Ādiparva Adhyāya 44
आदिपर्व • अध्यायः 44
Ādiparva Adhyāya 44 of the classical Mahābhārata with 23 verses.
Total: 23 Verses
•
Citations: MBh 1.44.1–23
•
250 Lexicon Terms
गतमात्रं तु भर्तारं जरत्कारुरवेदयत् । भ्रातुस्त्वरितमागम्य यथातथ्यं तपोधन ॥
English Translation
Sauti said: O ascetic Rishi, as soon as her husband was gone, Jaratkaru went to her brother and told him all that had happened.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गतमात्रं
गम् [6. Ā.]
गतमात्रं
मात्र [n]
तु
तु [ind]
भर्तारं
भर्तृ [m]
जरत्कारुर्
जरत्कारु [f]
अवेदयत्
वेदय् [10. Ā.]
भ्रातुस्त्वरितम्
भ्रातृ [m]
भ्रातुस्त्वरितम्
त्वरित [adj]
आगम्य
आगम् [6. P.]
यथातथ्यं
यथातथ्यम् [ind]
तपोधन
तपोधन [adj]
ततः स भुजगश्रेष्ठः श्रुत्वा सुमहदप्रियम् । उवाच भगिनीं दीनां तदा दीनतरः स्वयम् ॥
English Translation
Hearing this greatly evil news, the king of the snakes spoke to his miserable sister, he being more miserable than she was.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
भुजगश्रेष्ठः
भुजग [m]
भुजगश्रेष्ठः
श्रेष्ठ [adj]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
सुमहद्
सु [ind]
सुमहद्
महत् [adj]
अप्रियम्
अप्रिय [adj]
उवाच
वच् [2. P.]
भगिनीं
भगिनी [f]
दीनां
दीन [adj]
तदा
तदा [ind]
दीनतरः
दीनतर [adj]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
जानासि भद्रे यत्कार्यं प्रदाने कारणं च यत् । पन्नगानां हितार्थाय पुत्रस्ते स्यात्ततो यदि ॥
English Translation
Vasuki said: O amiable sister, you know the object for which you were bestowed (on the Rishi,) If a son be born for the good of the snake race.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जानासि
ज्ञा [4. Ā.]
भद्रे
भद्र [adj]
यत्
यद् [pron]
कार्यं
कृ [2. Ā.]
प्रदाने
प्रदान [n]
कारणं
कारण [n]
च
च [ind]
यत्
यद् [pron]
पन्नगानां
पन्नग [mn]
हितार्थाय
हित [n]
हितार्थाय
अर्थ [mn]
पुत्रस्ते
पुत्र [m]
पुत्रस्ते
त्वद् [pron]
स्यात्
अस् [2. P.]
ततो
ततस् [ind]
यदि
यदि [ind]
स सर्पसत्रात्किल नो मोक्षयिष्यति वीर्यवान् । एवं पितामहः पूर्वमुक्तवान्मां सुरैः सह ॥
English Translation
That greatly powerful being will be able to from the Snake-sacrifice. The Grandsire told this to the celestials in olden times.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कस्यां
क [pron]
पुत्रं
पुत्र [m]
महात्मानं
महात्मन् [adj]
जनयिष्यति
जनय् [10. Ā.]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
एवं
एवम् [ind]
पितामहः
पितामह [m]
पूर्वम्
पूर्वम् [ind]
उक्तवान्
वच् [2. P.]
मां
मद् [pron]
सुरैः
सुर [m]
सह
सह [ind]
अप्यस्ति गर्भः सुभगे तस्मात्ते मुनिसत्तमात् । न चेच्छाम्यफलं तस्य दारकर्म मनीषिणः ॥
English Translation
O Fortunate one, are you quick, with child by that best of Rishis? My heart's desire is that my bestowal of you on that wise man may not be fruitless.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अप्यस्ति
अपि [ind]
अप्यस्ति
अस् [2. P.]
गर्भः
गर्भ [m]
सुभगे
सुभग [adj]
तस्मात्
तद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
मुनिसत्तमात्
मुनि [m]
मुनिसत्तमात्
सत्तम [adj]
न
न [ind]
चेच्छाम्यफलं
च [ind]
चेच्छाम्यफलं
इष् [1. P.]
