राक्षसेन्द्रोऽभिषिक्तस्तु भ्रातृभ्यां सहितस्तदा । ततः प्रदानं राक्षस्या भगिन्याः समचिन्तयत् ॥
rākṣasendro'bhiṣiktastu bhrātṛbhyāṃ sahitastadā | tataḥ pradānaṃ rākṣasyā bhaginyāḥ samacintayat ||
English Translation
The lord of Räkşasas was installed along with his brothers. And then he thought of the giving away in marriage of his Rakşasi sister.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राक्षसेन्द्रो
राक्षस [m]
राक्षसेन्द्रो
इन्द्र [m]
ऽभिषिक्तस्तु
अभिषिच् [4. P.]
ऽभिषिक्तस्तु
तु [ind]
भ्रातृभ्यां
भ्रातृ [m]
सहितस्तदा
सहित [adj]
सहितस्तदा
तदा [ind]
ततः
ततस् [ind]
प्रदानं
प्रदान [n]
राक्षस्या
राक्षसी [f]
भगिन्याः
भगिनी [f]
समचिन्तयत्
संचिन्तय् [10. Ā.]
ददौ तां कालकेयाय दानवेन्द्राय राक्षसीम् । स्वसां शूर्पणखां नाम विद्युज्जिह्वाय नामतः ॥
dadau tāṃ kālakeyāya dānavendrāya rākṣasīm | svasāṃ śūrpaṇakhāṃ nāma vidyujjihvāya nāmataḥ ||
English Translation
Then that Raksasa bestowed his sister, the Rākşasī Śūrpanakhā, on that lord of the Dänavas and king of the Kālakeśa Vidyujjihvä.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ददौ
दा [1. Ā.]
तां
तद् [pron]
कालकेयाय
कालकेय [m]
दानवेन्द्राय
दानव [m]
दानवेन्द्राय
इन्द्र [m]
राक्षसीम्
राक्षसी [f]
स्वसां
स्वसा [f]
शूर्पणखां
शूर्पणखा [f]
नाम
नाम [ind]
विद्युज्जिह्वाय
विद्युज्जिह्व [m]
नामतः
नामन् [n]
अथ दत्त्वा स्वसारं स मृगयां पर्यटन्नृपः । तत्रापश्यत्ततो राम मयं नाम दितेः सुतम् ॥
atha dattvā svasāraṃ sa mṛgayāṃ paryaṭannṛpaḥ | tatrāpaśyattato rāma mayaṃ nāma diteḥ sutam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
दत्त्वा
दा [1. Ā.]
स्वसारं
स्वसृ [f]
स
तद् [pron]
मृगयां
मृगया [f]
पर्यटन्नृपः
पर्यट् [1. Ā.]
पर्यटन्नृपः
नृप [m]
तत्रापश्यत्
तत्र [ind]
तत्रापश्यत्
पश् [4. Ā.]
ततो
तन् [8. Ā.]
राम
राम [m]
मयं
मय [m]
नाम
नाम [ind]
दितेः
दिति [f]
सुतम्
सुत [m]
कन्यासहायं तं दृष्ट्वा दशग्रीवो निशाचरः । अपृच्छत्को भवानेको निर्मनुष्य मृगे वने ॥
kanyāsahāyaṃ taṃ dṛṣṭvā daśagrīvo niśācaraḥ | apṛcchatko bhavāneko nirmanuṣya mṛge vane ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कन्यासहायं
कन्या [f]
कन्यासहायं
सहाय [m]
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
दशग्रीवो
दशग्रीव [m]
निशाचरः
निशाचर [m]
अपृच्छत्
प्रच्छ् [1. P.]
को
क [pron]
भवान्
भवत् [adj]
एको
एक [pron]
निर्मनुष्यमृगे
निर्मनुष्य [adj]
निर्मनुष्यमृगे
मृग [m]
वने
वन [n]
मयस्त्वथाब्रवीद्राम पृच्छन्तं तं निशाचरम् । श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये यथावृत्तमिदं मम ॥
mayastvathābravīdrāma pṛcchantaṃ taṃ niśācaram | śrūyatāṃ sarvamākhyāsye yathāvṛttamidaṃ mama ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मयस्त्वथाब्रवीद्
मय [m]
मयस्त्वथाब्रवीद्
तु [ind]
मयस्त्वथाब्रवीद्
अथ [ind]
मयस्त्वथाब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
राम
राम [m]
पृच्छन्तं
प्रच्छ् [1. P.]
