Ādiparva Adhyāya 32
आदिपर्व • अध्यायः 32
Ādiparva Adhyāya 32 of the classical Mahābhārata with 26 verses.
Total: 26 Verses
•
Citations: MBh 1.32.1–26
•
250 Lexicon Terms
जाता वै भुजगास्तात वीर्यवन्तो दुरासदाः । शापं तं त्वथ विज्ञाय कृतवन्तो नु किं परम् ॥
English Translation
Shaunaka said: O child, you have told us of many greatly powerful and unconquerable serpents. What did they do after hearing of the curse?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जाता
जन् [4. P.]
वै
वै [ind]
भुजगास्तात
भुजग [m]
भुजगास्तात
तात [m]
वीर्यवन्तो
वीर्यवत् [adj]
दुरासदाः
दुरासद [adj]
शापं
शाप [m]
तं
तद् [pron]
त्वथ
तु [ind]
त्वथ
अथ [ind]
विज्ञाय
विज्ञा [9. Ā.]
कृतवन्तो
कृ [2. Ā.]
नु
नु [ind]
किं
क [pron]
परम्
पर [pron]
तेषां तु भगवाञ्शेषस्त्यक्त्वा कद्रूं महायशाः । तपो विपुलमातस्थे वायुभक्षो यतव्रतः ॥
English Translation
Sauti said: Illustrious and famous Shesha, having left (his mother) Kadru, practised austere penances, living on air and rigidly observing vows.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषां
तद् [pron]
तु
तु [ind]
भगवाञ्
भगवत् [adj]
शेषस्त्यक्त्वा
शेष [mn]
शेषस्त्यक्त्वा
त्यज् [1. Ā.]
कद्रूं
कद्रु [f]
महायशाः
महत् [adj]
महायशाः
यशस् [n]
तपो
तपस् [n]
विपुलम्
विपुल [adj]
आतस्थे
आस्था [1. Ā.]
वायुभक्षो
वायुभक्ष [m]
यतव्रतः
यम् [6. P.]
यतव्रतः
व्रत [n]
गन्धमादनमासाद्य बदर्यां च तपोरतः । गोकर्णे पुष्करारण्ये तथा हिमवतस्तटे ॥
English Translation
He practised his penances, going to Gandhamadana, Badari, Gokarna, the forest of Pushkara and the foot of the Himalayas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गन्धमादनम्
गन्धमादन [m]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
बदर्यां
बदरी [f]
च
च [ind]
तपोरतः
तपस् [n]
तपोरतः
रम् [4. Ā.]
गोकर्णे
गोकर्ण [mn]
पुष्करारण्ये
पुष्कर [n]
पुष्करारण्ये
अरण्य [n]
तथा
तथा [ind]
हिमवतस्तटे
हिमवन्त् [m]
हिमवतस्तटे
तट [mn]
तेषु तेषु च पुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च । एकान्तशीली नियतः सततं विजितेन्द्रियः ॥
English Translation
He passed his days in these sacred places, rigidly observing his vows, completely controlling his passions and concentrating his mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषु
तद् [pron]
तेषु
तद् [pron]
च
च [ind]
पुण्येषु
पुण्य [adj]
तीर्थेष्वायतनेषु
तीर्थ [mn]
तीर्थेष्वायतनेषु
आयतन [n]
च
च [ind]
एकान्तशीली
एकान्त [m]
एकान्तशीली
शीलिन् [adj]
नियतः
नियम् [1. Ā.]
सततं
सततम् [ind]
विजितेन्द्रियः
विजि [1. Ā.]
विजितेन्द्रियः
इन्द्रिय [n]
तप्यमानं तपो घोरं तं ददर्श पितामहः । परिशुष्कमांसत्वक्स्नायुं जटाचीरधरं प्रभुम् ॥
English Translation
The Grandsire saw him with knotted hair, clad in rags, his flesh, skin and sinews dried up owing to the austere penances he was practising.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तप्यमानं
तप् [4. Ā.]
तपो
तपस् [n]
घोरं
घोर [adj]
तं
तद् [pron]
ददर्श
दृश् [6. P.]