चेच्छाम्यफलं
अफल [adj]
तस्य
तद् [pron]
दारकर्म
दारकर्मन् [n]
मनीषिणः
मनीषिन् [adj]
कामं च मम न न्याय्यं प्रष्टुं त्वां कार्यमीदृशम् । किं तु कार्यगरीयस्त्वात्ततस्त्वाहमचूचुदम् ॥
English Translation
It is not proper for me to ask you such a question, but I ask you from the gravity of the matter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामं
काम [m]
च
च [ind]
मम
मद् [pron]
न
न [ind]
न्याय्यं
न्याय्य [adj]
प्रष्टुं
प्रच्छ् [1. P.]
त्वां
त्वद् [pron]
कार्यम्
कार्य [n]
ईदृशम्
ईदृश [adj]
किं
क [pron]
तु
तु [ind]
कार्यगरीयस्त्वात्
कार्य [n]
कार्यगरीयस्त्वात्
गरीयस् [adj]
कार्यगरीयस्त्वात्
त्व [n]
ततस्त्वाहम्
ततस् [ind]
ततस्त्वाहम्
त्वद् [pron]
ततस्त्वाहम्
मद् [pron]
अचूचुदम्
चुद् [1. Ā.]
दुर्वासतां विदित्वा च भर्तुस्तेऽतितपस्विनः । नैनमन्वागमिष्यामि कदाचिद्धि शपेत्स माम् ॥
English Translation
Knowing that it is not possible to get back your husband, ever engaged in asceticism, I shall not follow him; he may save us severe curse me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुर्वासतां
दुर्वासता [f]
विदित्वा
विद् [6. Ā.]
च
च [ind]
भर्तुस्ते
भर्तृ [m]
भर्तुस्ते
त्वद् [pron]
ऽतितपस्विनः
अति [ind]
ऽतितपस्विनः
तपस्विन् [m]
नैनम्
न [ind]
नैनम्
एनद् [pron]
अन्वागमिष्यामि
अन्वागम् [1. P.]
कदाचिद्धि
कदाचिद् [ind]
कदाचिद्धि
हि [ind]
शपेत्
शप् [1. Ā.]
स
तद् [pron]
माम्
मद् [pron]
आचक्ष्व भद्रे भर्तुस्त्वं सर्वमेव विचेष्टितम् । शल्यमुद्धर मे घोरं भद्रे हृदि चिरस्थितम् ॥
English Translation
O amiable sister, tell me all that your husband has done and thereby (relieve me by drawing out the terribly painful dart that is implanted in my heart.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आचक्ष्व
आचक्ष् [1. P.]
भद्रे
भद्र [adj]
भर्तुस्त्वं
भर्तृ [m]
भर्तुस्त्वं
त्वद् [pron]
सर्वम्
सर्व [pron]
एव
एव [ind]
विचेष्टितम्
विचेष्टित [n]
शल्यम्
शल्य [mn]
उद्धर
उद्धृ [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
घोरं
घोर [adj]
भद्रे
भद्र [adj]
हृदि
हृद् [n]
चिरस्थितम्
चिर [adj]
चिरस्थितम्
स्था [1. Ā.]
जरत्कारुस्ततो वाक्यमित्युक्ता प्रत्यभाषत । आश्वासयन्ती संतप्तं वासुकिं पन्नगेश्वरम् ॥
English Translation
Jaratkaru, having been thus addressed, consoled the king of the snakes, Vasuki and spoke thus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जरत्कारुस्ततो
जरत्कारु [f]
जरत्कारुस्ततो
ततस् [ind]
वाक्यम्
वाक्य [n]
इत्युक्ता
इति [ind]
इत्युक्ता
वच् [2. P.]
प्रत्यभाषत
प्रतिभाष् [1. P.]
इत्युक्त्वा
इति [ind]
इत्युक्त्वा
वच् [2. P.]
समुदैक्षन्त
समुदीक्ष् [1. P.]