तं
तद् [pron]
निशाचरम्
निशाचर [m]
श्रूयतां
श्रु [4. P.]
सर्वम्
सर्व [pron]
आख्यास्ये
आख्या [4. P.]
यथावृत्तम्
यथावृत्त [n]
इदं
इदम् [pron]
मम
मद् [pron]
हेमा नामाप्सरास्तात श्रुतपूर्वा यदि त्वया । दैवतैर्मम सा दत्ता पौलोमीव शतक्रतोः ॥
hemā nāmāpsarāstāta śrutapūrvā yadi tvayā | daivatairmama sā dattā paulomīva śatakratoḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हेमा
हेमा [f]
नामाप्सरास्तात
नाम [ind]
नामाप्सरास्तात
अप्सरस् [f]
नामाप्सरास्तात
तात [m]
श्रुतपूर्वा
श्रु [4. P.]
श्रुतपूर्वा
पूर्व [pron]
यदि
यदि [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
दैवतैर्
दैवत [n]
मम
मद् [pron]
सा
तद् [pron]
दत्ता
दा [1. Ā.]
पौलोमीव
पौलोमी [f]
पौलोमीव
इव [ind]
शतक्रतोः
शतक्रतु [m]
तस्यां सक्तमनास्तात पञ्चवर्षशतान्यहम् । सा च दैवतकार्येण गता वर्षं चतुर्दशम् ॥
tasyāṃ saktamanāstāta pañcavarṣaśatānyaham | sā ca daivatakāryeṇa gatā varṣaṃ caturdaśam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्यां
तद् [pron]
सक्तमनास्तात
सञ्ज् [1. Ā.]
सक्तमनास्तात
मनस् [n]
सक्तमनास्तात
तात [m]
पञ्चवर्षशतान्यहम्
पञ्चन् [adj]
पञ्चवर्षशतान्यहम्
वर्ष [mn]
पञ्चवर्षशतान्यहम्
शत [mn]
पञ्चवर्षशतान्यहम्
मद् [pron]
सा
तद् [pron]
च
च [ind]
दैवतकार्येण
दैवत [n]
दैवतकार्येण
कार्य [n]
गता
गम् [6. Ā.]
वर्षं
वर्ष [mn]
चतुर्दशम्
चतुर्दश [adj]
तस्याः कृते च हेमायाः सर्वं हेमपुरं मया । वज्रवैदूर्यचित्रं च मायया निर्मितं तदा ॥
tasyāḥ kṛte ca hemāyāḥ sarvaṃ hemapuraṃ mayā | vajravaidūryacitraṃ ca māyayā nirmitaṃ tadā ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्याः
तद् [pron]
कृते
कृते [ind]
च
च [ind]
हेमायाः
हेमा [f]
सर्वं
सर्व [pron]
हेमपुरं
हेमन् [n]
हेमपुरं
पुर [n]
मया
मद् [pron]
वज्रवैदूर्यचित्रं
वज्र [mn]
वज्रवैदूर्यचित्रं
वैडूर्य [n]
वज्रवैदूर्यचित्रं
चित्र [adj]
च
च [ind]
मायया
माया [f]
निर्मितं
निर्मा [2. P.]
तदा
तदा [ind]
तत्राहमरतिं विन्दंस्तया हीनः सुदुःखितः । तस्मात्पुराद्दुहितरं गृहीत्वा वनमागतः ॥
tatrāhamaratiṃ vindaṃstayā hīnaḥ suduḥkhitaḥ | tasmātpurādduhitaraṃ gṛhītvā vanamāgataḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्राहम्
तत्र [ind]
तत्राहम्
मद् [pron]
अरतिं
अरति [f]
विन्दंस्तया
विद् [2. Ā.]
विन्दंस्तया
तद् [pron]
हीनः
हा [1. P.]
सुदुःखितः
सु [ind]
सुदुःखितः
दुःखित [adj]
तस्मात्
तद् [pron]
पुराद्
पुर [n]
दुहितरं
दुहितृ [f]
गृहीत्वा
ग्रह् [6. Ā.]
वनम्
वन [n]
आगतः
आगम् [6. P.]
