Ādiparva Adhyāya 45
आदिपर्व • अध्यायः 45
Ādiparva Adhyāya 45 of the classical Mahābhārata with 29 verses.
Total: 29 Verses
•
Citations: MBh 1.45.1–29
•
250 Lexicon Terms
यदपृच्छत्तदा राजा मन्त्रिणो जनमेजयः । पितुः स्वर्गगतिं तन्मे विस्तरेण पुनर्वद ॥
English Translation
Shaunaka said: Tell me again in detail all that king Janamejaya asked his ministers to say about his father's ascension to heaven.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्
यद् [pron]
अपृच्छत्
प्रच्छ् [1. P.]
तदा
तदा [ind]
राजा
राजन् [m]
मन्त्रिणो
मन्त्रिन् [m]
जनमेजयः
जनमेजय [m]
पितुः
पितृ [m]
स्वर्गगतिं
स्वर्ग [m]
स्वर्गगतिं
गति [f]
तन्
तद् [pron]
मे
मद् [pron]
विस्तरेण
विस्तर [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
वद
वद् [1. Ā.]
शृणु ब्रह्मन्यथा पृष्टा मन्त्रिणो नृपतेस्तदा । आख्यातवन्तस्ते सर्वे निधनं तत्परिक्षितः ॥
English Translation
Sauti said : O Brahmana, hear all that the king asked his ministers and all that they said about the death of Parikshit.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शृणु
श्रु [4. P.]
ब्रह्मन्
ब्रह्मन् [m]
यथा
यथा [ind]
पृष्टा
प्रच्छ् [1. P.]
मन्त्रिणो
मन्त्रिन् [m]
नृपतेस्तदा
नृपति [m]
नृपतेस्तदा
तदा [ind]
आख्यातवन्तस्ते
आख्या [4. P.]
आख्यातवन्तस्ते
तद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
निधनं
निधन [mn]
तत्
तद् [pron]
परिक्षितः
परिक्षित् [m]
जानन्ति तु भवन्तस्तद्यथावृत्तः पिता मम । आसीद्यथा च निधनं गतः काले महायशाः ॥
English Translation
Janamejaya said : You know all that happened to my father and how my illustrious father met with his death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जानन्ति
ज्ञा [4. Ā.]
तु
तु [ind]
भवन्तस्तद्
भवत् [adj]
भवन्तस्तद्
तद् [pron]
यथावृत्तः
यथा [ind]
यथावृत्तः
वृत् [3. P.]
पिता
पितृ [m]
मम
मद् [pron]
आसीद्
अस् [2. P.]
यथा
यथा [ind]
च
च [ind]
निधनं
निधन [mn]
गतः
गम् [6. Ā.]
काले
काल [m]
महायशाः
महत् [adj]
महायशाः
यशस् [n]
श्रुत्वा भवत्सकाशाद्धि पितुर्वृत्तमशेषतः । कल्याणं प्रतिपत्स्यामि विपरीतं न जातु चित् ॥
English Translation
Hearing from you all about my father, I shall do what is proper and good. I shall not do otherwise.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
भवत्सकाशाद्धि
भवत् [adj]
भवत्सकाशाद्धि
सकाश [m]
भवत्सकाशाद्धि
हि [ind]
पितुर्
पितृ [m]
वृत्तम्
वृत्त [n]
अशेषतः
अशेष [m]
कल्याणं
कल्याण [n]
प्रतिपत्स्यामि
प्रतिपद् [4. P.]
विपरीतं
विपरीत [adj]
न
न [ind]
जातुचित्
जातुचित् [ind]
मन्त्रिणोऽथाब्रुवन्वाक्यं पृष्टास्तेन महात्मना । सर्वधर्मविदः प्राज्ञा राजानं जनमेजयम् ॥
English Translation
Sauti said : Being asked by that high-souled king Janamejaya, the virtuous and wise ministers thus replied.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मन्त्रिणो
मन्त्रिन् [m]
ऽथाब्रुवन्
अथ [ind]
ऽथाब्रुवन्
ब्रू [2. Ā.]
वाक्यं
वाक्य [n]
पृष्टास्तेन
प्रच्छ् [1. P.]