पितामहः
पितामह [m]
परिशुष्कमांसत्वक्स्नायुं
परिशुष्क [adj]
परिशुष्कमांसत्वक्स्नायुं
मांस [n]
परिशुष्कमांसत्वक्स्नायुं
त्वच् [f]
परिशुष्कमांसत्वक्स्नायुं
स्नायु [fn]
जटाचीरधरं
जटा [f]
जटाचीरधरं
चीर [n]
जटाचीरधरं
धर [adj]
प्रभुम्
प्रभु [adj]
तमब्रवीत्सत्यधृतिं तप्यमानं पितामहः । किमिदं कुरुषे शेष प्रजानां स्वस्ति वै कुरु ॥
English Translation
The Grandsire, addressing that penancepractising ascetic, said, “O Shesha, what are you doing? let the welfare of the worlds also engage your thoughts.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
सत्यधृतिं
सत्य [adj]
सत्यधृतिं
धृति [f]
तप्यमानं
तप् [4. Ā.]
पितामहः
पितामह [m]
किम्
क [pron]
इदं
इदम् [pron]
कुरुषे
कृ [2. Ā.]
शेष
शेष [mn]
प्रजानां
प्रजा [f]
स्वस्ति
स्वस्ति [fn]
वै
वै [ind]
कुरु
कृ [2. Ā.]
त्वं हि तीव्रेण तपसा प्रजास्तापयसेऽनघ । ब्रूहि कामं च मे शेष यत्ते हृदि चिरं स्थितम् ॥
English Translation
O sinless one, you are giving pain to all creatures by your austere penances. O Shesha, tell me the desire of your mind."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वं
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
तीव्रेण
तीव्र [adj]
तपसा
तपस् [n]
प्रजास्तापयसे
प्रजा [f]
प्रजास्तापयसे
तापय् [10. Ā.]
ऽनघ
अनघ [adj]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
कामं
काम [m]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
शेष
शेष [mn]
यत्
यद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
हृदि
हृद् [n]
चिरं
चिरम् [ind]
स्थितम्
स्था [1. Ā.]
सोदर्या मम सर्वे हि भ्रातरो मन्दचेतसः । सह तैर्नोत्सहे वस्तुं तद्भवाननुमन्यताम् ॥
English Translation
Shesha said: My brothers are all of wicked hearts. I do not wish to live with them. Kindly sanction this.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सोदर्या
सोदर्य [adj]
मम
मद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
हि
हि [ind]
भ्रातरो
भ्रातृ [m]
मन्दचेतसः
मन्द [adj]
मन्दचेतसः
चेतस् [n]
सह
सह [ind]
तैर्
तद् [pron]
नोत्सहे
न [ind]
नोत्सहे
उत्सह् [1. P.]
वस्तुं
वस् [2. P.]
तद्
तद् [pron]
भवान्
भवत् [adj]
अनुमन्यताम्
अनुमन् [8. Ā.]
अभ्यसूयन्ति सततं परस्परममित्रवत् । ततोऽहं तप आतिष्ठे नैतान्पश्येयमित्युत ॥
English Translation
They are jealous of one another like great enemies. I am, therefore, engaged in penances. I shall not even see them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभ्यसूयन्ति
अभ्यसूय् [Denom. Ā.]
सततं
सततम् [ind]
परस्परम्
परस्पर [adj]
अमित्रवत्
अमित्र [mf]
अमित्रवत्
वत् [ind]
ततो
ततस् [ind]
ऽहं
मद् [pron]
तप
तपस् [n]
आतिष्ठे
आस्था [1. Ā.]
नैतान्
न [ind]
नैतान्
एतद् [pron]
पश्येयम्
पश् [4. Ā.]
इत्युत
इति [ind]
इत्युत
उत [ind]
न मर्षयन्ति सततं विनतां ससुतां च ते । अस्माकं चापरो भ्राता वैनतेयः पितामह ॥
English Translation
They never show any kindness for Vinata and her son, who is our other brother, the bird of the air.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
मर्षयन्ति
मर्षय् [10. Ā.]
सततं
सततम् [ind]
विनतां
विनता [f]
ससुतां
स [ind]
ससुतां
सुत [m]
च
च [ind]
ते
तद् [pron]
अस्माकं
मद् [pron]
चापरो
च [ind]
चापरो
अपर [pron]
भ्राता
भ्रातृ [m]
वैनतेयः
वैनतेय [m]
पितामह
पितामह [m]
तं च द्विषन्ति तेऽत्यर्थं स चापि सुमहाबलः । वरप्रदानात्स पितुः कश्यपस्य महात्मनः ॥
English Translation
They always envy him. He too is much stronger than (all of us), owing to the boon granted by our father, the illustrious and noble Kashyapa.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
च
च [ind]
द्विषन्ति
द्विष् [1. P.]
