Ādiparva Adhyāya 9
आदिपर्व • अध्यायः 9
Ādiparva Adhyāya 9 of the classical Mahābhārata with 23 verses.
Total: 23 Verses
•
Citations: MBh 1.9.1–23
•
250 Lexicon Terms
तेषु तत्रोपविष्टेषु ब्राह्मणेषु समन्ततः । रुरुश्चुक्रोश गहनं वनं गत्वा सुदुःखितः ॥
English Translation
Sauti replied : While the noble Brahmanas were sitting round the dead body, Ruru, much aggrieved, retired into a deep forest and wept aloud.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषु
तद् [pron]
तत्रोपविष्टेषु
तत्र [ind]
तत्रोपविष्टेषु
उपविश् [6. P.]
ब्राह्मणेषु
ब्राह्मण [m]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
रुरुश्चुक्रोश
रुरु [m]
रुरुश्चुक्रोश
क्रुश् [4. P.]
गहनं
गहन [adj]
वनं
वन [n]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
सुदुःखितः
सु [ind]
सुदुःखितः
दुःखित [adj]
शोकेनाभिहतः सोऽथ विलपन्करुणं बहु । अब्रवीद्वचनं शोचन्प्रियां चिन्त्य प्रमद्वराम् ॥
English Translation
Overwhelmed with grief, he indulged in much piteous lamentations. Remembering his beloved Pramadvara, he thus lamented in grief,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शोकेनाभिहतः
शोक [m]
शोकेनाभिहतः
अभिहन् [4. P.]
सो
तद् [pron]
ऽथ
अथ [ind]
विलपन्
विलप् [4. P.]
करुणं
करुण [adj]
बहु
बहु [adj]
अब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
वचनं
वचन [n]
शोचन्
शुच् [6. P.]
प्रियां
प्रिया [f]
चिन्त्य
चिन्तय् [10. Ā.]
प्रमद्वराम्
प्रमद्वरा [f]
शेते सा भुवि तन्वङ्गी मम शोकविवर्धिनी । बान्धवानां च सर्वेषां किं नु दुःखमतः परम् ॥
English Translation
“Alas! The slender-bodied beauty who increases my grief, is now lying on the bare ground. What can be more painful than this to all her friends!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शेते
शी [1. Ā.]
सा
तद् [pron]
भुवि
भू [f]
तन्वङ्गी
तन्वङ्गी [f]
मम
मद् [pron]
शोकविवर्धिनी
शोक [m]
शोकविवर्धिनी
विवर्धिन् [adj]
बान्धवानां
बान्धव [m]
च
च [ind]
सर्वेषां
सर्व [pron]
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
दुःखम्
दुःख [n]
अतः
अतस् [ind]
परम्
पर [pron]
यदि दत्तं तपस्तप्तं गुरवो वा मया यदि । सम्यगाराधितास्तेन संजीवतु मम प्रिया ॥
English Translation
If ever I have bestowed charity, if ever I have observed penances, if ever I have showed respect to my superiors, let the merits of these acts restore to life my beloved one.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
दत्तं
दा [1. Ā.]
तपस्तप्तं
तपस् [n]
तपस्तप्तं
तप् [4. Ā.]
गुरवो
गुरु [m]
वा
वा [ind]
मया
मद् [pron]
यदि
यदि [ind]
सम्यग्
सम्यक् [ind]
आराधितास्तेन
आराधय् [10. Ā.]
आराधितास्तेन
तद् [pron]
संजीवतु
संजीव् [1. Ā.]
मम
मद् [pron]
प्रिया
प्रिय [adj]
यथा जन्मप्रभृति वै यतात्माहं धृतव्रतः । प्रमद्वरा तथाद्यैव समुत्तिष्ठतु भामिनी ॥
English Translation
If ever I have controlled my passions from my birth, if ever I have stuck to my vows, let the beautiful Pramadvara rise from the ground.”