इयं ममात्मजा राजंस्तस्याः कुक्षौ विवर्धिता । भर्तारमनया सार्धमस्याः प्राप्तोऽस्मि मार्गितुम् ॥
iyaṃ mamātmajā rājaṃstasyāḥ kukṣau vivardhitā | bhartāramanayā sārdhamasyāḥ prāpto'smi mārgitum ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इयं
इदम् [pron]
ममात्मजा
मद् [pron]
ममात्मजा
आत्मजा [f]
राजंस्तस्याः
राजन् [m]
राजंस्तस्याः
तद् [pron]
कुक्षौ
कुक्षि [mf]
विवर्धिता
विवर्धय् [10. P.]
भर्तारम्
भर्तृ [m]
अनया
इदम् [pron]
सार्धम्
सार्धम् [ind]
अस्याः
इदम् [pron]
प्राप्तो
प्राप् [1. P.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
मार्गितुम्
मार्ग् [Denom. Ā.]
कन्यापितृत्वं दुःखं हि नराणां मानकाङ्क्षिणाम् । कन्या हि द्वे कुले नित्यं संशये स्थाप्य तिष्ठति ॥
kanyāpitṛtvaṃ duḥkhaṃ hi narāṇāṃ mānakāṅkṣiṇām | kanyā hi dve kule nityaṃ saṃśaye sthāpya tiṣṭhati ||
English Translation
I have come hither with her, seeing of her husband. Verily being father to a daughter is misery to everyone that seekes one's honour. A daughter, forsooth, stayes, ever placing the two lines* in uncertainity. *The lines, namely, of her father and mother. The line of a mother as distinct from that of a father would be impossible under the present economy of Hindu society inasmuch as, as soon as a girl is married, she by that ceremony leaves her father's line and becomes incorporated with that of her husband. But this seems to have been otherwise in ancient times, This opens up an interesting social problem for the research of orientalists.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कन्यापितृत्वं
कन्या [f]
कन्यापितृत्वं
पितृ [m]
कन्यापितृत्वं
त्व [n]
दुःखं
दुःख [n]
हि
हि [ind]
नराणां
नर [m]
मानकाङ्क्षिणाम्
मान [m]
मानकाङ्क्षिणाम्
काङ्क्षिन् [adj]
कन्या
कन्या [f]
हि
हि [ind]
द्वे
द्वि [nr]
कुले
कुल [n]
नित्यं
नित्यम् [ind]
संशये
संशय [m]
स्थाप्य
स्थापय् [10. Ā.]
तिष्ठति
स्था [1. Ā.]
द्वौ सुतौ तु मम त्वस्यां भार्यायां संबभूवतुः । मायावी प्रथमस्तात दुन्दुभिस्तदनन्तरम् ॥
dvau sutau tu mama tvasyāṃ bhāryāyāṃ saṃbabhūvatuḥ | māyāvī prathamastāta dundubhistadanantaram ||
English Translation
On this wife of mine I have also beget two sons. The first is Māyāvī and the next Dundubhi.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्वौ
द्वि [nr]
सुतौ
सुत [m]
तु
तु [ind]
मम
मद् [pron]
त्वस्यां
तु [ind]
त्वस्यां
इदम् [pron]
भार्यायां
भार्या [f]
संबभूवतुः
सम्भू [1. Ā.]
मायावी
मायाविन् [m]
प्रथमस्तात
प्रथम [adj]
प्रथमस्तात
तात [m]
दुन्दुभिस्तदनन्तरम्
दुन्दुभि [mf]
दुन्दुभिस्तदनन्तरम्
तद् [pron]
दुन्दुभिस्तदनन्तरम्
अनन्तरम् [ind]
एतत्ते सर्वमाख्यातं याथातथ्येन पृच्छतः । त्वामिदानीं कथं तात जानीयां को भवानिति ॥
etatte sarvamākhyātaṃ yāthātathyena pṛcchataḥ | tvāmidānīṃ kathaṃ tāta jānīyāṃ ko bhavāniti ||
English Translation
Thus have I truly related to everything to you that had asked for it. But, my child, how can I know you now? Who are you?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतत्
एतद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
सर्वम्
सर्व [pron]
आख्यातं
आख्या [4. P.]