ते
तद् [pron]
ऽत्यर्थं
अत्यर्थम् [ind]
स
तद् [pron]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
सुमहाबलः
सु [ind]
सुमहाबलः
महत् [adj]
सुमहाबलः
बल [mn]
वरप्रदानात्
वर [mn]
वरप्रदानात्
प्रदान [n]
स
तद् [pron]
पितुः
पितृ [m]
कश्यपस्य
कश्यप [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
सोऽहं तपः समास्थाय मोक्ष्यामीदं कलेवरम् । कथं मे प्रेत्यभावेऽपि न तैः स्यात्सह संगमः ॥
English Translation
Therefore, I am practising penances and I shall cast off this body of mine, so that I may not any association with them even after death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
तपः
तपस् [n]
समास्थाय
समास्था [1. Ā.]
मोक्ष्यामीदं
मुच् [6. Ā.]
मोक्ष्यामीदं
इदम् [pron]
कलेवरम्
कलेवर [mn]
कथं
कथम् [ind]
मे
मद् [pron]
प्रेत्यभावे
प्रेत्यभाव [m]
ऽपि
अपि [ind]
न
न [ind]
तैः
तद् [pron]
स्यात्
अस् [2. P.]
सह
सह [ind]
संगमः
संगम [m]
जानामि शेष सर्वेषां भ्रातॄणां ते विचेष्टितम् । मातुश्चाप्यपराधाद्वै भ्रातॄणां ते महद्भयम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जानामि
ज्ञा [4. Ā.]
शेष
शेष [mn]
सर्वेषां
सर्व [pron]
भ्रातॄणां
भ्रातृ [m]
ते
त्वद् [pron]
विचेष्टितम्
विचेष्टित [n]
मातुश्चाप्यपराधाद्
मातृ [f]
मातुश्चाप्यपराधाद्
च [ind]
मातुश्चाप्यपराधाद्
अपि [ind]
मातुश्चाप्यपराधाद्
अपराध [m]
वै
वै [ind]
भ्रातॄणां
भ्रातृ [m]
ते
त्वद् [pron]
महद्
महत् [adj]
भयम्
भय [n]
कृतोऽत्र परिहारश्च पूर्वमेव भुजंगम । भ्रातॄणां तव सर्वेषां न शोकं कर्तुमर्हसि ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कृतो
कृ [2. Ā.]
ऽत्र
अत्र [ind]
परिहारश्च
परिहार [m]
परिहारश्च
च [ind]
पूर्वम्
पूर्वम् [ind]
एव
एव [ind]
भुजंगम
भुजंगम [m]
भ्रातॄणां
भ्रातृ [m]
तव
त्वद् [pron]
सर्वेषां
सर्व [pron]
न
न [ind]
शोकं
शोक [m]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
वृणीष्व च वरं मत्तः शेष यत्तेऽभिकाङ्क्षितम् । दित्सामि हि वरं तेऽद्य प्रीतिर्मे परमा त्वयि ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वृणीष्व
वृ [5. Ā.]
च
च [ind]
वरं
वर [mn]
मत्तः
मद् [pron]
शेष
शेष [mn]
यत्
यद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
ऽभिकाङ्क्षितम्
अभिकाङ्क्ष् [1. Ā.]
दित्सामि
दित्स् [Desid. Ā.]
हि
हि [ind]
वरं
वर [mn]
ते
त्वद् [pron]
ऽद्य
अद्य [ind]
प्रीतिर्
प्रीति [f]
मे
मद् [pron]
परमा
परम [adj]
त्वयि
त्वद् [pron]
दिष्ट्या च बुद्धिर्धर्मे ते निविष्टा पन्नगोत्तम । अतो भूयश्च ते बुद्धिर्धर्मे भवतु सुस्थिरा ॥
English Translation
I am highly pleased with you and I shall grant you a boon today. O best of snakes, it is very good that your heart has been set on virtue. Let your heart be more and more firmly set on virtue."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दिष्ट्या
दिष्टि [f]
च
च [ind]
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
धर्मे
धर्म [mn]
ते
त्वद् [pron]
निविष्टा
निविश् [6. Ā.]
पन्नगोत्तम
पन्नग [mn]
पन्नगोत्तम
उत्तम [adj]
अतो
अतस् [ind]
भूयश्च
भूयस् [ind]
भूयश्च
च [ind]
ते
त्वद् [pron]
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
धर्मे
धर्म [mn]
भवतु
भू [1. Ā.]