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
जन्मप्रभृति
जन्मन् [n]
जन्मप्रभृति
प्रभृति [ind]
वै
वै [ind]
यतात्माहं
यम् [6. P.]
यतात्माहं
आत्मन् [m]
यतात्माहं
मद् [pron]
धृतव्रतः
धृ [4. P.]
धृतव्रतः
व्रत [n]
प्रमद्वरा
प्रमद्वरा [f]
तथाद्यैव
तथा [ind]
तथाद्यैव
अद्य [ind]
तथाद्यैव
एव [ind]
समुत्तिष्ठतु
समुत्था [1. Ā.]
भामिनी
भामिनी [f]
अभिधत्से ह यद्वाचा रुरो दुःखेन तन्मृषा । न तु मर्त्यस्य धर्मात्मन्नायुरस्ति गतायुषः ॥
English Translation
The Devaduta said: O Ruru, the words that you are uttering in grief can have no effect; for, O noble-minded (Rishi), one belonging to this world, whose days are run out, cannot come back to life again.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभिधत्से
अभिधा [3. Ā.]
ह
ह [ind]
यद्
यद् [pron]
वाचा
वाच् [f]
रुरो
रुरु [m]
दुःखेन
दुःख [n]
तन्
तद् [pron]
मृषा
मृषा [ind]
न
न [ind]
तु
तु [ind]
मर्त्यस्य
मर्त्य [m]
धर्मात्मन्न्
धर्म [mn]
धर्मात्मन्न्
आत्मन् [m]
आयुर्
आयुस् [n]
अस्ति
अस् [2. P.]
गतायुषः
गम् [6. Ā.]
गतायुषः
आयुस् [n]
गतायुरेषा कृपणा गन्धर्वाप्सरसोः सुता । तस्माच्छोके मनस्तात मा कृथास्त्वं कथंचन ॥
English Translation
This poor child of the Gandharva and the Apsara has her days run out; therefore, O child, do not give yourself up to grief.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गतायुर्
गम् [6. Ā.]
गतायुर्
आयुस् [n]
एषा
एतद् [pron]
कृपणा
कृपण [adj]
गन्धर्वाप्सरसोः
गन्धर्व [m]
गन्धर्वाप्सरसोः
अप्सरस् [f]
सुता
सुता [f]
तस्माच्छोके
तद् [pron]
तस्माच्छोके
शोक [m]
मनस्तात
मनस् [n]
मनस्तात
तात [m]
मा
मा [ind]
कृथास्त्वं
कृ [2. Ā.]
कृथास्त्वं
त्वद् [pron]
कथंचन
कथंचन [ind]
उपायश्चात्र विहितः पूर्वं देवैर्महात्मभिः । तं यदीच्छसि कर्तुं त्वं प्राप्स्यसीमां प्रमद्वराम् ॥
English Translation
The great deities, however, have provided beforehand a means. If you comply with it, you may get back your Pramadvara.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपायश्चात्र
उपाय [m]
उपायश्चात्र
च [ind]
उपायश्चात्र
अत्र [ind]
विहितः
विधा [3. Ā.]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
देवैर्
देव [m]
महात्मभिः
महात्मन् [adj]
तं
तद् [pron]
यदीच्छसि
यदि [ind]
यदीच्छसि
इष् [1. P.]
कर्तुं
कृ [2. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
प्राप्स्यसीमां
प्राप् [1. P.]
प्राप्स्यसीमां
इदम् [pron]
प्रमद्वराम्
प्रमद्वरा [f]
क उपायः कृतो देवैर्ब्रूहि तत्त्वेन खेचर । करिष्ये तं तथा श्रुत्वा त्रातुमर्हति मां भवान् ॥
English Translation
Ruru said: O messenger of heaven, (tell me) what means have been provided beforehand by the deities. Tell me in full, so that I may comply with it. You should save me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क
क [pron]
उपायः
उपाय [m]
कृतो
कृ [2. Ā.]
देवैर्
देव [m]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
तत्त्वेन
तत्त्व [n]
खेचर
खेचर [m]
करिष्ये
कृ [2. Ā.]