वासुकिं
वासुकि [m]
पन्नगेश्वरम्
पन्नग [mn]
पन्नगेश्वरम्
ईश्वर [m]
पृष्टो मयापत्यहेतोः स महात्मा महातपाः । अस्तीत्युदरमुद्दिश्य ममेदं गतवांश्च सः ॥
English Translation
Jaratkaru said: Asked by me about offspring, the highsouled great ascetic said, “It is there and went away.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पृष्टो
प्रच्छ् [1. P.]
मयापत्यहेतोः
मद् [pron]
मयापत्यहेतोः
अपत्य [n]
मयापत्यहेतोः
हेतु [m]
स
तद् [pron]
महात्मा
महात्मन् [adj]
महातपाः
महत् [adj]
महातपाः
तपस् [n]
अस्तीत्युदरम्
अस् [2. P.]
अस्तीत्युदरम्
इति [ind]
अस्तीत्युदरम्
उदर [n]
उद्दिश्य
उद्दिश् [6. Ā.]
ममेदं
मद् [pron]
ममेदं
इदम् [pron]
गतवांश्च
गम् [6. Ā.]
गतवांश्च
च [ind]
सः
तद् [pron]
स्वैरेष्वपि न तेनाहं स्मरामि वितथं क्वचित् । उक्तपूर्वं कुतो राजन्सांपराये स वक्ष्यति ॥
English Translation
I do not remember him to have spoken a falsehood even in jest. O king, why should he then speak a falsehood in such a serious matters. He said,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वैरेष्वपि
स्वैर [adj]
स्वैरेष्वपि
अपि [ind]
न
न [ind]
तेनाहं
तद् [pron]
तेनाहं
मद् [pron]
स्मरामि
स्मृ [1. Ā.]
वितथं
वितथ [adj]
क्वचित्
क्वचिद् [ind]
उक्तपूर्वं
वच् [2. P.]
उक्तपूर्वं
पूर्व [pron]
कुतो
कुतस् [ind]
राजन्
राजन् [m]
साम्पराये
साम्पराय [m]
स
तद् [pron]
वक्ष्यति
वच् [2. P.]
न संतापस्त्वया कार्यः कार्यं प्रति भुजंगमे । उत्पत्स्यति हि ते पुत्रो ज्वलनार्कसमद्युतिः ॥
English Translation
"O Lady of the Naga race, do not grieve for the result of our union. A son will be born in you like a blazing fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
संतापस्त्वया
संताप [m]
संतापस्त्वया
त्वद् [pron]
कार्यः
कृ [2. Ā.]
कार्यं
कार्य [n]
प्रति
प्रति [ind]
भुजंगमे
भुजंगमा [f]
उत्पत्स्यति
उत्पद् [4. P.]
हि
हि [ind]
ते
त्वद् [pron]
पुत्रो
पुत्र [m]
ज्वलनार्कसमद्युतिः
ज्वलन [adj]
ज्वलनार्कसमद्युतिः
अर्क [m]
ज्वलनार्कसमद्युतिः
सम [pron]
ज्वलनार्कसमद्युतिः
द्युति [f]
इत्युक्त्वा हि स मां भ्रातर्गतो भर्ता तपोवनम् । तस्माद्व्येतु परं दुःखं तवेदं मनसि स्थितम् ॥
English Translation
O Brother, having said this, the Rishi, my husband, went away therefore, let the great sorrow in your mind be removed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्त्वा
इति [ind]
इत्युक्त्वा
वच् [2. P.]
हि
हि [ind]
स
तद् [pron]
मां
मद् [pron]
भ्रातर्
भ्रातृ [m]
गतो
गम् [6. Ā.]
भर्ता
भर्तृ [m]
तपोवनम्
तपस् [n]
तपोवनम्
वन [n]
तस्माद्
तद् [pron]
व्येतु
वी [2. Ā.]
परं
पर [pron]
दुःखं
दुःख [n]
तवेदं
त्वद् [pron]
तवेदं
इदम् [pron]
मनसि
मनस् [n]
स्थितम्
स्था [1. Ā.]
