प्रपद्यते कुमारी यं स कौमारो मतः पतिः ॥ १३ ॥
संप्रदानविशिष्टं तु कारकं नास्ति।
कर्त्ता कर्मविशिष्टो यथा— श्राद्धमनेनाऽद्य भुक्तं श्राद्धिकः। क्रियाविशेषणमिति— शब्दोपसंहारं च कर्मैव। तद्विशिष्टो यथा— प्रतिकूलं वर्त्तते प्रातिकूलिकम्, माशब्द, इत्याह माशब्दिक इति;
करणविशिष्टो यथा—अक्षैर्दीव्यति आक्षिकः।
अधिकरणविशिष्टो यथा—प्रावृषिकः प्रावृषि भवः प्रावृषेण्यः।
अपादानविशिष्टो यथा—पितुरागतं पित्र्यं धनम् इति।
कर्त्तृविशिष्टः कर्त्ता नास्ति।
करणं कर्मविशिष्टं यथा— ग्रीवायां भूषणं ग्रैवेयं रुक्मदाम। एवं
सम्प्रदानमपि यथा— मांसमेभ्यो नियुक्तं दीयते मांसिकाः पितरः।
अपादानं कर्त्तृविशिष्टं यथा— ब्रीह्यो भवन्त्यस्माद् ब्रैहेयं क्षेत्रम्। एवम्
अधिकरणमपि यथा— शर्कराः सन्त्यस्मिन् शर्करिलो देशः। तदेव
कर्मविशिष्टं यथा— पदमस्मिन् दृश्यं पद्यः कर्दमः।
करणविशिष्टमपि यथा— दण्डः प्रहरणमस्यां दण्डा क्रीडा इति।
करणादयोऽस्य विशिष्टा न विद्यन्ते ॥
कर्मकर्त्रोरेव अकारकसंबन्धिनिपातैर्विशेषणयोगः। स
कर्मणोऽकारकेण यथा— मासाय भूतो मासिकः, संवत्सरमधीष्टः सांवत्सरिक इति। कर्त्तुर्यथा— संतापाय प्रभवति सांतापिकः, वर्षं भूतो भावी वा वार्षिक इति।
कर्मणः सम्बन्धिनो यथा— वाक्यपदे अधिकृत्य कृतो ग्रन्थो वाक्यपदीयः, कलापिषु उदि्भद्यमानकलापेषु देयमृणं कालापकम् इति।
कर्तुर्यथा तित्तिरिणा प्रोक्तं विदन्ति अधीयते वा तैत्तिरीयाः, पूर्वं कृतं भुक्तं पीतं वा एभिः पूर्विणः इति।
कर्मणो निपातेन यथा— यथाकथाचं क्रियते याथाकथ्यमिदम् (काशिका ५.१.९८), बहिर्दृश्यते बाह्यम् इति।
कर्त्तुर्यथा आराद् भव आरातीयः, साक्षाद् द्रष्टा साक्षी इति।
ननु, क्रिययाऽपि कर्मणः कर्त्तुर्वा विशेषणयोगः संभवति। तद् यथा— पाकेन निर्वृत्तं पाकिमम्; अपमित्या (निर्वृत्तम्) आपमित्यकम्, याचितेन (निर्वृ्त्तं) याचितकम् इति; यथा च सुस्नातं पृच्छति (४.४.१. वाप.३) सौस्नातिकः प्रभूतमाह प्राभूतिकः, कृतं(तः) पूर्वमनेन कटः कृतपूर्वी कटम् इति (५.२.८७ काशिका)।
उच्यते क्रियाऽपि प्राकृतं कर्मैव। अतस्तद्विशिष्टयोरपि कर्मकर्त्रोः कर्मविशिष्टत्वमेव भवति।
ननु च 'निर्वृत्तमि' त्येतस्य कथं कर्मता?
इदं ह्यनुद्रिक्ते कर्मांशे कर्त्तरि वा प्रयुज्यमानं दृश्यते।
नैवम्
अन्तर्भूत—ण्यर्थत्वेनास्य सकर्मकत्वमपि मन्यन्ते। तथा च कात्यायनः —
(वररुचिः)
उत्तारणाय जगतः प्रपितामहेन
तस्मात् पदात् त्वमपि रज्जुरिव प्रवृत्ता ॥ १४ ॥
मल्लनागोऽ(कामसूत्रकृद् वात्स्यायनोऽ) प्याह 'नागरकवृत्त्या वर्त्तेते —ति (कामसू. १.४.१)।