तं
तद् [pron]
तथा
तथा [ind]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
त्रातुम्
त्रा [2. Ā.]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
मां
मद् [pron]
भवान्
भवत् [adj]
आयुषोऽर्धं प्रयच्छस्व कन्यायै भृगुनन्दन । एवमुत्थास्यति रुरो तव भार्या प्रमद्वरा ॥
English Translation
The Devaduta said : O Descendant of Bhrigu, give up half of your own life to your bride and O Ruru, your Pramadvara will then rise from the ground.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आयुषो
आयुस् [n]
ऽर्धं
अर्ध [mn]
प्रयच्छस्व
प्रयम् [1. Ā.]
कन्यायै
कन्या [f]
भृगुनन्दन
भृगुनन्दन [m]
एवम्
एवम् [ind]
उत्थास्यति
उत्था [1. Ā.]
रुरो
रुरु [m]
तव
त्वद् [pron]
भार्या
भार्या [f]
प्रमद्वरा
प्रमद्वरा [f]
आयुषोऽर्धं प्रयच्छामि कन्यायै खेचरोत्तम । शृङ्गाररूपाभरणा उत्तिष्ठतु मम प्रिया ॥
English Translation
Ruru said: O best of heaven's messengers, 1 give up half of my life to my bride. Let my beloved one rise in the beautiful form decked with ornaments.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आयुषो
आयुस् [n]
ऽर्धं
अर्ध [mn]
प्रयच्छस्व
प्रयम् [1. Ā.]
कन्यायै
कन्या [f]
भृगुनन्दन
भृगुनन्दन [m]
शृङ्गाररूपाभरणा
शृङ्गार [m]
शृङ्गाररूपाभरणा
रूप [n]
शृङ्गाररूपाभरणा
आभरण [n]
उत्तिष्ठतु
उत्था [1. Ā.]
मम
मद् [pron]
प्रिया
प्रिय [adj]
ततो गन्धर्वराजश्च देवदूतश्च सत्तमौ । धर्मराजमुपेत्येदं वचनं प्रत्यभाषताम् ॥
English Translation
Sauti said: The king of the Gandharvas and the greatly qualified messenger of heaven, both went to the Deity Dharma and addressed him thus :
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
गन्धर्वराजश्च
गन्धर्व [m]
गन्धर्वराजश्च
राज [m]
गन्धर्वराजश्च
च [ind]
देवदूतश्च
देव [m]
देवदूतश्च
दूत [m]
देवदूतश्च
च [ind]
सत्तमौ
सत्तम [adj]
धर्मराजम्
धर्मराज [m]
उपेत्येदं
उपे [2. Ā.]
उपेत्येदं
इदम् [pron]
वचनं
वचन [n]
प्रत्यभाषताम्
प्रतिभाष् [1. P.]
धर्मराजायुषोऽर्धेन रुरोर्भार्या प्रमद्वरा । समुत्तिष्ठतु कल्याणी मृतैव यदि मन्यसे ॥
English Translation
"O king Dharma, if it please you, let the beautiful bride of Ruru, Pramadvara, who is dead, rise up endued with a half of Ruru's life.”
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मराजायुषो
धर्मराज [m]
धर्मराजायुषो
आयुस् [n]
ऽर्धेन
अर्ध [mn]
रुरोर्
रुरु [m]
भार्या
भार्या [f]
प्रमद्वरा
प्रमद्वरा [f]
समुत्तिष्ठतु
समुत्था [1. Ā.]
कल्याणी
कल्याण [adj]
मृतैव
मृ [4. Ā.]
मृतैव
एव [ind]
यदि
यदि [ind]
मन्यसे
मन् [8. P.]