एतच्छ्रुत्वा स नागेन्द्रो वासुकिः परया मुदा । एवमस्त्विति तद्वाक्यं भगिन्याः प्रत्यगृह्णत ॥
English Translation
Sauti said : Having heard this, Vasuki, the king of the snakes, accepted the words of his sister, saying "Be it so."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतच्छ्रुत्वा
एतद् [pron]
एतच्छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
स
तद् [pron]
नागेन्द्रः
नाग [m]
नागेन्द्रः
इन्द्र [m]
पितामहवचस्तदा
पितामह [m]
पितामहवचस्तदा
वचस् [n]
पितामहवचस्तदा
तदा [ind]
एवम्
एवम् [ind]
अस्त्विति
अस् [2. P.]
अस्त्विति
इति [ind]
तद्
तद् [pron]
वाक्यं
वाक्य [n]
भगिन्याः
भगिनी [f]
प्रत्यगृह्णत
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
सान्त्वमानार्थदानैश्च पूजया चानुरूपया । सोदर्यां पूजयामास स्वसारं पन्नगोत्तमः ॥
English Translation
O Brahmana, the best of the snakes then adored his sister with best regards, with fitting eulogies and gifts of wealth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सान्त्वमानार्थदानैश्च
सान्त्व [n]
सान्त्वमानार्थदानैश्च
मान [m]
सान्त्वमानार्थदानैश्च
अर्थ [mn]
सान्त्वमानार्थदानैश्च
दान [n]
सान्त्वमानार्थदानैश्च
च [ind]
पूजया
पूजा [f]
चानुरूपया
च [ind]
चानुरूपया
अनुरूप [adj]
सोदर्यां
सोदर्य [adj]
पूजयामास
पूजय् [10. Ā.]
स्वसारं
स्वसृ [f]
पन्नगोत्तमः
पन्नग [mn]
पन्नगोत्तमः
उत्तम [adj]
ततः स ववृधे गर्भो महातेजा रविप्रभः । यथा सोमो द्विजश्रेष्ठ शुक्लपक्षोदितो दिवि ॥
English Translation
O Best of the twice born, the greatly powerful and effulgent embryo began to develop like the moon in the white fortnight.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
ववृधे
वृध् [6. P.]
गर्भो
गर्भ [m]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
रविप्रभः
रवि [m]
रविप्रभः
प्रभा [f]
यथा
यथा [ind]
सोमो
सोम [m]
द्विजश्रेष्ठ
द्विजश्रेष्ठ [m]
शुक्लपक्षोदितो
शुक्ल [m]
शुक्लपक्षोदितो
पक्ष [m]
शुक्लपक्षोदितो
उदि [4. Ā.]
दिवि
दिव् [m]
यथाकालं तु सा ब्रह्मन्प्रजज्ञे भुजगस्वसा । कुमारं देवगर्भाभं पितृमातृभयापहम् ॥
English Translation
O Brahmana, the sister of the snake in due time gave birth to a son with the splendour of a celestial boy, the destroyer of the fears of (the relatives of) his father and mother.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथाकालं
यथाकाल [m]
तु
तु [ind]
सा
तद् [pron]
ब्रह्मन्
ब्रह्मन् [m]
प्रजज्ञे
प्रजन् [4. P.]
भुजगस्वसा
भुजग [m]
भुजगस्वसा
स्वसृ [f]
कुमारं
कुमार [m]
देवगर्भाभं
देव [m]
देवगर्भाभं
गर्भ [m]
देवगर्भाभं
आभ [adj]
पितृमातृभयापहम्
पितृ [m]
पितृमातृभयापहम्
मातृ [f]
पितृमातृभयापहम्
भय [n]
पितृमातृभयापहम्
अपह [adj]
ववृधे स च तत्रैव नागराजनिवेशने । वेदांश्चाधिजगे साङ्गान्भार्गवाच्च्यवनात्मजात् ॥
English Translation
He grew up in the house of the king of the snakes. He studied the Vedas with their Angas from the great Rishi Chyavana, the son of Bhrigu.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ववृधे
वृध् [6. P.]
स
तद् [pron]
च
च [ind]
तत्रैव
तत्र [ind]
तत्रैव
एव [ind]
नागराजनिवेशने
नाग [m]
नागराजनिवेशने
राजन् [m]
नागराजनिवेशने
निवेशन [n]
वेदांश्चाधिजगे
वेद [m]
वेदांश्चाधिजगे
च [ind]
वेदांश्चाधिजगे
अधिगा [3. Ā.]
