्
इदम् [pron]
आगमिष्यति
आगम् [6. P.]
ते
त्वद् [pron]
भर्ता
भर्तृ [m]
शीघ्रं
शीघ्रम् [ind]
हत्वा
हन् [6. P.]
मृगोत्तमम्
मृग [m]
मृगोत्तमम्
उत्तम [adj]
न स तस्य स्वरो व्यक्तं न कश्चिदपि दैवतः । गन्धर्वनगरप्रख्या माया सा तस्य रक्षसः ॥
na sa tasya svaro vyaktaṃ na kaścidapi daivataḥ | gandharvanagaraprakhyā māyā sā tasya rakṣasaḥ ||
English Translation
Sooner shall your husband return killing the best of deer. It is not his voice nor one sent by any deity. It is but an illusion of that Rākşasa (Mārīca).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
स
तद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
स्वरो
स्वर [m]
व्यक्तं
व्यक्त [adj]
न
न [ind]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
अपि
अपि [ind]
दैवतः
दैवत [adj]
गन्धर्वनगरप्रख्या
गन्धर्वनगर [n]
गन्धर्वनगरप्रख्या
प्रख्या [f]
माया
माया [f]
सा
तद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
रक्षसः
रक्षस् [n]
न्यासभूतासि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना । रामेण त्वं वरारोहे न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे ॥
nyāsabhūtāsi vaidehi nyastā mayi mahātmanā | rāmeṇa tvaṃ varārohe na tvāṃ tyaktumihotsahe ||
English Translation
O Vaidehī, you have been left to my charge by the high-souled (Rama)-I therefore do not dare leave you behind, O you the jewel of a damsel.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न्यासभूतासि
न्यास [m]
न्यासभूतासि
भू [1. Ā.]
न्यासभूतासि
अस् [2. P.]
वैदेहि
वैदेही [f]
न्यस्ता
न्यस् [2. P.]
मयि
मद् [pron]
महात्मना
महात्मन् [adj]
रामेण
राम [m]
त्वं
त्वद् [pron]
वरारोहे
वर [adj]
वरारोहे
आरोह [mn]
न
न [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
त्यक्तुम्
त्यज् [1. Ā.]
इहोत्सहे
इह [ind]
इहोत्सहे
उत्सह् [1. P.]
कृतवैराश्च कल्याणि वयमेतैर्निशाचरैः । खरस्य निधने देवि जनस्थानवधं प्रति ॥
kṛtavairāśca kalyāṇi vayametairniśācaraiḥ | kharasya nidhane devi janasthānavadhaṃ prati ||
English Translation
We have made these night-rangers our enemies. For compassing the destruction of Khara, O worshipful one, and devastating Janasthāna, Rākṣasas oftentimes use improper words to us in this extensive forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कृतवैराश्
कृ [2. Ā.]
कृतवैराश्
वैर [mn]
च
च [ind]
कल्याणि
कल्याण [adj]
वयम्
मद् [pron]
एतैर्
एतद् [pron]
निशाचरैः
निशाचर [m]
खरस्य
खर [m]
निधने
निधन [mn]
देवि
देवी [f]
जनस्थानवधं
जनस्थान [n]
जनस्थानवधं
वध [m]
प्रति
प्रति [ind]
राक्षसा विधिना वाचो विसृजन्ति महावने । हिंसाविहारा वैदेहि न चिन्तयितुमर्हसि ॥
rākṣasā vidhinā vāco visṛjanti mahāvane | hiṃsāvihārā vaidehi na cintayitumarhasi ||
English Translation
O Vaidehī, to create mischief to the pious is the only amusement of these Rākşasas-you shoudst not therefore be anxious for this.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राक्षसा
राक्षस [m]
विधिना
विधि [m]
वाचो
वाच् [f]
विसृजन्ति
विसृज् [4. Ā.]