पृष्टास्तेन
तद् [pron]
महात्मना
महात्मन् [adj]
सर्वधर्मविदः
सर्व [pron]
सर्वधर्मविदः
धर्म [mn]
सर्वधर्मविदः
विद् [adj]
प्राज्ञा
प्राज्ञ [adj]
राजानं
राजन् [m]
जनमेजयम्
जनमेजय [m]
धर्मात्मा च महात्मा च प्रजापालः पिता तव । आसीदिह यथावृत्तः स महात्मा शृणुष्व तत् ॥
English Translation
Your father was virtuous and noble and a protector of his subjects. Hear, how that highsouled king conducted himself on earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
च
च [ind]
महात्मा
महात्मन् [adj]
च
च [ind]
प्रजापालः
प्रजापाल [m]
पिता
पितृ [m]
तव
त्वद् [pron]
आसीद्
अस् [2. P.]
इह
इह [ind]
यथावृत्तः
यथावृत्त [adj]
स
तद् [pron]
महात्मा
महात्मन् [adj]
शृणुष्व
श्रु [4. P.]
तत्
तद् [pron]
चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मस्थं स कृत्वा पर्यरक्षत । धर्मतो धर्मविद्राजा धर्मो विग्रहवानिव ॥
English Translation
That virtuous king, virtuously inclined, protected, like Virtue and Justice themselves, the four castes, keeping them in the duties of their respective orders.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चातुर्वर्ण्यं
चातुर्वर्ण्य [n]
स्वधर्मस्थं
स्वधर्म [m]
स्वधर्मस्थं
स्थ [adj]
स
तद् [pron]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
पर्यरक्षत
परिरक्ष् [1. Ā.]
धर्मतो
धर्म [mn]
धर्मविद्
धर्म [mn]
धर्मविद्
विद् [adj]
राजा
राजन् [m]
धर्मो
धर्म [mn]
विग्रहवान्
विग्रहवत् [adj]
इव
इव [ind]
ररक्ष पृथिवीं देवीं श्रीमानतुलविक्रमः । द्वेष्टारस्तस्य नैवासन्स च न द्वेष्टि कंचन । समः सर्वेषु भूतेषु प्रजापतिरिवाभवत् ॥
English Translation
Blessed with fortune and with matchless prowess, he protected the goddess earth. He hated none and had none to hate him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ररक्ष
रक्ष् [4. P.]
पृथिवीं
पृथिवी [f]
देवीं
देवी [f]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
अतुलविक्रमः
अतुल [adj]
अतुलविक्रमः
विक्रम [m]
द्वेष्टारस्तस्य
द्वेष्टृ [adj]
द्वेष्टारस्तस्य
तद् [pron]
नैवासन्
न [ind]
नैवासन्
एव [ind]
नैवासन्
अस् [2. P.]
स
तद् [pron]
च
च [ind]
न
न [ind]
द्वेष्टि
द्विष् [1. P.]
कंचन
कश्चन [pron]
समः
सम [pron]
सर्वेषु
सर्व [pron]
भूतेषु
भूत [mn]
प्रजापतिर्
प्रजापति [m]
इवाभवत्
इव [ind]
इवाभवत्
भू [1. Ā.]
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव स्वकर्मसु । स्थिताः सुमनसो राजंस्तेन राज्ञा स्वनुष्ठिताः ॥
English Translation
Like Prajapati he looked at all creatures with equal eyes. The Brahmanas, Kshatriyas, Vaishyas and Shudras,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्राह्मणाः
ब्राह्मण [m]
क्षत्रिया
क्षत्रिय [m]
वैश्याः
वैश्य [m]
शूद्राश्चैव
शूद्र [m]
शूद्राश्चैव
च [ind]
शूद्राश्चैव
एव [ind]
स्वकर्मसु
स्व [adj]
स्वकर्मसु
कर्मन् [n]
स्थिताः
स्था [1. Ā.]
सुमनसो
सुमनस् [adj]
राजंस्तेन
राजन् [m]
राजंस्तेन
तद् [pron]
राज्ञा
राजन् [m]
स्वनुष्ठिताः
सु [ind]
स्वनुष्ठिताः
अनुष्ठा [1. Ā.]
विधवानाथकृपणान्विकलांश्च बभार सः । सुदर्शः सर्वभूतानामासीत्सोम इवापरः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विधवानाथकृपणान्
विधवा [f]
विधवानाथकृपणान्
अनाथ [adj]
विधवानाथकृपणान्
कृपण [adj]
विकलांश्च
विकल [adj]
विकलांश्च
च [ind]
बभार
भृ [1. Ā.]
सः
तद् [pron]
सुदर्शः
सुदर्श [adj]
सर्वभूतानाम्
सर्व [pron]
सर्वभूतानाम्
भूत [mn]
आसीत्
अस् [2. P.]