प्रमद्वरा रुरोर्भार्या देवदूत यदीच्छसि । उत्तिष्ठत्वायुषोऽर्धेन रुरोरेव समन्विता ॥
English Translation
The Dharmaraja said : "O messenger of heaven, if it be your wish, let the bride of Ruru Pramadvara, rise up endued with a half of Ruru's life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रमद्वरा
प्रमद्वरा [f]
रुरोर्
रुरु [m]
भार्या
भार्या [f]
देवदूत
देव [m]
देवदूत
दूत [m]
यदीच्छसि
यदि [ind]
यदीच्छसि
इष् [1. P.]
उत्तिष्ठत्वायुषो
उत्था [1. Ā.]
उत्तिष्ठत्वायुषो
आयुस् [n]
ऽर्धेन
अर्ध [mn]
रुरोर्
रुरु [m]
एव
एव [ind]
समन्विता
समन्वित [adj]
एवमुक्ते ततः कन्या सोदतिष्ठत्प्रमद्वरा । रुरोस्तस्यायुषोऽर्धेन सुप्तेव वरवर्णिनी ॥
English Translation
Sauti said : When Dharma thus spoke, the beautiful Pramadvara, the betrothed bride of Ruru, rose up as from a slumber, with a half of Ruru's life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्ते
वच् [2. P.]
ततः
ततस् [ind]
कन्या
कन्या [f]
सोदतिष्ठत्
तद् [pron]
सोदतिष्ठत्
उत्था [1. Ā.]
प्रमद्वरा
प्रमद्वरा [f]
रुरोस्तस्यायुषो
रुरु [m]
रुरोस्तस्यायुषो
तद् [pron]
रुरोस्तस्यायुषो
आयुस् [n]
ऽर्धेन
अर्ध [mn]
सुप्तेव
स्वप् [1. Ā.]
सुप्तेव
इव [ind]
वरवर्णिनी
वरवर्णिनी [f]
एतद्दृष्टं भविष्ये हि रुरोरुत्तमतेजसः । आयुषोऽतिप्रवृद्धस्य भार्यार्थेऽर्धं ह्रसत्विति ॥
English Translation
It was seen afterwards that the bestowal of a half of his own life to resuscitate his bride by Ruru of long life, led to a curtailment of his own life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतद्
एतद् [pron]
दृष्टं
दृश् [6. P.]
भविष्ये
भू [1. Ā.]
हि
हि [ind]
रुरोर्
रुरु [m]
उत्तमतेजसः
उत्तम [adj]
उत्तमतेजसः
तेजस् [n]
आयुषो
आयुस् [n]
ऽतिप्रवृद्धस्य
अतिप्रवृध् [1. P.]
भार्यार्थे
भार्या [f]
भार्यार्थे
अर्थ [mn]
ऽर्धं
अर्ध [mn]
ह्रसत्विति
ह्रस् [1. Ā.]
ह्रसत्विति
इति [ind]
तत इष्टेऽहनि तयोः पितरौ चक्रतुर्मुदा । विवाहं तौ च रेमाते परस्परहितैषिणौ ॥
English Translation
Thereupon their fathers gladly married them off with due rites and the couple passed their days devoted to each other.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत
ततस् [ind]
इष्टे
यज् [2. P.]
ऽहनि
अहर् [n]
तयोः
तद् [pron]
पितरौ
पितृ [m]
चक्रतुर्
कृ [2. Ā.]
मुदा
मुद् [f]
विवाहं
विवाह [m]
तौ
तद् [pron]
च
च [ind]
रेमाते
रम् [4. Ā.]
परस्परहितैषिणौ
परस्पर [adj]
परस्परहितैषिणौ
हित [n]
परस्परहितैषिणौ
एषिन् [adj]
स लब्ध्वा दुर्लभां भार्यां पद्मकिञ्जल्कसप्रभाम् । व्रतं चक्रे विनाशाय जिह्मगानां धृतव्रतः ॥
English Translation
Thus having obtained a wife, difficult to be obtained, who was beautiful and bright as the filaments of the lotus, the Rishi of hard austerities (Ruru) made a vow to destroy the serpent race.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
लब्ध्वा
लभ् [1. P.]