मया
मद् [pron]
राक्षसपुंगव
राक्षस [m]
राक्षसपुंगव
पुंगव [m]
त्वाम्
त्वद् [pron]
इदानीं
इदानीम् [ind]
कथं
कथम् [ind]
तात
तात [m]
जानीयां
ज्ञा [4. Ā.]
को
क [pron]
भवान्
भवत् [adj]
इति
इति [ind]
एवमुक्तो राक्षसेन्द्रो विनीतमिदमब्रवीत् । अहं पौलस्त्यतनयो दशग्रीवश्च नामतः ॥
evamukto rākṣasendro vinītamidamabravīt | ahaṃ paulastyatanayo daśagrīvaśca nāmataḥ ||
English Translation
Thus addressed, the Rākşasas humbly said, 'Ten-necked by name, I am the son of ascetic, Paulastya, who was born as the third son of Brahmā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तो
वच् [2. P.]
राक्षसेन्द्रो
राक्षस [m]
राक्षसेन्द्रो
इन्द्र [m]
विनीतम्
विनीत [adj]
इदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
अहं
मद् [pron]
पौलस्त्यतनयो
पौलस्त्य [m]
पौलस्त्यतनयो
तनय [m]
दशग्रीवश्च
दशग्रीव [m]
दशग्रीवश्च
च [ind]
नामतः
नामन् [n]
ब्रह्मर्षेस्तं सुतं ज्ञात्वा मयो हर्षमुपागतः । दातुं दुहितरं तस्य रोचयामास तत्र वै ॥
brahmarṣestaṃ sutaṃ jñātvā mayo harṣamupāgataḥ | dātuṃ duhitaraṃ tasya rocayāmāsa tatra vai ||
English Translation
Thus accosted, O Rama, by that lord of Raks asas, that Dänava and foremost of Dānavas, Maya; learning that he was the son of Maharsi, Paulastya, there desired in his heart to give away his daughter to him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्रह्मर्षेस्तं
ब्रह्मर्षि [m]
ब्रह्मर्षेस्तं
तद् [pron]
सुतं
सुत [m]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
मयो
मय [m]
हर्षम्
हर्ष [m]
उपागतः
उपागम् [1. P.]
दातुं
दा [1. Ā.]
दुहितरं
दुहितृ [f]
तस्य
तद् [pron]
रोचयामास
रोचय् [10. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
वै
वै [ind]
प्रहसन्प्राह दैत्येन्द्रो राक्षसेन्द्रमिदं वचः । इयं ममात्मजा राजन्हेमयाप्सरसा धृता । कन्या मन्दोदरी नाम पत्न्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
prahasanprāha daityendro rākṣasendramidaṃ vacaḥ | iyaṃ mamātmajā rājanhemayāpsarasā dhṛtā | kanyā mandodarī nāma patnyarthaṃ pratigṛhyatām ||
English Translation
This daughter of mine, O king, O king, borne by the Apsarā, Hemā, this my daughter named Mandodari do you accept as my wife.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रहसन्
प्रहस् [1. Ā.]
प्राह
प्राह् [1. P.]
दैत्येन्द्रो
दैत्य [m]
दैत्येन्द्रो
इन्द्र [m]
राक्षसेन्द्रम्
राक्षस [m]
राक्षसेन्द्रम्
इन्द्र [m]
इदं
इदम् [pron]
वचः
वचस् [n]
इयं
इदम् [pron]
ममात्मजा
मद् [pron]
ममात्मजा
आत्मजा [f]
राजन्
राजन् [m]
हेमयाप्सरसा
हेमा [f]
हेमयाप्सरसा
अप्सरस् [f]
धृता
धृ [4. P.]
कन्या
कन्या [f]
मन्दोदरी
मन्दोदरी [f]
नाम
नाम [ind]
पत्न्यर्थं
पत्नी [f]
पत्न्यर्थं
अर्थ [mn]
प्रतिगृह्यताम्
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
बाढमित्येव तं राम दशग्रीवोऽभ्यभाषत । प्रज्वाल्य तत्र चैवाग्निमकरोत्पाणिसंग्रहम् ॥
bāḍhamityeva taṃ rāma daśagrīvo'bhyabhāṣata | prajvālya tatra caivāgnimakarotpāṇisaṃgraham ||
English Translation
'Well' thereupon the Ten-necked answered him, O Rāma. And lighting a fire, he took her hand.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बाढम्
बाढ [adj]
इत्येव
इति [ind]
इत्येव
एव [ind]
तं
तद् [pron]
राम
राम [m]
दशग्रीवो
दशग्रीव [m]
ऽभ्यभाषत
अभिभाष् [1. P.]