महावने
महत् [adj]
महावने
वन [n]
हिंसाविहारा
हिंसा [f]
हिंसाविहारा
विहार [m]
वैदेहि
वैदेही [f]
न
न [ind]
चिन्तयितुम्
चिन्तय् [10. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना । अब्रवीत्परुषं वाक्यं लक्ष्मणं सत्यवादिनम् ॥
lakṣmaṇenaivamuktā tu kruddhā saṃraktalocanā | abravītparuṣaṃ vākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavādinam ||
English Translation
Being thus addressed by him her eyes were reddened with ire, and she spake these harsh words to the truthful Lakşmaņa.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लक्ष्मणेनैवम्
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणेनैवम्
एवम् [ind]
उक्ता
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
क्रुद्धा
क्रुध् [4. Ā.]
संरक्तलोचना
संरञ्ज् [6. Ā.]
संरक्तलोचना
लोचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
परुषं
परुष [adj]
वाक्यं
वाक्य [n]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
सत्यवादिनम्
सत्य [n]
सत्यवादिनम्
वादिन् [adj]
अनार्य करुणारम्भ नृशंस कुलपांसन । अहं तव प्रियं मन्ये तेनैतानि प्रभाषसे ॥
anārya karuṇārambha nṛśaṃsa kulapāṃsana | ahaṃ tava priyaṃ manye tenaitāni prabhāṣase ||
English Translation
O cruel one! O you the destroyer of your line! it is a disgrace to you that you wishest to protect me (killing Răma). Methinks, this mighty disaster of Rāma is welcome to you, or else why should you seeing this, speak thus, O Laksmana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनार्य
अनार्य [adj]
करुणारम्भ
करुण [adj]
करुणारम्भ
आरम्भ [m]
नृशंस
नृशंस [adj]
कुलपांसन
कुल [n]
कुलपांसन
पांसन [adj]
अहं
मद् [pron]
तव
त्वद् [pron]
प्रियं
प्रिय [n]
मन्ये
मन् [8. P.]
तेनैतानि
तेन [ind]
तेनैतानि
एतद् [pron]
प्रभाषसे
प्रभाष् [1. P.]
नैतच्चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद्भवेत् । त्वद्विधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु ॥
naitaccitraṃ sapatneṣu pāpaṃ lakṣmaṇa yadbhavet | tvadvidheṣu nṛśaṃseṣu nityaṃ pracchannacāriṣu ||
English Translation
It is not a wonder that an evil desire lurks in you who are a hypocrite and a cruel-hearted cnemy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नैतच्
न [ind]
नैतच्
एतद् [pron]
चित्रं
चित्र [adj]
सपत्नेषु
सपत्न [m]
पापं
पाप [n]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
यद्
यद् [pron]
भवेत्
भू [1. Ā.]
त्वद्विधेषु
त्वद्विध [adj]
नृशंसेषु
नृशंस [adj]
नित्यं
नित्यम् [ind]
प्रच्छन्नचारिषु
प्रच्छद् [1. P.]
प्रच्छन्नचारिषु
चारिन् [adj]
सुदुष्टस्त्वं वने राममेकमेकोऽनुगच्छसि । मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा ॥
suduṣṭastvaṃ vane rāmamekameko'nugacchasi | mama hetoḥ praticchannaḥ prayukto bharatena vā ||
English Translation
Verily are you a monster of wickedness, that Rāma repairing to woods, you have, being lustful for me, followed him alone. Or hast you been engaged by Bharata to act thus?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुदुष्टस्
सु [ind]
सुदुष्टस्
दुष्ट [adj]
त्वं
त्वद् [pron]
वने
वन [n]
रामम्
राम [m]
एकम्
एक [pron]
एको
एक [pron]
ऽनुगच्छसि
अनुगम् [1. Ā.]
मम
मद् [pron]
हेतोः
हेतु [m]
प्रतिच्छन्नः
प्रतिच्छद् [1. P.]
प्रयुक्तो
प्रयुज् [7. Ā.]