सोम
सोम [m]
इवापरः
इव [ind]
इवापरः
अपर [pron]
तुष्टपुष्टजनः श्रीमान्सत्यवाग्दृढविक्रमः । धनुर्वेदे च शिष्योऽभून्नृपः शारद्वतस्य सः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तुष्टपुष्टजनः
तुष् [4. Ā.]
तुष्टपुष्टजनः
पुष् [2. P.]
तुष्टपुष्टजनः
जन [m]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
सत्यवाग्
सत्य [adj]
सत्यवाग्
वाच् [f]
दृढविक्रमः
दृढ [adj]
दृढविक्रमः
विक्रम [m]
धनुर्वेदे
धनुर्वेद [m]
च
च [ind]
शिष्यो
शिष्य [m]
ऽभून्
भू [1. Ā.]
नृपः
नृप [m]
शारद्वतस्य
शारद्वत [m]
सः
तद् [pron]
गोविन्दस्य प्रियश्चासीत्पिता ते जनमेजय । लोकस्य चैव सर्वस्य प्रिय आसीन्महायशाः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गोविन्दस्य
गोविन्द [m]
प्रियश्चासीत्
प्रिय [adj]
प्रियश्चासीत्
च [ind]
प्रियश्चासीत्
अस् [2. P.]
पिता
पितृ [m]
ते
त्वद् [pron]
जनमेजय
जनमेजय [m]
लोकस्य
लोक [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
सर्वस्य
सर्व [pron]
प्रिय
प्रिय [adj]
आसीन्
अस् [2. P.]
महायशाः
महत् [adj]
महायशाः
यशस् [n]
परिक्षीणेषु कुरुषु उत्तरायामजायत । परिक्षिदभवत्तेन सौभद्रस्यात्मजो बली ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परिक्षीणेषु
परिक्षि [5. P.]
कुरुषु
कुरु [m]
उत्तरायाम्
उत्तरा [f]
अजायत
जन् [4. P.]
परिक्षिद्
परिक्षित् [m]
अभवत्
भू [1. Ā.]
तेन
तद् [pron]
सौभद्रस्यात्मजो
सौभद्र [m]
सौभद्रस्यात्मजो
आत्मज [m]
बली
बलिन् [adj]
राजधर्मार्थकुशलो युक्तः सर्वगुणैर्नृपः । जितेन्द्रियश्चात्मवांश्च मेधावी वृद्धसेवितः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजधर्मार्थकुशलो
राजन् [m]
राजधर्मार्थकुशलो
धर्म [mn]
राजधर्मार्थकुशलो
अर्थ [mn]
राजधर्मार्थकुशलो
कुशल [adj]
युक्तः
युज् [6. Ā.]
सर्वगुणैर्
सर्व [pron]
सर्वगुणैर्
गुण [mn]
नृपः
नृप [m]
जितेन्द्रियश्चात्मवांश्च
जि [9. P.]
जितेन्द्रियश्चात्मवांश्च
इन्द्रिय [n]
जितेन्द्रियश्चात्मवांश्च
च [ind]
जितेन्द्रियश्चात्मवांश्च
आत्मवत् [adj]
जितेन्द्रियश्चात्मवांश्च
च [ind]
मेधावी
मेधाविन् [adj]
वृद्धसेवितः
वृद्ध [adj]
वृद्धसेवितः
सेव् [4. P.]
षड्वर्गविन्महाबुद्धिर्नीतिधर्मविदुत्तमः । प्रजा इमास्तव पिता षष्टिं वर्षाण्यपालयत् । ततो दिष्टान्तमापन्नः सर्पेणानतिवर्तितम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
षड्वर्गविन्
षड्वर्ग [m]
षड्वर्गविन्
विद् [adj]
महाबुद्धिर्
महत् [adj]
महाबुद्धिर्
बुद्धि [f]
नीतिधर्मविद्
नीति [f]
नीतिधर्मविद्
धर्म [mn]
नीतिधर्मविद्
विद् [adj]
उत्तमः
उत्तम [adj]
प्रजा
प्रजा [f]
इमास्तव
इदम् [pron]
इमास्तव
त्वद् [pron]
पिता
पितृ [m]
षष्टिं
षष्टि [f]
वर्षाण्यपालयत्
वर्ष [mn]
वर्षाण्यपालयत्
पालय् [10. Ā.]