प्रज्वाल्य
प्रज्वालय् [10. P.]
तत्र
तत्र [ind]
चैवाग्निम्
च [ind]
चैवाग्निम्
एव [ind]
चैवाग्निम्
अग्नि [m]
अकरोत्
कृ [2. Ā.]
पाणिसंग्रहम्
पाणिसंग्रह [m]
न हि तस्य मयो राम शापाभिज्ञस्तपोधनात् । विदित्वा तेन सा दत्ता तस्य पैतामहं कुलम् ॥
na hi tasya mayo rāma śāpābhijñastapodhanāt | viditvā tena sā dattā tasya paitāmahaṃ kulam ||
English Translation
O Rāma, Maya knew the curse of the sage touching him.* Knowing this, he gave away his daughter, having regard to the race of Ravana's paternal grand-father; and he also conferred on him an exceedingly wonderful dart acquired through the most rigid austerities, by which he wounded Laksmana. *Respecting his birth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
तस्य
तद् [pron]
मयो
मय [m]
राम
राम [m]
शापाभिज्ञस्तपोधनात्
शाप [m]
शापाभिज्ञस्तपोधनात्
अभिज्ञ [adj]
शापाभिज्ञस्तपोधनात्
तपस् [n]
शापाभिज्ञस्तपोधनात्
धन [n]
विदित्वा
विद् [6. Ā.]
तेन
तद् [pron]
सा
तद् [pron]
दत्ता
दा [1. Ā.]
तस्य
तद् [pron]
पैतामहं
पैतामह [adj]
कुलम्
कुल [n]
अमोघां तस्य शक्तिं च प्रददौ परमाद्भुताम् । परेण तपसा लब्धां जघ्निवाँल्लक्ष्मणं यया ॥
amoghāṃ tasya śaktiṃ ca pradadau paramādbhutām | pareṇa tapasā labdhāṃ jaghnivām̐llakṣmaṇaṃ yayā ||
English Translation
O Rāma, Maya knew the curse of the sage touching him.* Knowing this, he gave away his daughter, having regard to the race of Ravana's paternal grand-father; and he also conferred on him an exceedingly wonderful dart acquired through the most rigid austerities, by which he wounded Laksmana. *Respecting his birth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अमोघां
अमोघ [adj]
तस्य
तद् [pron]
शक्तिं
शक्ति [f]
च
च [ind]
प्रददौ
प्रदा [3. Ā.]
परमाद्भुताम्
परम [adj]
परमाद्भुताम्
अद्भुत [adj]
परेण
पर [pron]
तपसा
तपस् [n]
लब्धां
लभ् [1. P.]
जघ्निवांल्लक्ष्मणं
हन् [6. P.]
जघ्निवांल्लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
यया
यद् [pron]
एवं स कृतदारो वै लङ्कायामीश्वरः प्रभुः । गत्वा तु नगरं भार्ये भ्रातृभ्यां समुदावहत् ॥
evaṃ sa kṛtadāro vai laṅkāyāmīśvaraḥ prabhuḥ | gatvā tu nagaraṃ bhārye bhrātṛbhyāṃ samudāvahat ||
English Translation
Having thus wedded, that master-Lankā's lord-going (back) to that city, married his brothers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
स
तद् [pron]
कृतदारो
कृ [2. Ā.]
कृतदारो
दार [mn]
वै
वै [ind]
लङ्कायाम्
लङ्का [f]
ईश्वरः
ईश्वर [m]
प्रभुः
प्रभु [m]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
तु
तु [ind]
नगरं
नगर [mn]
भार्ये
भृ [1. Ā.]
भ्रातृभ्यां
भ्रातृ [m]
समुदावहत्
समुदावह् [1. P.]