भरतेन
भरत [m]
वा
वा [ind]
कथमिन्दीवरश्यामं रामं पद्मनिभेक्षणम् । उपसंश्रित्य भर्तारं कामयेयं पृथग्जनम् ॥
kathamindīvaraśyāmaṃ rāmaṃ padmanibhekṣaṇam | upasaṃśritya bhartāraṃ kāmayeyaṃ pṛthagjanam ||
English Translation
But your or Bharata's intention shall not be satisfied, O Saumitre. How shall I desire another man after serving the lotus-eyed Rāma of dark blue hue as my husband?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कथम्
कथम् [ind]
इन्दीवरश्यामं
इन्दीवर [mn]
इन्दीवरश्यामं
श्याम [adj]
रामं
राम [m]
पद्मनिभेक्षणम्
पद्म [mn]
पद्मनिभेक्षणम्
निभ [adj]
पद्मनिभेक्षणम्
ईक्षण [n]
उपसंश्रित्य
उपसंश्रि [1. P.]
भर्तारं
भर्तृ [m]
कामयेयं
कामय् [10. P.]
पृथग्
पृथक् [ind]
जनम्
जन [m]
समक्षं तव सौमित्रे प्राणांस्त्यक्ष्ये न संशयः । रामं विना क्षणमपि न हि जीवामि भूतले ॥
samakṣaṃ tava saumitre prāṇāṃstyakṣye na saṃśayaḥ | rāmaṃ vinā kṣaṇamapi na hi jīvāmi bhūtale ||
English Translation
I shall renounce my life before you, therefore, O Laksmana; without Rāma I shall not maintain my being for a moment on this earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समक्षं
समक्ष [adj]
तव
त्वद् [pron]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
प्राणांस्
प्राण [m]
त्यक्ष्ये
त्यज् [1. Ā.]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
रामं
राम [m]
विना
विना [ind]
क्षणम्
क्षण [m]
अपि
अपि [ind]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
जीवामि
जीव् [1. Ā.]
भूतले
भू [f]
भूतले
तल [mn]
इत्युक्तः परुषं वाक्यं सीतया सोमहर्षणम् । अब्रवील्लक्ष्मणः सीतां प्राञ्जलिर्विजितेन्द्रियः ॥
ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ sītayā somaharṣaṇam | abravīllakṣmaṇaḥ sītāṃ prāñjalirvijitendriyaḥ ||
English Translation
Hearing these brazen words of Sītā, capable of making one's down stand on end, the selfcontrolled Lakşmaņa with joined hands spake to her saying You are a very Goddess to me, I therefore dare not answer you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्य्
इति [ind]
उक्तः
वच् [2. P.]
परुषं
परुष [adj]
वाक्यं
वाक्य [n]
सीतया
सीता [f]
रोमहर्षणम्
रोमहर्षण [adj]
अब्रवील्
ब्रू [2. Ā.]
लक्ष्मणः
लक्ष्मण [m]
सीतां
सीता [f]
प्राञ्जलिर्
प्राञ्जलि [adj]
विजितेन्द्रियः
विजि [1. Ā.]
विजितेन्द्रियः
इन्द्रिय [n]
उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम । वाक्यमप्रतिरूपं तु न चित्रं स्त्रीषु मैथिलि ॥
uttaraṃ notsahe vaktuṃ daivataṃ bhavatī mama | vākyamapratirūpaṃ tu na citraṃ strīṣu maithili ||
English Translation
O princess from Mithila, I do not want to use such harsh words. To me you are a deity (worthy of adoration). It is not surprising that women of the world use such undeserving words. It is their nature.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्तरं
उत्तर [n]
नोत्सहे
न [ind]
नोत्सहे
उत्सह् [1. P.]
वक्तुं
वच् [2. P.]