सुस्थिरा
सुस्थिर [adj]
एष एव वरो मेऽद्य काङ्क्षितः प्रपितामह । धर्मे मे रमतां बुद्धिः शमे तपसि चेश्वर ॥
English Translation
Shesha said: Odivine Grandsire, O lord of all, I ask this boon. Let my heart always delight in virtue and in blessed penances.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
एव
एव [ind]
वरो
वर [mn]
मे
मद् [pron]
ऽद्य
अद्य [ind]
काङ्क्षितः
काङ्क्ष् [2. Ā.]
प्रपितामह
प्रपितामह [m]
धर्मे
धर्म [mn]
मे
मद् [pron]
रमतां
रम् [4. Ā.]
बुद्धिः
बुद्धि [f]
शमे
शम [m]
तपसि
तपस् [n]
चेश्वर
च [ind]
चेश्वर
ईश्वर [m]
प्रीतोऽस्म्यनेन ते शेष दमेन प्रशमेन च । त्वया त्विदं वचः कार्यं मन्नियोगात्प्रजाहितम् ॥
English Translation
Brahma said :: O Shesha, I am highly pleased with your self-denial and love of peace. By my command let the following act be done by you for the good of all creatures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
ऽस्म्यनेन
अस् [2. P.]
ऽस्म्यनेन
इदम् [pron]
ते
त्वद् [pron]
शेष
शेष [mn]
दमेन
दम [m]
प्रशमेन
प्रशम [m]
च
च [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
त्विदं
तु [ind]
त्विदं
इदम् [pron]
वचः
वचस् [n]
कार्यं
कृ [2. Ā.]
मन्नियोगात्
मद् [pron]
मन्नियोगात्
नियोग [m]
प्रजाहितम्
प्रजा [f]
प्रजाहितम्
हित [adj]
इमां महीं शैलवनोपपन्नां; ससागरां साकरपत्तनां च । त्वं शेष सम्यक्चलितां यथाव;त्संगृह्य तिष्ठस्व यथाचला स्यात् ॥
English Translation
Bearing properly and well, this earth which is so very unsteady, towns retreats and seas, with all her mountains and forests with her O Shesha, remain in the way as she may be steady.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इमां
इदम् [pron]
महीं
मही [f]
शैलवनोपपन्नां
शैल [mn]
शैलवनोपपन्नां
वन [n]
शैलवनोपपन्नां
उपपद् [4. P.]
ससागरां
स [ind]
ससागरां
सागर [m]
साकरपत्तनां
स [ind]
साकरपत्तनां
आकर [m]
साकरपत्तनां
पत्तन [n]
च
च [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
शेष
शेष [mn]
सम्यक्
सम्यक् [ind]
चलितां
चल् [1. Ā.]
यथावत्
यथावत् [ind]
संगृह्य
संग्रह् [6. P.]
तिष्ठस्व
स्था [1. Ā.]
यथाचला
यथा [ind]
यथाचला
अचल [adj]
स्यात्
अस् [2. P.]
यथाह देवो वरदः प्रजापति;र्महीपतिर्भूतपतिर्जगत्पतिः । तथा महीं धारयितास्मि निश्चलां; प्रयच्छ तां मे शिरसि प्रजापते ॥
English Translation
Shesha said: O divine lord of all creatures, O granter of boons, O lord of the earth,O the lord of every created thing, O the lord of the universe, I shall hold the earth steady, as you command. O Prajapati, place it upon my head.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथाह
यथा [ind]
यथाह
अह् [1. P.]
देवो
देव [m]
वरदः
वर [mn]
वरदः
द [adj]
प्रजापतिर्
प्रजापति [m]
महीपतिर्
महीपति [m]
भूतपतिर्
भूतपति [m]
जगत्पतिः
जगत्पति [m]
तथा
तथा [ind]
महीं
मही [f]
धारयितास्मि
धारय् [10. Ā.]
निश्चलां
निश्चल [adj]
प्रयच्छ
प्रयम् [1. Ā.]
तां
तद् [pron]
मे
मद् [pron]
शिरसि
शिरस् [n]
प्रजापते
प्रजापति [m]
अधो महीं गच्छ भुजंगमोत्तम; स्वयं तवैषा विवरं प्रदास्यति । इमां धरां धारयता त्वया हि मे; महत्प्रियं शेष कृतं भविष्यति ॥
English Translation
Brahma said: O best of snakes, go underneath the earth. She herself will make a passage for you. O Shesha, you will certainly do what is highly valued by me by holding the earth (on your head.)