वैरोचनस्य दौहित्रीं वज्रज्वालेति नामतः । तां भार्यां कुम्भकर्णस्य रावणः समुदावहत् ॥
vairocanasya dauhitrīṃ vajrajvāleti nāmataḥ | tāṃ bhāryāṃ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ samudāvahat ||
English Translation
Rāvana married the grand-daughter of Virocana (on the maternal side) named Vajrajvālā, to Kumbhakarņa. And Vibhīşaņa obtained for his wife the righteous (damsel) named Saramā-daughter to the high-souled Sailusa-sovereign of the Gandharvas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वैरोचनस्य
वैरोचन [m]
दौहित्रीं
दौहित्री [f]
वज्रज्वालेति
वज्रज्वाला [f]
वज्रज्वालेति
इति [ind]
नामतः
नामन् [n]
तां
तद् [pron]
भार्यां
भार्या [f]
कुम्भकर्णस्य
कुम्भकर्ण [m]
रावणः
रावण [m]
समुदावहत्
समुदावह् [1. P.]
गन्धर्वराजस्य सुतां शैलूषस्य महात्मनः । सरमां नाम धर्मज्ञो लेभे भार्यां विभीषणः ॥
gandharvarājasya sutāṃ śailūṣasya mahātmanaḥ | saramāṃ nāma dharmajño lebhe bhāryāṃ vibhīṣaṇaḥ ||
English Translation
Rāvana married the grand-daughter of Virocana (on the maternal side) named Vajrajvālā, to Kumbhakarņa. And Vibhīşaņa obtained for his wife the righteous (damsel) named Saramā-daughter to the high-souled Sailusa-sovereign of the Gandharvas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गन्धर्वराजस्य
गन्धर्व [m]
गन्धर्वराजस्य
राज [m]
सुतां
सुता [f]
शैलूषस्य
शैलूष [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
सरमा
सरमा [f]
नाम
नाम [ind]
धर्मज्ञो
धर्म [mn]
धर्मज्ञो
ज्ञ [adj]
लेभे
लभ् [1. P.]
भार्यां
भार्या [f]
विभीषणः
विभीषण [m]
तीरे तु सरसः सा वै संजज्ञे मानसस्य च । मानसं च सरस्तात ववृधे जलदागमे ॥
tīre tu sarasaḥ sā vai saṃjajñe mānasasya ca | mānasaṃ ca sarastāta vavṛdhe jaladāgame ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तीरे
तीर [n]
तु
तु [ind]
सरसः
सरस् [n]
सा
तद् [pron]
वै
वै [ind]
संजज्ञे
संजन् [4. Ā.]
मानसस्य
मानस [n]
च
च [ind]
मानसं
मानस [n]
च
च [ind]
सरस्तात
सरस् [n]
सरस्तात
तात [m]
ववृधे
वृध् [6. P.]
जलदागमे
जलद [m]
जलदागमे
आगम [m]
मात्रा तु तस्याः कन्यायाः स्नेहेनाक्रन्दितं वचः । सरो मा वर्धतेत्युक्तं ततः सा सरमाभवत् ॥
mātrā tu tasyāḥ kanyāyāḥ snehenākranditaṃ vacaḥ | saro mā vardhatetyuktaṃ tataḥ sā saramābhavat ||
English Translation
Saramā was born on the shores of the lake, Mānasa, was swollen with water on the arrival of the rains, her mother, hearing her cries, affectionately said, Saro mā varddhata 'O lake, do not swell,' and from this circumstance, her name became Saramā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मात्रा
मातृ [f]
तु
तु [ind]
तस्याः
तद् [pron]
कन्यायाः
कन्या [f]
स्नेहनाक्रन्दितं
स्नेहन [n]
स्नेहनाक्रन्दितं
आक्रन्द् [1. Ā.]
वचः
वचस् [n]
सरो
सरस् [n]
मा
मा [ind]
वर्धतेत्युक्तं
वृध् [6. P.]
वर्धतेत्युक्तं
इति [ind]
वर्धतेत्युक्तं
वच् [2. P.]
ततः
ततस् [ind]
सा
तद् [pron]
सरमाभवत्
सरमा [f]
सरमाभवत्
भू [1. Ā.]
एवं ते कृतदारा वै रेमिरे तत्र राक्षसाः । स्वां स्वां भार्यामुपादाय गन्धर्वा इव नन्दने ॥
evaṃ te kṛtadārā vai remire tatra rākṣasāḥ | svāṃ svāṃ bhāryāmupādāya gandharvā iva nandane ||
English Translation
Having thus wedded, those Rākşasas, taking each his wife, set about sporting there, like to Gandharvas sporting in Nandana. And then was born Mandodari's son-Meghanāda. Him you call Indarjit.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
ते
तद् [pron]
कृतदारा
कृ [2. Ā.]