ततो
ततस् [ind]
गतिं
गति [f]
समापन्नः
समापद् [4. P.]
सर्वेषाम्
सर्व [pron]
अनिवर्तिनीम्
अनिवर्तिन् [adj]
ततस्त्वं पुरुषश्रेष्ठ धर्मेण प्रतिपेदिवान् । इदं वर्षसहस्राय राज्यं कुरुकुलागतम् । बाल एवाभिजातोऽसि सर्वभूतानुपालकः ॥
English Translation
Your father ruled over his subjects for sixty years. When he died, all the people were extremely sorry. After him, O best of men, you have acquired this hereditary kingdom of the Kurus, (who have been ruling over it) for the last thousand years. O protector of every creature, you were installed when you were a child.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्त्वं
ततस् [ind]
ततस्त्वं
त्वद् [pron]
पुरुषश्रेष्ठ
पुरुष [m]
पुरुषश्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
धर्मेण
धर्म [mn]
प्रतिपेदिवान्
प्रतिपद् [4. P.]
इदं
इदम् [pron]
वर्षसहस्राय
वर्ष [mn]
वर्षसहस्राय
सहस्र [mn]
राज्यं
राज्य [n]
कुरुकुलागतम्
कुरु [m]
कुरुकुलागतम्
कुल [n]
कुरुकुलागतम्
आगम् [6. P.]
बाल
बाल [adj]
एवाभिजातो
एव [ind]
एवाभिजातो
अभिजन् [4. P.]
ऽसि
अस् [2. P.]
सर्वभूतानुपालकः
सर्व [pron]
सर्वभूतानुपालकः
भूत [mn]
सर्वभूतानुपालकः
अनुपालक [adj]
नास्मिन्कुले जातु बभूव राजा; यो न प्रजानां हितकृत्प्रियश्च । विशेषतः प्रेक्ष्य पितामहानां; वृत्तं महद्वृत्तपरायणानाम् ॥
English Translation
Janamejaya said : None was born in our dynasty who did not look after the good of his subjects and who was not beloved by them. See specially the conduct of my grandfathers (five Pandava brothers) who were ever engaged in great deeds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नास्मिन्
न [ind]
नास्मिन्
इदम् [pron]
कुले
कुल [n]
जातु
जातु [ind]
बभूव
भू [1. Ā.]
राजा
राजन् [m]
यो
यद् [pron]
न
न [ind]
प्रजानां
प्रजा [f]
हितकृत्
हित [adj]
हितकृत्
कृत् [adj]
प्रियश्च
प्रिय [adj]
प्रियश्च
च [ind]
विशेषतः
विशेषतः [ind]
प्रेक्ष्य
प्रेक्ष् [1. P.]
पितामहानां
पितामह [m]
वृत्तं
वृत्त [n]
महद्
महत् [adj]
वृत्तपरायणानाम्
वृत् [3. P.]
वृत्तपरायणानाम्
परायण [n]
कथं निधनमापन्नः पिता मम तथाविधः । आचक्षध्वं यथावन्मे श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥
English Translation
How did my such a noble father meet with his death? Describe it to me. I am desirous of hearing it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कथं
कथम् [ind]
निधनम्
निधन [mn]
आपन्नः
आपद् [4. P.]
पिता
पितृ [m]
मम
मद् [pron]
तथाविधः
तथाविध [adj]
आचक्षध्वं
आचक्ष् [1. P.]
यथावन्
यथावत् [ind]
मे
मद् [pron]
श्रोतुम्
श्रु [4. P.]
इच्छामि
इष् [1. P.]
तत्त्वतः
तत्त्व [n]
एवं संचोदिता राज्ञा मन्त्रिणस्ते नराधिपम् । ऊचुः सर्वे यथावृत्तं राज्ञः प्रियहिते रताः ॥
English Translation
Sauti said : Thus asked by the king, the ministers, the well-wishers of the king, told him everything as it had happened.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
संचोदिता
संचोदय् [10. Ā.]
राज्ञा
राजन् [m]
मन्त्रिणस्ते
मन्त्रिन् [m]
मन्त्रिणस्ते
तद् [pron]
नराधिपम्
नर [m]
नराधिपम्
अधिप [m]
ऊचुः
वच् [2. P.]
सर्वे
सर्व [pron]
यथावृत्तं
यथावृत्त [n]
राज्ञः
राजन् [m]
प्रियहिते
प्रिय [adj]
प्रियहिते
हित [n]
रताः
रम् [4. Ā.]