दैवतं
दैवत [n]
भवती
भवत् [adj]
मम
मद् [pron]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अप्रतिरूपं
अप्रतिरूप [adj]
तु
तु [ind]
न
न [ind]
चित्रं
चित्र [adj]
स्त्रीषु
स्त्री [f]
मैथिलि
मैथिली [f]
स्वभावस्त्वेष नारीणामेषु लोकेषु दृश्यते । विमुक्तधर्माश्चपलास्तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः ॥
svabhāvastveṣa nārīṇāmeṣu lokeṣu dṛśyate | vimuktadharmāścapalāstīkṣṇā bhedakarāḥ striyaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वभावस्
स्वभाव [m]
त्व्
तु [ind]
एष
एतद् [pron]
नारीणाम्
नारी [f]
एषु
इदम् [pron]
लोकेषु
लोक [m]
दृश्यते
दृश् [6. P.]
विमुक्तधर्माश्
विमुच् [6. Ā.]
विमुक्तधर्माश्
धर्म [mn]
चपलास्
चपल [adj]
तीक्ष्णा
तीक्ष्ण [adj]
भेदकराः
भेद [m]
भेदकराः
कर [adj]
स्त्रियः
स्त्री [f]
उपशृण्वन्तु मे सर्वे साक्षिभूता वनेचराः । न्यायवादी यथा वाक्यमुक्तोऽहं परुषं त्वया ॥
upaśṛṇvantu me sarve sākṣibhūtā vanecarāḥ | nyāyavādī yathā vākyamukto'haṃ paruṣaṃ tvayā ||
English Translation
I speak what is just while you use harsh and unjust words. Let all beings who move in the forest bear witness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपशृण्वन्तु
उपश्रु [5. Ā.]
मे
मद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
साक्षिभूता
साक्षिन् [adj]
साक्षिभूता
भू [1. Ā.]
वनेचराः
वनेचर [adj]
न्यायवादी
न्याय [m]
न्यायवादी
वादिन् [adj]
यथा
यथा [ind]
वाक्यम्
वाक्य [n]
उक्तो
वच् [2. P.]
ऽहं
मद् [pron]
परुषं
परुष [adj]
त्वया
त्वद् [pron]
धिक्त्वामद्य प्रणश्य त्वं यन्मामेवं विशङ्कसे । स्त्रीत्वाद्दुष्टस्वभावेन गुरुवाक्ये व्यवस्थितम् ॥
dhiktvāmadya praṇaśya tvaṃ yanmāmevaṃ viśaṅkase | strītvādduṣṭasvabhāvena guruvākye vyavasthitam ||
English Translation
Fie upon you. Like a woman of wicked nature you doubt me when I stood firm by my brother's words. You will go to ruin.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धिक्
धिक् [ind]
त्वाम्
त्वद् [pron]
अद्य
अद्य [ind]
प्रणश्य
प्रणश् [4. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
यन्
यत् [ind]
माम्
मद् [pron]
एवं
एवम् [ind]
विशङ्कसे
विशङ्क् [1. Ā.]
स्त्रीत्वाद्
स्त्री [f]
स्त्रीत्वाद्
त्व [n]
दुष्टस्वभावेन
दुष्ट [adj]
दुष्टस्वभावेन
स्वभाव [m]
गुरुवाक्ये
गुरु [m]
गुरुवाक्ये
वाक्य [n]
व्यवस्थितम्
व्यवस्था [1. Ā.]
गमिष्ये यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति तेऽस्तु वरानने । रक्षन्तु त्वां विशालाक्षि समग्रा वनदेवताः ॥
gamiṣye yatra kākutsthaḥ svasti te'stu varānane | rakṣantu tvāṃ viśālākṣi samagrā vanadevatāḥ ||
English Translation
O beautiful lady, I will go to Rama wherever he may be. Be happy. O largeeyed one, may all the deities of the forest protect you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गमिष्ये
गम् [6. Ā.]
यत्र
यत्र [ind]
काकुत्स्थः
काकुत्स्थ [m]
स्वस्ति
स्वस्ति [fn]
ते
त्वद् [pron]
ऽस्तु
अस् [2. P.]