कृतदारा
दार [mn]
वै
वै [ind]
रेमिरे
रम् [4. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
राक्षसाः
राक्षस [m]
स्वां
स्व [adj]
स्वां
स्व [adj]
भार्याम्
भार्या [f]
उपादाय
उपादा [3. Ā.]
गन्धर्वा
गन्धर्व [m]
इव
इव [ind]
नन्दने
नन्दन [n]
ततो मन्दोदरी पुत्रं मेघनादमसूयत । स एष इन्द्रजिन्नाम युष्माभिरभिधीयते ॥
tato mandodarī putraṃ meghanādamasūyata | sa eṣa indrajinnāma yuṣmābhirabhidhīyate ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
मन्दोदरी
मन्दोदरी [f]
पुत्रं
पुत्र [m]
मेघनादम्
मेघनाद [m]
असूयत
सू [1. Ā.]
स
तद् [pron]
एष
एतद् [pron]
इन्द्रजिन्नाम
इन्द्रजित् [m]
इन्द्रजिन्नाम
नाम [ind]
युष्माभिर्
त्वद् [pron]
अभिधीयते
अभिधा [3. Ā.]
जातमात्रेण हि पुरा तेन राक्षससूनुना । रुदता सुमहान्मुक्तो नादो जलधरोपमः ॥
jātamātreṇa hi purā tena rākṣasasūnunā | rudatā sumahānmukto nādo jaladharopamaḥ ||
English Translation
As soon as he was born, Ravana's son, formerly crying, emitted a tremendous roar resembling the rumbling of clouds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जातमात्रेण
जन् [4. P.]
जातमात्रेण
मात्र [n]
हि
हि [ind]
पुरा
पुरा [ind]
तेन
तद् [pron]
राक्षससूनुना
राक्षस [m]
राक्षससूनुना
सूनु [m]
रुदता
रुद् [1. P.]
सुमहान्मुक्तो
सु [ind]
सुमहान्मुक्तो
महत् [adj]
सुमहान्मुक्तो
मुच् [6. Ā.]
नादो
नाद [m]
जलधरोपमः
जलधर [m]
जलधरोपमः
उपम [adj]
जडीकृतायां लङ्कायां तेन नादेन तस्य वै । पिता तस्याकरोन्नाम मेघनाद इति स्वयम् ॥
jaḍīkṛtāyāṃ laṅkāyāṃ tena nādena tasya vai | pitā tasyākaronnāma meghanāda iti svayam ||
English Translation
O Rāghava, Lankā was petrified at his voice: and (accordingly) his sire himself kept his name, Meghanāda.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जडीकृतायां
जडीकृ [8. Ā.]
लङ्कायां
लङ्का [f]
तेन
तद् [pron]
नादेन
नाद [m]
तस्य
तद् [pron]
वै
वै [ind]
पिता
पितृ [m]
तस्याकरोन्नाम
तद् [pron]
तस्याकरोन्नाम
कृ [2. Ā.]
तस्याकरोन्नाम
नामन् [n]
मेघनाद
मेघनाद [m]
इति
इति [ind]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
सोऽवर्धत तदा राम रावणान्तःपुरे शुभे । रक्ष्यमाणो वरस्त्रीभिश्छन्नः काष्ठैरिवानलः ॥
so'vardhata tadā rāma rāvaṇāntaḥpure śubhe | rakṣyamāṇo varastrībhiśchannaḥ kāṣṭhairivānalaḥ ||
English Translation
O Rāma, remaining hidden like a fire by fuel, Ravana's son, rejoicing (the bosoms of) his father and mother, grew up in Rāvana's elegant inner apartments.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽवर्धत
वृध् [6. P.]
तदा
तदा [ind]
राम
राम [m]
रावणान्तःपुरे
रावण [m]
रावणान्तःपुरे
अन्तःपुर [n]
शुभे
शुभ [adj]
रक्ष्यमाणो
रक्ष् [4. P.]
वरस्त्रीभिश्छन्नः
वर [adj]
वरस्त्रीभिश्छन्नः
स्त्री [f]
वरस्त्रीभिश्छन्नः
छद् [1. P.]
काष्ठैर्
काष्ठ [n]
इवानलः
इव [ind]
इवानलः
अनल [m]