साङ्गान्
साङ्ग [adj]
भार्गवाच्च्यवनात्मजात्
भार्गव [m]
भार्गवाच्च्यवनात्मजात्
च्यवन [m]
भार्गवाच्च्यवनात्मजात्
आत्मज [m]
चरितव्रतो बाल एव बुद्धिसत्त्वगुणान्वितः । नाम चास्याभवत्ख्यातं लोकेष्वास्तीक इत्युत ॥
English Translation
Though he was a mere boy, his asceticism was great; he was gifted with great intelligence and many virtues. He was known in the world by the name of Astika.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चरितव्रतो
चर् [1. Ā.]
चरितव्रतो
व्रत [n]
बाल
बाल [m]
एव
एव [ind]
बुद्धिसत्त्वगुणान्वितः
बुद्धि [f]
बुद्धिसत्त्वगुणान्वितः
सत्त्व [n]
बुद्धिसत्त्वगुणान्वितः
गुण [mn]
बुद्धिसत्त्वगुणान्वितः
अन्वित [adj]
नाम
नामन् [n]
चास्याभवत्
च [ind]
चास्याभवत्
इदम् [pron]
चास्याभवत्
भू [1. Ā.]
ख्यातं
ख्या [4. P.]
लोकेष्वास्तीक
लोक [m]
लोकेष्वास्तीक
आस्तीक [m]
इत्युत
इति [ind]
इत्युत
उत [ind]
अस्तीत्युक्त्वा गतो यस्मात्पिता गर्भस्थमेव तम् । वनं तस्मादिदं तस्य नामास्तीकेति विश्रुतम् ॥
English Translation
He was known by the name of Astika, because his father had gone away to the forest, saying 'Asti' (one is there), when he was in his mother's womb.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्तीत्युक्त्वा
अस् [2. P.]
अस्तीत्युक्त्वा
इति [ind]
अस्तीत्युक्त्वा
वच् [2. P.]
गतो
गम् [6. Ā.]
यस्मात्
यद् [pron]
पिता
पितृ [m]
गर्भस्थम्
गर्भ [m]
गर्भस्थम्
स्थ [adj]
एव
एव [ind]
तम्
तद् [pron]
वनं
वन [n]
तस्माद्
तद् [pron]
इदं
इदम् [pron]
तस्य
तद् [pron]
नामास्तीकेति
नामन् [n]
नामास्तीकेति
आस्तीक [m]
नामास्तीकेति
इति [ind]
विश्रुतम्
विश्रु [5. Ā.]
स बाल एव तत्रस्थश्चरन्नमितबुद्धिमान् । गृहे पन्नगराजस्य प्रयत्नात्पर्यरक्ष्यत ॥
English Translation
Though he was only a boy, yet he was grave and intelligent. He was kept with great care in the palace of the snake-king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
बाल
बाल [m]
एव
एव [ind]
तत्रस्थश्चरन्न्
तत्रस्थ [adj]
तत्रस्थश्चरन्न्
चर् [1. Ā.]
अमितबुद्धिमान्
अमित [adj]
अमितबुद्धिमान्
बुद्धिमत् [adj]
गृहे
गृह [mn]
पन्नगराजस्य
पन्नग [mn]
पन्नगराजस्य
राज [m]
प्रयत्नात्
प्रयत्न [m]
पर्यरक्ष्यत
परिरक्ष् [1. Ā.]
भगवानिव देवेशः शूलपाणिर्हिरण्यदः । विवर्धमानः सर्वांस्तान्पन्नगानभ्यहर्षयत् ॥
English Translation
He was like the illustrious lord of the celestials, Shulapani (Shiva). He grew up day by day to the infinite delight of all the snakes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भगवान्
भगवत् [adj]
इव
इव [ind]
देवेशः
देवेश [m]
शूलपाणिर्
शूलपाणि [m]
हिरण्यदः
हिरण्य [n]
हिरण्यदः
द [adj]
विवर्धमानः
विवृध् [1. Ā.]
सर्वांस्तान्
सर्व [pron]
सर्वांस्तान्
तद् [pron]
पन्नगान्
पन्नग [mn]
अभ्यहर्षयत्
अभिहर्षय् [10. P.]