वरानने
वरानना [f]
रक्षन्तु
रक्ष् [4. P.]
त्वां
त्वद् [pron]
विशालाक्षि
विशाल [adj]
विशालाक्षि
अक्ष [adj]
समग्रा
समग्र [adj]
वनदेवताः
वन [n]
वनदेवताः
देवता [f]
निमित्तानि हि घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे । अपि त्वां सह रामेण पश्येयं पुनरागतः ॥
nimittāni hi ghorāṇi yāni prādurbhavanti me | api tvāṃ saha rāmeṇa paśyeyaṃ punarāgataḥ ||
English Translation
May the deities of the forest protect you, O you of expansive eyes! many a bad omen appear before me. My I see you again when I shall come back with Rāina.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निमित्तानि
निमित्त [n]
हि
हि [ind]
घोराणि
घोर [adj]
यानि
यद् [pron]
प्रादुर्भवन्ति
प्रादुर्भू [1. P.]
मे
मद् [pron]
अपि
अपि [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
सह
सह [ind]
रामेण
राम [m]
पश्येयं
पश् [4. Ā.]
पुनर्
पुनर् [ind]
आगतः
आगम् [6. P.]
लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु रुदती जनकात्मजा । प्रत्युवाच ततो वाक्यं तीव्रं बाष्पपरिप्लुता ॥
lakṣmaṇenaivamuktā tu rudatī janakātmajā | pratyuvāca tato vākyaṃ tīvraṃ bāṣpapariplutā ||
English Translation
Being thus accosted by Lakşmaņa the daughter of Janaka replied weeping and being bathed in tears.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लक्ष्मणेनैवम्
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणेनैवम्
एवम् [ind]
उक्ता
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
रुदती
रुद् [1. P.]
जनकात्मजा
जनकात्मजा [f]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
ततो
ततस् [ind]
वाक्यं
वाक्य [n]
तीव्रं
तीव्र [adj]
बाष्पपरिप्लुता
बाष्प [mn]
बाष्पपरिप्लुता
परिप्लु [1. Ā.]
गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि विना रामेण लक्ष्मण । आबन्धिष्येऽथ वा त्यक्ष्ये विषमे देहमात्मनः ॥
godāvarīṃ pravekṣyāmi vinā rāmeṇa lakṣmaṇa | ābandhiṣye'tha vā tyakṣye viṣame dehamātmanaḥ ||
English Translation
O Lakshmana without Rama I will drown myself in Godavari or hang myself or leap from a cliff into death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गोदावरीं
गोदावरी [f]
प्रवेक्ष्यामि
प्रविश् [4. P.]
विना
विना [ind]
रामेण
राम [m]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
आबन्धिष्ये
आबन्ध् [9. Ā.]
ऽथवा
अथवा [ind]
त्यक्ष्ये
त्यज् [1. Ā.]
विषमे
विषम [n]
देहम्
देह [mn]
आत्मनः
आत्मन् [m]
पिबामि वा विषं तीक्ष्णं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् । न त्वहं राघवादन्यं पदापि पुरुषं स्पृशे ॥
pibāmi vā viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣyāmi hutāśanam | na tvahaṃ rāghavādanyaṃ padāpi puruṣaṃ spṛśe ||
English Translation
Without Rama, O Laksmana, I shall drink virulent poison, enter fire or dive into the Godāverī. I shall destroy this body either by hanging or by falling down from the top of a high object. I shall never be able to touch another man but Rāma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पिबामि
पा [1. Ā.]
वा
वा [ind]
विषं
विष [n]
तीक्ष्णं
तीक्ष्ण [adj]
प्रवेक्ष्यामि
प्रविश् [4. P.]
हुताशनम्
हुताशन [m]
न
न [ind]
त्व्
तु [ind]
अहं
मद् [pron]
राघवाद्
राघव [m]
अन्यं
अन्य [pron]
पदापि
पद् [m]
पदापि
अपि [ind]
पुरुषं
पुरुष [m]
स्पृशे
स्पृश् [6. Ā.]