दुर्लभां
दुर्लभ [adj]
भार्यां
भार्या [f]
पद्मकिञ्जल्कसप्रभाम्
पद्म [mn]
पद्मकिञ्जल्कसप्रभाम्
किञ्जल्क [mn]
पद्मकिञ्जल्कसप्रभाम्
सप्रभ [adj]
व्रतं
व्रत [n]
चक्रे
कृ [2. Ā.]
विनाशाय
विनाश [m]
जिह्मगानां
जिह्मग [m]
धृतव्रतः
धृ [4. P.]
धृतव्रतः
व्रत [n]
स दृष्ट्वा जिह्मगान्सर्वांस्तीव्रकोपसमन्वितः । अभिहन्ति यथासन्नं गृह्य प्रहरणं सदा ॥
English Translation
Whenever he saw a snake, he was filled with great anger and he always killed it with a weapon.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
जिह्मगान्
जिह्मग [m]
सर्वांस्तीव्रकोपसमन्वितः
सर्व [pron]
सर्वांस्तीव्रकोपसमन्वितः
तीव्र [adj]
सर्वांस्तीव्रकोपसमन्वितः
कोप [m]
सर्वांस्तीव्रकोपसमन्वितः
समन्वित [adj]
अभिहन्ति
अभिहन् [4. P.]
यथासन्नं
यथासन्नम् [ind]
गृह्य
ग्रह् [6. Ā.]
प्रहरणं
प्रहरण [n]
सदा
सदा [ind]
स कदाचिद्वनं विप्रो रुरुरभ्यागमन्महत् । शयानं तत्र चापश्यड्डुण्डुभं वयसान्वितम् ॥
English Translation
One day, the Brahmana, Ruru entered into a very large forest. He saw an old Dundubha snake lying on the ground.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
कदाचिद्
कदाचिद् [ind]
वनं
वन [n]
विप्रो
विप्र [m]
रुरुर्
रुरु [m]
अभ्यागमन्
अभ्यागम् [1. P.]
महत्
महत् [adj]
शयानं
शी [1. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
चापश्यड्
च [ind]
चापश्यड्
पश् [4. Ā.]
डुण्डुभं
डुण्डुभ [m]
वयसान्वितम्
वयस् [n]
वयसान्वितम्
अन्वित [adj]
तत उद्यम्य दण्डं स कालदण्डोपमं तदा । अभ्यघ्नद्रुषितो विप्रस्तमुवाचाथ डुण्डुभः ॥
English Translation
Thereupon with the intention of killing it, Ruru raised his staff in anger, A staff like the staff of Death. The Dundubha then said to the angry Brahmana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत
ततस् [ind]
उद्यम्य
उद्यम् [6. P.]
दण्डं
दण्ड [mn]
स
तद् [pron]
कालदण्डोपमं
काल [m]
कालदण्डोपमं
दण्ड [mn]
कालदण्डोपमं
उपम [adj]
तदा
तदा [ind]
अभ्यघ्नद्
अभिहन् [4. P.]
रुषितो
रुष् [6. P.]
विप्रस्तम्
विप्र [m]
विप्रस्तम्
तद् [pron]
उवाचाथ
वच् [2. P.]
उवाचाथ
अथ [ind]
डुण्डुभः
डुण्डुभ [m]
नापराध्यामि ते किंचिदहमद्य तपोधन । संरम्भात्तत्किमर्थं मामभिहंसि रुषान्वितः ॥
English Translation
"O Rishi, I have done you no harm. Why should you kill me in anger?"
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नापराध्यामि
न [ind]
नापराध्यामि
अपराध् [4. Ā.]
किंचित्
कश्चित् [pron]
संरम्भात्
संरम्भ [m]
तत्
तद् [pron]
किमर्थं
क [pron]
किमर्थं
अर्थ [mn]
माम्
मद् [pron]
अभिहंसि
अभिहन् [4. P.]
रुषान्वितः
रुष् [f]
रुषान्वितः
अन्वित [adj]