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अधो
अधस् [ind]
महीं
मही [f]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
भुजंगमोत्तम
भुजंगम [m]
भुजंगमोत्तम
उत्तम [adj]
स्वयं
स्वयम् [ind]
तवैषा
त्वद् [pron]
तवैषा
एतद् [pron]
विवरं
विवर [mn]
प्रदास्यति
प्रदा [3. Ā.]
इमां
इदम् [pron]
धरां
धरा [f]
धारयता
धारय् [10. Ā.]
त्वया
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
महत्
महत् [adj]
प्रियं
प्रिय [n]
शेष
शेष [mn]
कृतं
कृ [2. Ā.]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
तथेति कृत्वा विवरं प्रविश्य स; प्रभुर्भुवो भुजगवराग्रजः स्थितः । बिभर्ति देवीं शिरसा महीमिमां; समुद्रनेमिं परिगृह्य सर्वतः ॥
English Translation
Sauti said: The elder brother of the king of the snakes, entering into a hole, went to the other side of the earth. He held that goddess (earth) with her belt of seas all around her.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथेति
तथा [ind]
तथेति
इति [ind]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
विवरं
विवर [mn]
प्रविश्य
प्रविश् [4. P.]
स
तद् [pron]
प्रभुर्
प्रभु [adj]
भुवो
भू [f]
भुजगवराग्रजः
भुजग [m]
भुजगवराग्रजः
वर [adj]
भुजगवराग्रजः
अग्रज [m]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
बिभर्ति
भृ [1. Ā.]
देवीं
देवी [f]
शिरसा
शिरस् [n]
महीम्
मही [f]
इमां
इदम् [pron]
समुद्रनेमिं
समुद्र [m]
समुद्रनेमिं
नेमि [mf]
परिगृह्य
परिग्रह् [9. Ā.]
सर्वतः
सर्वतस् [ind]
शेषोऽसि नागोत्तम धर्मदेवो; महीमिमां धारयसे यदेकः । अनन्तभोगः परिगृह्य सर्वां; यथाहमेवं बलभिद्यथा वा ॥
English Translation
Brahma said: O Shesha, O best of snakes, you are the Dharma, because you hold the earth alone with your infinite hoods, with every thing on her, what I myself and Indra can do.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शेषो
शेष [mn]
ऽसि
अस् [2. P.]
नागोत्तम
नाग [m]
नागोत्तम
उत्तम [adj]
धर्मदेवो
धर्म [mn]
धर्मदेवो
देव [m]
महीम्
मही [f]
इमां
इदम् [pron]
धारयसे
धारय् [10. Ā.]
यद्
यत् [ind]
एकः
एक [pron]
अनन्तभोगः
अनन्त [adj]
अनन्तभोगः
भोग [m]
परिगृह्य
परिग्रह् [9. Ā.]
सर्वां
सर्व [pron]
यथाहम्
यथा [ind]
यथाहम्
मद् [pron]
एवं
एवम् [ind]
बलभिद्
बलभिद् [m]
यथा
यथा [ind]
वा
वा [ind]
अधो भूमेर्वसत्येवं नागोऽनन्तः प्रतापवान् । धारयन्वसुधामेकः शासनाद्ब्रह्मणो विभुः ॥
English Translation
Sauti said: Thus does the snake, Shesha, the greatly powerful lord Ananta, lives underneath the earth, alone supporting the world at the command of Brahma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अधो
अधस् [ind]
भूमेर्
भूमि [f]
वसत्येवं
वस् [2. P.]
वसत्येवं
एवम् [ind]
नागो
नाग [m]
ऽनन्तः
अनन्त [m]
प्रतापवान्
प्रतापवत् [adj]
धारयन्
धारय् [10. Ā.]
वसुधाम्
वसुधा [f]
एकः
एक [pron]
शासनाद्
शासन [n]
ब्रह्मणो
ब्रह्मन् [m]
विभुः
विभु [adj]
सुपर्णं च सखायं वै भगवानमरोत्तमः । प्रादादनन्ताय तदा वैनतेयं पितामहः ॥
English Translation
Then the Grandsire, the illustrious lord of the immortals, gave Suparna (Garuda), the son of Vinata as Ananta's help.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुपर्णं
सुपर्ण [m]
च
च [ind]
सखायं
सखि [m]
वै
वै [ind]
भगवान्
भगवत् [adj]
अमरोत्तमः
अमर [m]
अमरोत्तमः
उत्तम [adj]
अस्माकं
मद् [pron]
चापरो
च [ind]
चापरो
अपर [pron]
भ्राता
भ्रातृ [m]
वैनतेयः
वैनतेय [m]
पितामह
पितामह [m]