बभूव मृगयाशीलस्तव राजन्पिता सदा । यथा पाण्डुर्महाभागो धनुर्धरवरो युधि । अस्मास्वासज्य सर्वाणि राजकार्याण्यशेषतः ॥
English Translation
The Ministers said: O king, that monarch, the lord of the world, greatly obedient to all Shastras like the first of all beings, became addicted to sports like the best of bow-men, the great warrior and exceedingly powerful Pandu. He made over to us all state affairs.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बभूव
भू [1. Ā.]
मृगयाशीलः
मृगया [f]
मृगयाशीलः
शील [mn]
पुरास्य
पुरा [ind]
पुरास्य
इदम् [pron]
प्रपितामहः
प्रपितामह [m]
यथा
यथा [ind]
पाण्डुर्
पाण्डु [m]
महाबाहुर्
महत् [adj]
महाबाहुर्
बाहु [mf]
धनुर्धरवरो
धनुर्धर [m]
धनुर्धरवरो
वर [adj]
भुवि
भू [f]
अस्मास्वासज्य
मद् [pron]
अस्मास्वासज्य
आसञ्ज् [1. Ā.]
सर्वाणि
सर्व [pron]
राजकार्याण्यशेषतः
राजन् [m]
राजकार्याण्यशेषतः
कार्य [n]
राजकार्याण्यशेषतः
अशेषतस् [ind]
स कदाचिद्वनचरो मृगं विव्याध पत्रिणा । विद्ध्वा चान्वसरत्तूर्णं तं मृगं गहने वने ॥
English Translation
Once on a time he went into the forest and pierced a deer with an arrow. Having thus wounded the deer, he followed it armed with sword and quiver into the dense forest,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
कदाचिद्
कदाचिद् [ind]
वनचरो
वन [n]
वनचरो
चर [adj]
मृगं
मृग [m]
विव्याध
व्यध् [4. Ā.]
पत्रिणा
पत्त्रिन् [m]
विद्ध्वा
व्यध् [4. Ā.]
चान्वसरत्
च [ind]
चान्वसरत्
अनुसृ [1. Ā.]
तूर्णं
तूर्णम् [ind]
तं
तद् [pron]
मृगं
मृग [m]
गहने
गहन [adj]
वने
वन [n]
पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशस्ततायुधकलापवान् । न चाससाद गहने मृगं नष्टं पिता तव ॥
English Translation
Alone on foot. But he could not, however, come upon that lost deer.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पदातिर्
पदाति [m]
बद्धनिस्त्रिंशस्ततायुधकलापवान्
बन्ध् [4. P.]
बद्धनिस्त्रिंशस्ततायुधकलापवान्
निस्त्रिंश [m]
बद्धनिस्त्रिंशस्ततायुधकलापवान्
तन् [8. Ā.]
बद्धनिस्त्रिंशस्ततायुधकलापवान्
आयुध [mn]
बद्धनिस्त्रिंशस्ततायुधकलापवान्
कलापवत् [adj]
न
न [ind]
चाससाद
च [ind]
चाससाद
आसद् [2. P.]
गहने
गहन [n]
मृगं
मृग [m]
नष्टं
नश् [1. P.]
पिता
पितृ [m]
तव
त्वद् [pron]
परिश्रान्तो वयःस्थश्च षष्टिवर्षो जरान्वितः । क्षुधितः स महारण्ये ददर्श मुनिमन्तिके ॥
English Translation
He, wo was sixty years old and therefore fatigued and hungry, saw a great Rishi in that great forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परिश्रान्तो
परिश्रम् [4. P.]
वयःस्थश्च
वयःस्थ [m]
वयःस्थश्च
च [ind]
षष्टिवर्षो
षष्टि [f]
षष्टिवर्षो
वर्ष [mn]
जरान्वितः
जरा [f]
जरान्वितः
अन्वित [adj]
क्षुधितः
क्षुध् [4. P.]
स
तद् [pron]
महारण्ये
महत् [adj]
महारण्ये
अरण्य [n]
ददर्श
दृश् [6. P.]
मुनिम्
मुनि [m]
अन्तिके
अन्तिक [n]
स तं पप्रच्छ राजेन्द्रो मुनिं मौनव्रतान्वितम् । न च किंचिदुवाचैनं स मुनिः पृच्छतोऽपि सन् ॥
English Translation
The king accosted that Rishi, who was then observing the vow of silence, but the Rishi did not make any reply.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तं
तद् [pron]
पप्रच्छ
प्रच्छ् [1. P.]