इति लक्ष्मणमाक्रुश्य सीता दुःखसमन्विता । पाणिभ्यां रुदती दुःखादुदरं प्रजघान ह ॥
iti lakṣmaṇamākruśya sītā duḥkhasamanvitā | pāṇibhyāṃ rudatī duḥkhādudaraṃ prajaghāna ha ||
English Translation
Speaking thus to Lakşmaņa, Sītā, being enveloped with grief, weeping, struck her belly* with her hands. Properly it should be Struck her breast. But it has a special significance here, i.e.-she would not be satisfied until her belly be filled with all the Raksasas salin.तामार्तरूपां विमना रुदन्ती
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
लक्ष्मणम्
लक्ष्मण [m]
आक्रुश्य
आक्रुश् [4. P.]
सीता
सीता [f]
दुःखसमन्विता
दुःख [n]
दुःखसमन्विता
समन्वित [adj]
पाणिभ्यां
पाणि [m]
रुदती
रुद् [1. P.]
दुःखाद्
दुःख [n]
उदरं
उदर [n]
प्रजघान
प्रहन् [2. Ā.]
ह
ह [ind]
तामार्तरूपां विमना रुदन्तीं; सौमित्रिरालोक्य विशालनेत्राम् । आश्वासयामास न चैव भर्तु;स्तं भ्रातरं किंचिदुवाच सीता ॥
tāmārtarūpāṃ vimanā rudantīṃ; saumitrirālokya viśālanetrām | āśvāsayāmāsa na caiva bhartu;staṃ bhrātaraṃ kiṃciduvāca sītā ||
English Translation
Seeing the daughter of Janaka of expansive eyes weep thus in pitiable accents, Lakşmaņa losing his attention began to console her.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताम्
तद् [pron]
आर्तरूपां
आर्त [adj]
आर्तरूपां
रूप [n]
विमना
विमनस् [adj]
रुदन्तीं
रुद् [1. P.]
सौमित्रिर्
सौमित्रि [m]
आलोक्य
आलोकय् [10. Ā.]
विशालनेत्राम्
विशाल [adj]
विशालनेत्राम्
नेत्र [mn]
आश्वासयामास
आश्वासय् [10. Ā.]
न
न [ind]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
भर्तुस्
भर्तृ [m]
तं
तद् [pron]
भ्रातरं
भ्रातृ [m]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
सीता
सीता [f]
ततस्तु सीतामभिवाद्य लक्ष्मणः; कृताञ्जलिः किंचिदभिप्रणम्य । अवेक्षमाणो बहुशश्च मैथिलीं; जगाम रामस्य समीपमात्मवान् ॥
tatastu sītāmabhivādya lakṣmaṇaḥ; kṛtāñjaliḥ kiṃcidabhipraṇamya | avekṣamāṇo bahuśaśca maithilīṃ; jagāma rāmasya samīpamātmavān ||
English Translation
Afterwards the pure-hearted Laksmana, having control over his senses, saluting Sītā with clasped palms and bending low a little proceeded where Rāma was, casting again and again his glance upon her as he went.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
तु
तु [ind]
सीताम्
सीता [f]
अभिवाद्य
अभिवादय् [10. Ā.]
लक्ष्मणः
लक्ष्मण [m]
कृताञ्जलिः
कृ [2. Ā.]
कृताञ्जलिः
अञ्जलि [m]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
अभिप्रणम्य
अभिप्रणम् [1. P.]
अवेक्षमाणो
अवेक्ष् [1. P.]
बहुशश्
बहुशस् [ind]
च
च [ind]
मैथिलीं
मैथिली [f]
जगाम
गम् [6. Ā.]
रामस्य
राम [m]
समीपम्
समीप [n]
आत्मवान्
आत्मवत् [adj]