राजेन्द्रो
राजन् [m]
राजेन्द्रो
इन्द्र [m]
मुनिं
मुनि [m]
मौनव्रतान्वितम्
मौन [n]
मौनव्रतान्वितम्
व्रत [n]
मौनव्रतान्वितम्
अन्वित [adj]
न
न [ind]
च
च [ind]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
उवाचैनं
वच् [2. P.]
उवाचैनं
एनद् [pron]
स
तद् [pron]
मुनिः
मुनि [m]
पृच्छतो
प्रच्छ् [1. P.]
ऽपि
अपि [ind]
सन्
अस् [2. P.]
ततो राजा क्षुच्छ्रमार्तस्तं मुनिं स्थाणुवत्स्थितम् । मौनव्रतधरं शान्तं सद्यो मन्युवशं ययौ ॥
English Translation
The fatigued and the hungry king grew angry with the Rishi who sat motionless as a piece of wood in observance of his vow of silence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
राजा
राजन् [m]
क्षुच्छ्रमार्तस्तं
क्षुध् [f]
क्षुच्छ्रमार्तस्तं
श्रम [m]
क्षुच्छ्रमार्तस्तं
आर्त [adj]
क्षुच्छ्रमार्तस्तं
तद् [pron]
मुनिं
मुनि [m]
स्थाणुवत्
स्थाणु [mn]
स्थाणुवत्
वत् [ind]
स्थितम्
स्था [1. Ā.]
मौनव्रतधरं
मौन [n]
मौनव्रतधरं
व्रत [n]
मौनव्रतधरं
धर [adj]
शान्तं
शम् [1. P.]
सद्यो
सद्यस् [ind]
मन्युवशं
मन्यु [mf]
मन्युवशं
वश [m]
ययौ
या [2. Ā.]
न बुबोध हि तं राजा मौनव्रतधरं मुनिम् । स तं मन्युसमाविष्टो धर्षयामास ते पिता ॥
English Translation
Knowing not that the Rishi was observing a vow of silence, your father, being angry, insulted him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
बुबोध
बुध् [1. Ā.]
हि
हि [ind]
तं
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
मौनव्रतधरं
मौन [n]
मौनव्रतधरं
व्रत [n]
मौनव्रतधरं
धर [adj]
मुनिम्
मुनि [m]
स
तद् [pron]
तं
तद् [pron]
मन्युसमाविष्टो
मन्यु [mf]
मन्युसमाविष्टो
समाविश् [6. Ā.]
धर्षयामास
धर्षय् [10. P.]
ते
त्वद् [pron]
पिता
पितृ [m]
मृतं सर्पं धनुष्कोट्या समुत्क्षिप्य धरातलात् । तस्य शुद्धात्मनः प्रादात्स्कन्धे भरतसत्तम ॥
English Translation
O excellent one of the Bharata race, he took up from the ground a dead snake with the end of his bow and placed it on the shoulder of that holy Rishi.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धनुष्कोट्या
धनुष्कोटि [f]
समुत्क्षिप्य
समुत्क्षिप् [6. P.]
स
तद् [pron]
चैनं
च [ind]
चैनं
एनद् [pron]
समुदैक्षत
समुदीक्ष् [1. P.]
तस्य
तद् [pron]
शुद्धात्मनः
शुद्ध [adj]
शुद्धात्मनः
आत्मन् [m]
प्रादात्
प्रदा [3. Ā.]
स्कन्धे
स्कन्ध [m]
भरतसत्तम
भरत [m]
भरतसत्तम
सत्तम [adj]
न चोवाच स मेधावी तमथो साध्वसाधु वा । तस्थौ तथैव चाक्रुध्यन्सर्पं स्कन्धेन धारयन् ॥
English Translation
But that wise man did not speak a word, good or bad and he did not become angry. He remained as he was, bearing the snake on his shoulder.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
चोवाच
च [ind]
चोवाच
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
मेधावी
मेधाविन् [adj]
तम्
तद् [pron]
अथो
अथो [ind]
साध्वसाधु
साधु [adj]
साध्वसाधु
असाधु [adj]
वा
वा [ind]
तस्थौ
स्था [1. Ā.]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
चाक्रुध्यन्
च [ind]
चाक्रुध्यन्
अक्रुध्यत् [adj]
सर्पं
सर्प [m]
स्कन्धेन
स्कन्ध [m]
धारयन्
धारय् [10. Ā.]